Zachowek dla wnuków po zmarłym dziadku – ile się należy?

Kiedy wnuk ma prawo do zachowku po dziadku?

Zachowek nie jest udziałem w spadku, lecz roszczeniem o zapłatę określonej sumy pieniężnej. Przysługuje najbliższym osobom, które byłyby powołane do dziedziczenia ustawowego, ale nie otrzymały należnej im korzyści ze spadku, testamentu, darowizny, zapisu albo innych świadczeń zaliczanych na zachowek.

Zgodnie z art. 991 Kodeksu cywilnego uprawnionymi do zachowku są zstępni, małżonek oraz rodzice spadkodawcy, jeżeli byliby powołani do spadku z ustawy. Wnuk jest zstępnym, ale nie zawsze oznacza to automatyczne prawo do zachowku po dziadku. Kluczowe jest to, czy w konkretnym stanie faktycznym wnuk wchodziłby do dziedziczenia ustawowego.

Praktyczny wariant dotyczący gospodarstwa przekazanego jednej wnuczce opisuje poradnik spadek dla jednej wnuczki.

W typowej sytuacji wnuk dochodzi zachowku po dziadku wtedy, gdy jego rodzic, czyli dziecko spadkodawcy, zmarł przed dziadkiem. Wtedy udział, który przypadłby temu dziecku, przechodzi na jego dzieci w częściach równych. Jeżeli dziadek w testamencie powołał wyłącznie córkę, a jego syn zmarł wcześniej i pozostawił dzieci, wnuki po zmarłym synu mogą wystąpić z roszczeniem o zachowek przeciwko spadkobierczyni testamentowej. Tak właśnie działa mechanizm, gdy wnuk zastępuje rodzica.

Inaczej będzie, gdy rodzic wnuka żyje i sam byłby spadkobiercą ustawowym. Wtedy co do zasady to rodzic, a nie wnuk, jest uprawniony do zachowku. Wyjątki mogą wynikać np. z wydziedziczenia dziecka spadkodawcy, ponieważ zstępni wydziedziczonego zstępnego mogą zachować własne uprawnienie do zachowku. Każdorazowo trzeba więc ustalić, kto byłby spadkobiercą ustawowym w dniu śmierci spadkodawcy.

Jak ustalić udział ustawowy wnuka?

Punktem wyjścia jest art. 931 K.c.. W pierwszej kolejności dziedziczą dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek, w częściach równych, przy czym udział małżonka nie może być mniejszy niż jedna czwarta spadku. Jeżeli dziecko spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku, jego udział przypada jego dzieciom w częściach równych.

W omawianym przykładzie zakładamy, że dziadek nie pozostawił małżonka, miał dwoje dzieci, a jedno z nich — syn — zmarło przed nim i pozostawiło dwoje dzieci. Gdyby nie było testamentu, dziedziczenie ustawowe wyglądałoby następująco:

• córka dziadka otrzymałaby 1/2 spadku;
• zmarły syn otrzymałby 1/2 spadku, ale ponieważ nie dożył otwarcia spadku, jego udział przypadłby jego dwojgu dzieciom;
• każde z wnuków po zmarłym synu miałoby udział ustawowy po 1/4 spadku.

Jeżeli w sprawie występuje małżonek spadkodawcy, większa liczba dzieci, wcześniejsze darowizny, wydziedziczenie albo zrzeczenie się dziedziczenia, wynik może być inny. Dlatego udział ustawowy trzeba zawsze obliczać na podstawie pełnego drzewa rodzinnego i dokumentów spadkowych. Szersze omówienie tematu znajdziesz w materiale: przesłanki zachowku dla wnuka.

Ile wynosi zachowek dla wnuka?

Wysokość zachowku zależy od udziału ustawowego, wartości substratu zachowku oraz wieku albo trwałej niezdolności do pracy osoby uprawnionej. Zgodnie z art. 991 K.c. zachowek wynosi:

• 1/2 wartości udziału spadkowego, który przypadałby przy dziedziczeniu ustawowym — w zwykłych przypadkach;
• 2/3 wartości tego udziału — jeżeli uprawniony jest małoletni albo trwale niezdolny do pracy.

Przy wartości spadku 250 000 zł i udziale ustawowym wnuka wynoszącym 1/4, udział będący podstawą obliczenia zachowku to 62 500 zł. Pełnoletni wnuk może więc dochodzić 1/2 tej kwoty, czyli 31 250 zł. Małoletni wnuk może dochodzić 2/3 z 62 500 zł, czyli 41 666,67 zł.

Podane kwoty zakładają, że 250 000 zł to prawidłowo ustalony substrat zachowku i nie było świadczeń, które należy zaliczyć na zachowek. W praktyce trzeba uwzględnić m.in. darowizny, zapisy windykacyjne, określone świadczenia od fundacji rodzinnej, koszty wychowania i wykształcenia przekraczające przeciętną miarę, a także długi spadkowe wpływające na czystą wartość spadku.

Od kogo wnuk może żądać zapłaty?

Najczęściej roszczenie o zachowek kieruje się do spadkobiercy testamentowego, który otrzymał spadek. W omawianym stanie faktycznym będzie to córka dziadka powołana w testamencie do całości spadku. Jeżeli jednak uprawniony nie może otrzymać pełnego zachowku od spadkobiercy, odpowiedzialność może w dalszej kolejności dotyczyć także zapisobierców windykacyjnych, obdarowanych albo podmiotów, które otrzymały określone korzyści związane z fundacją rodzinną.

Roszczenie o zachowek jest roszczeniem pieniężnym. Wnuk nie żąda więc wydania udziału w mieszkaniu czy rachunku bankowym, lecz zapłaty konkretnej kwoty. Najpierw warto wysłać wezwanie do zapłaty z wyliczeniem zachowku, terminem płatności i wskazaniem podstawy prawnej. Jeżeli zobowiązany odmawia zapłaty, pozostaje pozew o zapłatę zachowku.

Do pozwu zwykle potrzebne są dokumenty potwierdzające pokrewieństwo, śmierć spadkodawcy, treść testamentu, wartość majątku, ewentualne darowizny oraz wyliczenie żądanej kwoty. W sprawie małoletniego wnuka działa przedstawiciel ustawowy, ale zawarcie ugody, zrzeczenie się roszczenia albo rozporządzenie znaczną kwotą należną dziecku może wymagać zgody sądu opiekuńczego.

Przedawnienie roszczenia o zachowek

Roszczenie uprawnionego z tytułu zachowku przedawnia się z upływem 5 lat od ogłoszenia testamentu. Jeżeli roszczenie jest kierowane przeciwko osobie zobowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu darowizny, zapisu windykacyjnego, funduszu założycielskiego fundacji rodzinnej albo mienia po rozwiązaniu fundacji rodzinnej, termin wynosi co do zasady 5 lat od otwarcia spadku.

Po przedawnieniu zobowiązany może uchylić się od zapłaty, podnosząc zarzut przedawnienia. Dlatego nie warto odkładać sprawy, zwłaszcza gdy trzeba jeszcze ustalić skład i wartość majątku oraz zgromadzić dowody w sprawie o zachowek, w tym dokumenty znajdujące się u innych członków rodziny.

Czy zachowek można obniżyć, odroczyć albo rozłożyć na raty?

Aktualne przepisy przewidują wyraźny mechanizm ochrony osoby zobowiązanej do zapłaty. Na podstawie art. 997¹ K.c. zobowiązany może żądać odroczenia terminu płatności zachowku, rozłożenia go na raty, a w wyjątkowych przypadkach także obniżenia zachowku. Sąd bierze pod uwagę sytuację osobistą i majątkową obu stron: uprawnionego i zobowiązanego.

Jeżeli sąd rozłoży zachowek na raty, terminy ich uiszczenia nie mogą przekraczać łącznie 5 lat. W szczególnie uzasadnionych przypadkach termin może zostać przedłużony, ale nie dłużej niż do 10 lat. Obniżenie zachowku jest rozwiązaniem wyjątkowym; jeżeli później ustaną okoliczności, które uzasadniały obniżenie, uprawniony może żądać zwrotu kwoty, o którą zachowek obniżono, z ograniczeniem czasowym wskazanym w Kodeksie cywilnym.

Nie wystarczy samo twierdzenie, że zapłata zachowku jest niewygodna albo że relacje rodzinne były chłodne. Potrzebne są konkretne dowody, np. dokumenty finansowe, informacje o stanie zdrowia, kosztach utrzymania, opiece nad spadkodawcą, konflikcie rodzinnym albo innych okolicznościach, które mają znaczenie dla oceny sądu.

FAQ

Czy wnuk zawsze ma prawo do zachowku po dziadku?

Nie. Wnuk musi należeć do osób, które dziedziczyłyby po dziadku z ustawy. Najczęściej dzieje się tak, gdy jego rodzic, będący dzieckiem spadkodawcy, zmarł wcześniej. Jeżeli rodzic żyje i sam byłby spadkobiercą ustawowym, zachowek zwykle przysługuje rodzicowi, a nie wnukowi.

Czy małoletni wnuk dostaje większy zachowek?

Tak. Jeżeli wnuk był małoletni w chwili otwarcia spadku, jego zachowek wynosi 2/3 wartości udziału ustawowego, a nie 1/2. Taką samą wyższą stawkę stosuje się do osoby trwale niezdolnej do pracy.

Czy zachowek trzeba zapłacić od razu?

Nie zawsze. Jeżeli sprawa trafi do sądu, zobowiązany może żądać odroczenia terminu płatności albo rozłożenia zachowku na raty. Sąd ocenia sytuację majątkową i osobistą obu stron, a przy ratach zasadą jest maksymalnie 5 lat, wyjątkowo do 10 lat.

Czy darowizny od dziadka zmniejszają zachowek?

Mogą zmniejszyć zachowek albo wpłynąć na jego wyliczenie. Na należny zachowek zalicza się m.in. określone darowizny i zapisy windykacyjne otrzymane przez uprawnionego, a przy dalszych zstępnych także świadczenia uzyskane przez ich wstępnych, jeżeli przepisy tak stanowią.

Kiedy przedawnia się zachowek po dziadku?

Jeżeli roszczenie wynika z pominięcia w testamencie, termin przedawnienia wynosi 5 lat od ogłoszenia testamentu. Przy niektórych roszczeniach uzupełniających, np. związanych z darowizną, termin liczy się od otwarcia spadku.

Podsumowanie

Wnuki po zmarłym dziecku spadkodawcy mogą dochodzić zachowku po dziadku, jeżeli w dziedziczeniu ustawowym weszłyby w miejsce swojego rodzica. W przykładzie ze spadkiem wartym 250 000 zł, dwojgiem dzieci dziadka i dwojgiem wnuków po zmarłym synu, udział ustawowy każdego wnuka wynosi 1/4 spadku. To daje 31 250 zł zachowku dla pełnoletniego wnuka i 41 666,67 zł dla małoletniego.

Ostateczna kwota może się jednak zmienić, jeżeli były darowizny, zapisy, świadczenia od fundacji rodzinnej, spór o wartość majątku albo podstawy do rozłożenia płatności na raty czy wyjątkowego obniżenia zachowku. Dlatego przed skierowaniem sprawy do sądu warto dokładnie ustalić skład majątku i prawidłowo obliczyć substrat zachowku.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. — Kodeks cywilny, w szczególności art. 931, art. 991–997¹, art. 1007, art. 1008–1011 — ISAP Sejm