Dział spadku po śmierci małżonka – sąd czy notariusz?

Co wchodzi do spadku po śmierci małżonka?

W sprawach po śmierci jednego z małżonków trzeba rozdzielić dwie kwestie: majątek wspólny małżonków i sam spadek. Jeżeli między małżonkami istniała ustawowa wspólność majątkowa, to po śmierci jednego z nich najpierw ustala się udział zmarłego w majątku wspólnym. Najczęściej jest to połowa majątku wspólnego, chyba że istnieją podstawy do innego ustalenia udziałów.

Do spadku po zmarłej mamie nie wchodzi więc cały majątek rodziców, ale co do zasady jej połowa w majątku wspólnym oraz ewentualny majątek osobisty. Druga połowa nadal należy do żyjącego małżonka. Dopiero udział zmarłego podlega dziedziczeniu.

Jeżeli mama nie zostawiła testamentu, a żyje mąż i dwoje dzieci, spadek po niej dziedziczą: mąż, syn i córka po jednej trzeciej. W praktyce przy majątku wspólnym rodziców oznacza to, że ojciec ma swoją połowę majątku wspólnego oraz jedną trzecią z połowy należącej do mamy. Łącznie daje to zwykle dwie trzecie udziału w całym majątku wspólnym. Każde dziecko otrzymuje po jednej szóstej udziału w całym majątku wspólnym.

To obliczenie ma duże znaczenie przy późniejszych spłatach. Jeżeli jeden ze spadkobierców chce przejąć dom albo wydzieloną część nieruchomości, trzeba porównać wartość przyznanego mu składnika z wartością jego udziału.

Szczególnej analizy wymaga również jednoosobowa działalność gospodarcza po śmierci przedsiębiorcy, ponieważ do spadku mogą wejść składniki firmowego majątku, prawa i zobowiązania związane z prowadzonym przedsiębiorstwem.

Praktyczny wariant, w którym wdowa chce zachować mieszkanie, a dzieci oczekują rozliczenia, omawia poradnik o spłacie dzieci po śmierci ojca.

Krok pierwszy: potwierdzenie nabycia spadku

Przed działem spadku należy ustalić, kto i w jakim udziale dziedziczy po zmarłym. Można to zrobić na dwa sposoby: w sądzie albo u notariusza. Oba dokumenty, czyli prawomocne postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku oraz zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia, pozwalają wykazać prawa spadkobierców.

Wniosek o stwierdzenie nabycia spadku składa się do sądu rejonowego będącego sądem spadku. Zasadą jest właściwość sądu ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy. Jeżeli takiego miejsca w Polsce nie da się ustalić, właściwy jest sąd miejsca, w którym znajduje się majątek spadkowy lub jego część, a w braku tej podstawy Sąd Rejonowy dla m.st. Warszawy.

We wniosku wskazuje się spadkodawcę, uczestników postępowania, podstawę dziedziczenia oraz żądanie stwierdzenia nabycia spadku. Dołącza się przede wszystkim akt zgonu, akty stanu cywilnego potwierdzające pokrewieństwo lub małżeństwo oraz testament, jeżeli istnieje. Od wniosku o stwierdzenie nabycia spadku pobiera się obecnie opłatę stałą 100 zł od każdego spadkodawcy. Dodatkowe opłaty mogą pojawić się między innymi przy odbieraniu oświadczeń o przyjęciu albo odrzuceniu spadku.

Kiedy można załatwić poświadczenie dziedziczenia u notariusza?

Notarialne poświadczenie dziedziczenia jest możliwe, jeżeli sprawa nie jest sporna i spełnia warunki formalne. Do notariusza powinny stawić się wszystkie osoby, które mogą wchodzić w rachubę jako spadkobiercy ustawowi albo testamentowi, a także osoby, na których rzecz mógł zostać uczyniony zapis windykacyjny.

Notariusz nie sporządzi aktu poświadczenia dziedziczenia między innymi wtedy, gdy istnieje spór co do dziedziczenia, nie stawiły się wszystkie wymagane osoby, wcześniej wydano już postanowienie sądu albo sporządzono akt poświadczenia dziedziczenia, spadkodawca zmarł przed 1 lipca 1984 r. albo istnieją wątpliwości co do osoby spadkobiercy lub testamentu.

U notariusza sporządzany jest najpierw protokół dziedziczenia, a następnie akt poświadczenia dziedziczenia. Akt uzyskuje skutek po zarejestrowaniu w Rejestrze Spadkowym. Koszty obejmują taksę notarialną, opłatę za rejestrację, VAT oraz wypisy. Typowe stawki maksymalne to między innymi 100 zł netto za protokół dziedziczenia i 50 zł netto za akt poświadczenia dziedziczenia, a przy testamencie mogą dojść opłaty za jego otwarcie i ogłoszenie oraz wypisy.

Podatek po nabyciu spadku

Po uzyskaniu prawomocnego postanowienia sądu albo zarejestrowanego aktu poświadczenia dziedziczenia trzeba pamiętać o obowiązkach podatkowych. Małżonek, dzieci, wnuki, rodzice i inne osoby z najbliższej rodziny mogą korzystać ze zwolnienia przewidzianego w art. 4a ustawy o podatku od spadków i darowizn.

Warunkiem zwolnienia jest zasadniczo zgłoszenie nabycia spadku na formularzu SD-Z2 do właściwego naczelnika urzędu skarbowego w terminie 6 miesięcy od dnia uprawomocnienia się orzeczenia sądu albo od dnia zarejestrowania aktu poświadczenia dziedziczenia. Jeżeli termin nie zostanie zachowany, zwolnienie może przepaść, chyba że w konkretnej sprawie istnieje podstawa do ochrony przewidzianej w przepisach, na przykład przywrócenia terminu. Nie warto jednak zakładać, że urząd zrobi to automatycznie.

Jeżeli dział spadku będzie obejmował spłaty, dopłaty, nieodpłatne przysporzenia albo przeniesienie własności nieruchomości, skutki podatkowe warto sprawdzić osobno. Zależą one od wartości udziałów, treści umowy, stopnia pokrewieństwa i tego, czy ktoś otrzymuje więcej, niż wynika z jego udziału.

Postępowanie o dział spadku

Dział spadku służy temu, aby zakończyć wspólność majątku spadkowego i przyznać konkretne składniki konkretnym osobom. Do chwili działu spadku spadkobiercy są współuprawnieni do majątku spadkowego w udziałach. Wynika to z art. 1035 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym do wspólności majątku spadkowego stosuje się odpowiednio przepisy o współwłasności w częściach ułamkowych.

Zgodnie z art. 1037 Kodeksu cywilnego dział spadku może nastąpić na mocy umowy między wszystkimi spadkobiercami albo na mocy orzeczenia sądu na żądanie któregokolwiek ze spadkobierców. Jeżeli do spadku należy nieruchomość, umowa o dział spadku musi mieć formę aktu notarialnego.

W sprawie po śmierci małżonka dział spadku często łączy się z podziałem majątku wspólnego małżonków. Jest to praktyczne, gdy nieruchomość była objęta wspólnością majątkową rodziców, a po śmierci jednego z nich trzeba jednocześnie ustalić udział żyjącego małżonka i udziały spadkobierców po zmarłym.

Czy dział spadku można przeprowadzić u notariusza?

Tak, ale tylko wtedy, gdy wszyscy zainteresowani są zgodni co do sposobu podziału. Przy nieruchomości potrzebny będzie akt notarialny. W akcie można ustalić na przykład, że jedna osoba otrzymuje określony dom, lokal albo udział w nieruchomości, a pozostałe osoby otrzymują spłaty, dopłaty albo rezygnują ze spłat, jeżeli robią to świadomie i zgodnie z prawem.

Notarialny dział spadku jest zwykle szybszy niż sprawa sądowa, ale wymaga pełnej zgody. Notariusz nie rozstrzyga sporu o wartość nieruchomości, wysokość spłat, sposób korzystania z domu czy ważność roszczeń między spadkobiercami. Jeżeli choć jedna osoba nie zgadza się na projekt aktu, notarialny dział spadku nie dojdzie do skutku.

Przy dziale spadku u notariusza podstawą maksymalnej taksy jest wartość majątku objętego czynnością. Maksymalne stawki wynoszą:

• do 3000 zł – 100 zł,
• powyżej 3000 zł do 10 000 zł – 100 zł plus 3% od nadwyżki powyżej 3000 zł,
• powyżej 10 000 zł do 30 000 zł – 310 zł plus 2% od nadwyżki powyżej 10 000 zł,
• powyżej 30 000 zł do 60 000 zł – 710 zł plus 1% od nadwyżki powyżej 30 000 zł,
• powyżej 60 000 zł do 1 000 000 zł – 1010 zł plus 0,4% od nadwyżki powyżej 60 000 zł,
• powyżej 1 000 000 zł do 2 000 000 zł – 4770 zł plus 0,2% od nadwyżki powyżej 1 000 000 zł,
• powyżej 2 000 000 zł – 6770 zł plus 0,25% od nadwyżki powyżej 2 000 000 zł, nie więcej niż 10 000 zł, a przy czynnościach między osobami z I grupy podatkowej nie więcej niż 7500 zł.

Do taksy notarialnej trzeba doliczyć 23% VAT, koszty wypisów oraz opłaty sądowe za wpisy w księdze wieczystej, jeżeli są potrzebne.

Dział spadku w sądzie

Jeżeli nie ma zgody co do podziału, wartości majątku albo spłat, każdy spadkobierca może złożyć wniosek o dział spadku do sądu. We wniosku należy powołać postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia, wskazać spis inwentarza, jeżeli został sporządzony, albo opisać majątek, który ma być przedmiotem działu. Trzeba też podać informacje o testamentach, jeśli istnieją.

Gdy w skład spadku wchodzi nieruchomość, należy przedstawić dowody własności, przede wszystkim numer księgi wieczystej, odpis z księgi albo dokumenty nabycia. W praktyce potrzebne mogą być również wypisy z rejestru gruntów, mapy, operat szacunkowy albo dokumenty pokazujące nakłady poniesione na nieruchomość.

Sąd może dokonać działu spadku przez fizyczny podział rzeczy, przyznanie rzeczy jednemu lub kilku spadkobiercom ze spłatą pozostałych albo przez sprzedaż rzeczy i podział uzyskanej kwoty. Sprzedaż sądowa bywa najmniej korzystna ekonomicznie, dlatego w sprawach rodzinnych warto rozważyć zgodny projekt podziału, jeżeli jest możliwy.

Opłata od wniosku o dział spadku wynosi 500 zł, a przy zgodnym projekcie działu 300 zł. Jeżeli dział spadku jest połączony ze zniesieniem współwłasności, opłata wynosi 1000 zł, a przy zgodnym projekcie działu spadku i zniesienia współwłasności 600 zł.

Jak sąd ustala wartość majątku i spłaty?

W postępowaniu działowym skład spadku ustala się co do zasady według stanu z chwili otwarcia spadku, czyli śmierci spadkodawcy, a wartość według cen z chwili działu. Oznacza to, że przy nieruchomości sąd bierze pod uwagę aktualną wartość rynkową, chyba że strony zgodnie przyjmą inną wartość i sąd nie będzie miał podstaw, aby ją kwestionować.

Jeżeli spadkobiercy spierają się o wartość domu, działki lub nakładów, sąd może dopuścić dowód z opinii biegłego. Koszt opinii może znacząco zwiększyć wydatki w sprawie, ale często jest konieczny, gdy jedna osoba ma przejąć nieruchomość i spłacić pozostałych.

Spłaty powinny odpowiadać różnicy między wartością udziału danej osoby a wartością składników, które otrzymuje. Jeżeli ktoś otrzymuje majątek o wartości wyższej niż jego udział, co do zasady powinien spłacić pozostałych. Możliwe są jednak inne ustalenia, na przykład rezygnacja ze spłaty, rozłożenie spłaty na raty albo zaliczenie wcześniejszych rozliczeń, jeżeli pozwala na to stan sprawy.

Czy trzeba spłacić ojca i siostrę?

W opisanej sytuacji nie można założyć, że po śmierci mamy syn może po prostu przejąć cały dom bez rozliczeń. Jeżeli nieruchomość była wspólnym majątkiem rodziców, ojciec zachowuje swoją część majątku wspólnego i dodatkowo dziedziczy po żonie. Siostra również dziedziczy udział po mamie.

Jeżeli syn chce, aby konkretny dom należał do niego, potrzebny jest projekt podziału. Może on przewidywać przyznanie domu synowi ze spłatą ojca i siostry, przyznanie innym osobom innych składników majątku, ustanowienie odrębnej własności lokalu, geodezyjny podział działki albo sprzedaż części majątku. Wybór zależy od wartości nieruchomości, możliwości technicznego podziału, planu miejscowego, dostępu do drogi i zgody pozostałych osób.

Ojciec lub siostra mogą zgodzić się na dział bez spłaty albo z niższą spłatą, ale taka decyzja powinna być jasno opisana w akcie notarialnym albo ugodzie sądowej. Jeżeli brak zgody, o sposobie działu zdecyduje sąd po przeprowadzeniu postępowania dowodowego.

FAQ

Czy po śmierci mamy można od razu przepisać dom na syna?

Nie. Najpierw trzeba ustalić, kto dziedziczy po mamie i jaki udział należał do niej w majątku wspólnym. Dopiero potem można przeprowadzić dział spadku, podział majątku wspólnego albo inną czynność przenoszącą własność.

Czy sprawę lepiej załatwić u notariusza czy w sądzie?

U notariusza jest zwykle szybciej, ale tylko przy pełnej zgodzie wszystkich zainteresowanych. Jeżeli istnieje spór o udziały, wartość domu, spłaty albo sposób podziału, potrzebne będzie postępowanie sądowe.

Czy ojciec też musi być uczestnikiem działu spadku?

Tak, jeżeli żyjący małżonek jest współwłaścicielem majątku albo spadkobiercą po zmarłym. W sprawach dotyczących majątku wspólnego jego udział jest kluczowy, bo część majątku nadal należy bezpośrednio do niego.

Czy siostrę trzeba spłacić?

Jeżeli siostra dziedziczy udział, a w dziale spadku nie otrzymuje majątku odpowiadającego wartości tego udziału, zasadniczo przysługuje jej spłata. Może z niej zrezygnować, ale powinno to wynikać z wyraźnego i świadomego porozumienia.

Ile kosztuje sądowy dział spadku?

Opłata od wniosku o dział spadku wynosi 500 zł, a przy zgodnym projekcie 300 zł. Jeżeli wniosek obejmuje także zniesienie współwłasności, opłata wynosi 1000 zł albo 600 zł przy zgodnym projekcie. Do tego mogą dojść koszty opinii biegłego, pełnomocnika i dokumentów.

Czy po dziale spadku trzeba zmienić wpis w księdze wieczystej?

Tak, jeżeli dział spadku albo podział majątku zmienia właściciela nieruchomości lub wysokość udziałów. Po akcie notarialnym wniosek do księgi wieczystej zwykle składa notariusz. Po orzeczeniu sądu trzeba dopilnować ujawnienia zmian w księdze.

Podsumowanie

Dział spadku po śmierci małżonka wymaga najpierw ustalenia, co należało do majątku wspólnego, co wchodzi do spadku i kto dziedziczy. W typowej sytuacji, gdy zmarła żona nie zostawiła testamentu, a żyją mąż i dwoje dzieci, spadek po niej dziedziczą oni po jednej trzeciej. Nie oznacza to jednak, że każde z nich ma po jednej trzeciej całej nieruchomości, ponieważ żyjący małżonek zachowuje jeszcze swój udział w majątku wspólnym.

Jeżeli wszyscy zgadzają się co do podziału, najprostszą drogą może być notariusz. Jeżeli nie ma zgody, konieczny będzie sądowy dział spadku, w którym sąd ustali skład i wartość majątku, a następnie zdecyduje o podziale i ewentualnych spłatach.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296
3. Ustawa z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn - Dz.U. 1983 nr 45 poz. 207
4. Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych - Dz.U. 2005 nr 167 poz. 1398
5. Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 czerwca 2004 r. w sprawie maksymalnych stawek taksy notarialnej - Dz.U. 2004 nr 148 poz. 1564

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.