Dziedziczenie przez osobę niespokrewnioną z testatorem

Czy osoba niespokrewniona może dziedziczyć z testamentu?

Tak. Polskie prawo pozwala powołać do spadku dowolną osobę fizyczną, także całkowicie niespokrewnioną ze spadkodawcą. Spadkodawca może wskazać jednego spadkobiercę do całości spadku albo kilka osób w określonych udziałach. Nie jest potrzebna zgoda krewnych, a testament nie traci ważności tylko dlatego, że pomija rodzinę.

Podobne wątpliwości dotyczą pasierbicy, której prawa do spadku wyjaśnia poradnik o prawach pasierbicy do spadku.

W opisanej sytuacji przyjaciółka mamy może ustanowić Panią jedyną spadkobierczynią. Jeżeli w testamencie napisze, że powołuje Panią do całości spadku, obejmie to nie tylko mieszkanie, ale także inne prawa i obowiązki wchodzące do spadku, w tym ewentualne długi. Jeżeli spadkodawczyni chce rozporządzić wyłącznie konkretnym mieszkaniem, warto rozważyć testament notarialny z zapisem windykacyjnym, ponieważ taki zapis może przenieść oznaczony składnik majątku bezpośrednio na wskazaną osobę z chwilą otwarcia spadku.

Przy nieruchomości najczęściej praktyczniejszy jest testament notarialny. Notariusz sprawdza tożsamość i zdolność testatora do złożenia oświadczenia, formułuje rozrządzenie w sposób zgodny z prawem i przechowuje dokument w aktach kancelarii. Nie oznacza to, że testamentu notarialnego nigdy nie można kwestionować, ale w praktyce jest on trudniejszy do skutecznego podważenia niż testament własnoręczny.

Jeżeli prawomocne rozstrzygnięcie pomija właściwą osobę albo opiera się na błędnych ustaleniach, możliwa jest zmiana prawomocnego postanowienia spadkowego.

Jak powinien wyglądać testament, aby był skuteczny?

Testament może być sporządzony m.in. własnoręcznie albo notarialnie. Testament własnoręczny musi być w całości napisany pismem ręcznym, podpisany i co do zasady opatrzony datą. Wydruk podpisany przez spadkodawcę nie jest testamentem własnoręcznym.

Testament notarialny sporządza notariusz w formie aktu notarialnego. Zwykły testament notarialny objęty jest maksymalną taksą notarialną 50 zł netto, do której dolicza się VAT i koszt wypisów. Jeżeli testament zawiera zapis zwykły, polecenie, wydziedziczenie albo zapis windykacyjny, maksymalna taksa jest wyższa. Przy mieszkaniu warto zapytać notariusza, czy lepiej powołać spadkobiercę do całości spadku, czy zastosować zapis windykacyjny.

Dla bezpieczeństwa warto, aby spadkodawca nie ograniczał się do ogólnego stwierdzenia, że „przepisuje mieszkanie”. Testament powinien jasno wskazywać osobę uprawnioną, zakres rozrządzenia oraz – przy zapisie windykacyjnym – dokładnie oznaczony przedmiot, np. lokal mieszkalny z numerem księgi wieczystej.

Czy krewni mogą unieważnić testament?

Krewni nie mogą unieważnić testamentu tylko dlatego, że nie podoba im się decyzja spadkodawcy albo że spadkobierca nie jest członkiem rodziny. Mogą jednak próbować podważać testament, jeżeli mają w tym interes prawny i wskażą konkretną podstawę nieważności.

Jeżeli dokument został sporządzony poza Polską, przed oceną zarzutów trzeba dodatkowo ustalić, czy testament zagraniczny w Polsce może zostać uznany pod względem formy i skutków.

Najczęstsze zarzuty dotyczą tego, że testator w chwili sporządzania testamentu nie działał świadomie albo swobodnie, był pod wpływem błędu lub groźby, albo testament nie spełniał wymogów formalnych. W praktyce przy osobie starszej spór często koncentruje się na stanie zdrowia, leczeniu, demencji, uzależnieniu od osób trzecich lub nacisku ze strony otoczenia.

Dlatego przy planowaniu testamentu przez osobę w podeszłym wieku warto zadbać o spokojne warunki jego sporządzenia, brak osób wywierających presję oraz – jeżeli stan zdrowia może być później kwestionowany – dokumentację medyczną potwierdzającą możliwość świadomego podjęcia decyzji. Ostateczna ocena zawsze zależy od konkretnego stanu faktycznego i dowodów.

Czy brat, bratanek albo dzieci bratanka mają prawo do zachowku?

Co do zasady nie. Zachowek przysługuje wyłącznie zstępnym spadkodawcy, czyli dzieciom, wnukom i dalszym zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy – ale tylko wtedy, gdy byliby powołani do spadku z ustawy. Brat, siostra, bratanek, siostrzeniec ani ich dzieci nie należą do kręgu osób uprawnionych do zachowku.

Jeżeli więc spadkodawczyni jest bezdzietna, niezamężna, a jej rodzice już nie żyją, to syn brata i jego dzieci mogą być osobami, które dziedziczyłyby z ustawy przy braku testamentu, ale samo to nie daje im prawa do zachowku. Mogą natomiast uczestniczyć w postępowaniu spadkowym i podnosić zarzuty co do ważności testamentu, jeżeli uważają, że istnieją ku temu podstawy.

Sytuacja wyglądałaby inaczej, gdyby spadkodawczyni miała żyjących rodziców, małżonka albo dzieci. Wtedy należy oddzielnie sprawdzić, czy przysługuje im zachowek, jaka byłaby jego wysokość i czy nie doszło do wydziedziczenia, zrzeczenia się dziedziczenia albo niegodności dziedziczenia.

Przy ustalaniu kręgu osób uprawnionych do spadku i zachowku trzeba też uwzględnić skutki separacji dla dziedziczenia małżonka i dzieci.

Podatek od spadku dla osoby niespokrewnionej

Osoba niespokrewniona ze spadkodawcą należy zasadniczo do III grupy podatkowej w podatku od spadków i darowizn. Kwota wolna dla tej grupy wynosi 5733 zł i obejmuje łączną wartość nabyć od tej samej osoby z okresu 5 lat doliczanych do ostatniego nabycia. Przy mieszkaniu podatek najczęściej wystąpi, chyba że zastosowanie znajdzie szczególna ulga lub zwolnienie.

Podatek jest obliczany od nadwyżki ponad kwotę wolną. Dla III grupy podatkowej skala wynosi obecnie:

Jeżeli nabycie podlega zgłoszeniu na formularzu SD-3, zeznanie składa się co do zasady w terminie miesiąca od powstania obowiązku podatkowego. Przy dziedziczeniu obowiązek podatkowy powstaje po formalnym potwierdzeniu nabycia spadku, czyli od dnia uprawomocnienia się orzeczenia sądu, zarejestrowania aktu poświadczenia dziedziczenia albo wydania europejskiego poświadczenia spadkowego. Podatek płaci się w terminie 14 dni od doręczenia decyzji urzędu skarbowego.

Przy mieszkaniu warto też sprawdzić możliwość skorzystania z ulgi mieszkaniowej. Jej zastosowanie zależy od spełnienia szczegółowych warunków, m.in. dotyczących celu mieszkaniowego, powierzchni i sytuacji osobistej nabywcy, dlatego nie można zakładać jej automatycznie.

Jakie formalności trzeba załatwić po śmierci spadkodawcy?

Po śmierci spadkodawcy trzeba uzyskać formalne potwierdzenie nabycia spadku. Można to zrobić w sądzie w sprawie o stwierdzenie nabycia spadku albo u notariusza przez akt poświadczenia dziedziczenia, jeżeli między zainteresowanymi nie ma sporu i wszyscy wymagani uczestnicy mogą stawić się u notariusza.

Jeżeli w skład spadku wchodzi mieszkanie, po uzyskaniu postanowienia sądu albo aktu poświadczenia dziedziczenia należy zadbać o wpis prawa własności w księdze wieczystej. Gdy spadek obejmuje długi, spadkobierca powinien również sprawdzić, czy potrzebne jest złożenie oświadczenia o przyjęciu albo odrzuceniu spadku. Termin na takie oświadczenie wynosi 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swego powołania.

Brak oświadczenia w terminie oznacza obecnie przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza, czyli z odpowiedzialnością za długi ograniczoną co do zasady do wartości aktywów spadku. W praktyce i tak warto ustalić skład majątku i zobowiązań, zwłaszcza gdy spadkodawca miał kredyty, zaległości czynszowe albo inne nieuregulowane zobowiązania.

Przy inwentaryzacji majątku warto uwzględnić również konta internetowe i dobra cyfrowe, ponieważ część związanych z nimi praw może mieć charakter majątkowy i podlegać dziedziczeniu.

Równolegle warto sprawdzić w bankach, czy zmarły ustanowił dyspozycję wkładem na wypadek śmierci, ponieważ wypłacona na jej podstawie kwota co do zasady nie wchodzi do spadku, choć może mieć znaczenie dla zachowku.

FAQ

Czy osoba obca może odziedziczyć mieszkanie?

Tak. Osoba obca może odziedziczyć mieszkanie, jeżeli spadkodawca powoła ją w ważnym testamencie albo ustanowi na jej rzecz zapis windykacyjny w testamencie notarialnym.

Czy rodzina może anulować testament notarialny?

Nie może go anulować z samego powodu niezadowolenia z treści. Może natomiast próbować wykazać przed sądem nieważność testamentu, np. z powodu braku świadomości testatora, groźby, błędu albo naruszenia wymogów formalnych.

Czy bratanek ma prawo do zachowku po ciotce?

Nie. Bratanek może dziedziczyć ustawowo w określonych sytuacjach, ale nie należy do osób uprawnionych do zachowku. Zachowek przysługuje tylko zstępnym, małżonkowi i rodzicom spadkodawcy, o ile spełniają przesłanki ustawowe.

Czy testament własnoręczny wystarczy przy mieszkaniu?

Może wystarczyć, jeżeli jest w całości napisany ręcznie, podpisany i nie budzi wątpliwości co do treści oraz zdolności testatora. Przy mieszkaniu i możliwym konflikcie z rodziną bezpieczniejszy jest jednak testament notarialny.

Jaki podatek zapłaci osoba niespokrewniona?

Osoba niespokrewniona jest zazwyczaj w III grupie podatkowej. Podatek płaci od nadwyżki ponad 5733 zł według skali 12%, 16% albo 20%, zależnie od wysokości nadwyżki. W konkretnych przypadkach trzeba sprawdzić także ewentualne ulgi.

Podsumowanie

Dziedziczenie przez osobę niespokrewnioną jest dopuszczalne i w wielu sytuacjach w pełni skuteczne. Kluczowe jest jednak prawidłowe sporządzenie testamentu, zwłaszcza gdy chodzi o mieszkanie lub gdy można przewidywać spór ze strony krewnych. Testament notarialny nie daje absolutnej ochrony przed procesem, ale znacząco ogranicza ryzyko zarzutów formalnych.

W opisanym stanie faktycznym bratanek i jego dzieci co do zasady nie mają prawa do zachowku. Mogą natomiast próbować kwestionować testament, jeżeli wykażą ustawowe podstawy nieważności. Osoba powołana do spadku powinna również pamiętać o podatku od spadków i darowizn oraz o formalnościach po śmierci spadkodawcy.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 941, 944, 945, 949, 950 i 991 – ISAP
2. Ustawa z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn – ISAP
3. Informacja Gov.pl o formularzu SD-3 i rozliczeniu nabycia rzeczy lub praw majątkowych – gov.pl
4. Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości w sprawie maksymalnych stawek taksy notarialnej – ISAP