Darowizna od rodzica a zachowek – roszczenia rodzeństwa

Kiedy rodzeństwo może żądać zachowku po rodzicu?

Zachowek jest roszczeniem pieniężnym, które ma chronić najbliższych członków rodziny spadkodawcy. Zgodnie z art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego uprawnionymi są zstępni, małżonek oraz rodzice spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy. Jeżeli uprawniony jest małoletnim zstępnym albo jest trwale niezdolny do pracy, zachowek wynosi 2/3 wartości udziału spadkowego, który przypadłby mu przy dziedziczeniu ustawowym. W pozostałych przypadkach wynosi 1/2 tego udziału.

Jeżeli rodzic ma troje dzieci i nie pozostawi małżonka, każde dziecko dziedziczyłoby ustawowo po 1/3 spadku. Typowy zachowek pełnoletniego i zdolnego do pracy dziecka wynosi więc 1/6 wartości podstawy obliczenia zachowku. Jeżeli jedno z dzieci otrzymało od rodzica nieruchomość, pozostałe rodzeństwo może ubiegać się o zachowek, gdy po śmierci rodzica nie otrzymało należnej wartości w spadku, darowiźnie, zapisie albo innym świadczeniu przewidzianym w przepisach.

Roszczenie o zachowek powstaje dopiero z chwilą otwarcia spadku, czyli śmierci spadkodawcy. Za życia rodzica rodzeństwo nie może skutecznie żądać zapłaty zachowku tylko dlatego, że jedno z dzieci otrzymało darowiznę.

Darowizna nieruchomości a doliczenie do spadku

Przy obliczaniu zachowku nie patrzy się wyłącznie na to, co zostało po spadkodawcy w dniu śmierci. Zgodnie z art. 993 K.c. do spadku dolicza się między innymi darowizny oraz zapisy windykacyjne dokonane przez spadkodawcę. W praktyce oznacza to, że dom, mieszkanie albo działka przekazane jednemu dziecku za życia rodzica mogą zwiększać podstawę obliczenia zachowku dla pozostałych dzieci.

W sprawach o nieruchomości szczególne znaczenie ma art. 995 § 1 K.c. Wartość przedmiotu darowizny oblicza się według stanu z chwili jej dokonania, ale według cen z chwili ustalania zachowku. Jeżeli więc rodzic darował dom 15 lat temu, bierze się pod uwagę stan domu z dnia darowizny, natomiast ceny aktualne na moment ustalania zachowku, najczęściej na dzień orzekania przez sąd.

Darowizny uczynione przez spadkodawcę dolicza się do spadku na zasadach określonych w Kodeksie cywilnym. W przypadku nieruchomości warto osobno przeanalizować doliczanie darowizny nieruchomości, bo znaczenie mogą mieć nakłady, stan budynku, obciążenia oraz dokumenty z aktu notarialnego.

Czy upływ 10 lat chroni obdarowane dziecko?

Nie zawsze. Art. 994 § 1 K.c. przewiduje, że przy obliczaniu zachowku nie dolicza się drobnych darowizn zwyczajowo przyjętych ani darowizn dokonanych przed więcej niż dziesięciu laty, licząc wstecz od otwarcia spadku, ale tylko wtedy, gdy były to darowizny na rzecz osób niebędących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku.

Dziecko spadkodawcy należy zwykle do kręgu osób, które mogą być spadkobiercami ustawowymi i uprawnionymi do zachowku. Dlatego darowizna dla dziecka może być doliczana także wtedy, gdy została dokonana wiele lat przed śmiercią rodzica. To jedna z najczęstszych pomyłek w sprawach o zachowek: sam upływ 10 lat nie musi wyłączać roszczeń rodzeństwa, jeśli obdarowanym było dziecko spadkodawcy.

Te same zasady mogą dotyczyć ruchomości; przykładem jest darowizna samochodu a zachowek.

Znaczenie wcześniejszych przelewów, wypłat i nieformalnych rozliczeń omawia artykuł o pieniądzach przekazanych przed śmiercią.

Inaczej może wyglądać sytuacja przy darowiźnie dla osoby obcej albo osoby spoza kręgu spadkobierców i uprawnionych do zachowku. Wtedy trzeba badać datę darowizny, datę śmierci spadkodawcy oraz to, czy dana osoba rzeczywiście nie należy do kręgu wskazanego w art. 994 K.c. W praktyce sporne bywają także darowizny sprzed ponad dziesięciu lat, zwłaszcza gdy ich wartość znacznie wzrosła.

Przepisanie darowanej nieruchomości na żonę a zachowek

Jeżeli matka darowała nieruchomość synowi, to syn jest osobą obdarowaną przez spadkodawcę. Późniejsze przekazanie tej nieruchomości żonie nie zmienia faktu, że pierwotna darowizna została dokonana na rzecz syna. Zawarcie intercyzy albo ustanowienie rozdzielności majątkowej również nie powoduje samo przez się wygaśnięcia roszczeń o zachowek.

Inny układ powstaje wtedy, gdy darowizna ma trafić bezpośrednio do żony lub męża; omawia go artykuł o darowiźnie dla małżonka.

W typowej sytuacji to obdarowane dziecko, a nie jego małżonek, jest adresatem roszczeń związanych z darowizną od rodzica. Małżonek może mieć znaczenie procesowe tylko wtedy, gdy konkretne okoliczności wskazują na dodatkowe roszczenia, np. dotyczące bezskuteczności czynności wobec wierzyciela albo późniejszych rozliczeń między małżonkami. Nie należy jednak zakładać, że samo przeniesienie własności na żonę zabezpiecza majątek przed zachowkiem.

Trzeba też pamiętać o granicach odpowiedzialności obdarowanego. Zgodnie z art. 1000 § 1 K.c., jeżeli uprawniony nie może otrzymać zachowku od spadkobiercy albo zapisobiercy windykacyjnego, może żądać zapłaty od osoby, która otrzymała od spadkodawcy darowiznę doliczaną do spadku, ale tylko w granicach wzbogacenia będącego skutkiem darowizny. Ocena tego wzbogacenia zależy od faktów, a nie wyłącznie od aktualnego wpisu w księdze wieczystej.

Jak obliczyć zachowek od darowanej nieruchomości?

Obliczenie zachowku wymaga kilku kroków. Najpierw ustala się krąg osób, które dziedziczyłyby z ustawy. Następnie określa się udział spadkowy każdej z nich. Potem ustala się ułamek zachowku, czyli zazwyczaj 1/2 udziału ustawowego, a przy małoletnich zstępnych lub osobach trwale niezdolnych do pracy 2/3 udziału ustawowego. Na końcu oblicza się wartość substratu zachowku, czyli wartość spadku powiększoną o doliczane darowizny i inne składniki przewidziane w przepisach.

Przykładowo, jeżeli matka miała troje pełnoletnich dzieci, nie pozostawiła małżonka, a jedynym istotnym składnikiem rozliczeń jest darowana synowi nieruchomość o wartości ustalonej na 600 000 zł, udział ustawowy każdego dziecka wynosiłby 1/3. Zachowek każdego z braci, przy stawce 1/2, wyniósłby 1/6 wartości podstawy, czyli po 100 000 zł. To uproszczony przykład, bo w realnej sprawie należy uwzględnić także pozostały majątek, długi spadkowe, inne darowizny, zapisy, ewentualne wydziedziczenie, niegodność dziedziczenia oraz koszty podlegające zaliczeniu na zachowek.

Jeżeli obdarowany sam jest uprawniony do zachowku, jego odpowiedzialność względem innych uprawnionych może być ograniczona do nadwyżki przekraczającej jego własny zachowek. Wynika to z art. 1000 § 2 K.c. Nie oznacza to jednak automatycznego zwolnienia z zapłaty. Przy dużej darowiźnie nieruchomości nadwyżka często i tak wystarcza na pokrycie roszczeń pozostałych dzieci.

Przedawnienie roszczenia o zachowek

Roszczenia o zachowek nie są bezterminowe. Zgodnie z art. 1007 K.c. roszczenie uprawnionego z tytułu zachowku oraz roszczenia spadkobierców o zmniejszenie zapisów zwykłych i poleceń przedawniają się z upływem 5 lat od ogłoszenia testamentu. Natomiast roszczenie przeciwko osobie zobowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu otrzymanej od spadkodawcy darowizny albo zapisu windykacyjnego przedawnia się z upływem 5 lat od otwarcia spadku.

Jeżeli nie ma testamentu i roszczenie jest kierowane do obdarowanego dziecka, kluczowa jest zwykle data śmierci rodzica. Jeżeli testament istnieje, znaczenie może mieć data jego ogłoszenia. W razie wątpliwości trzeba ustalić, do kogo dokładnie kierowane jest roszczenie i z jakiej podstawy prawnej.

Czy można rozłożyć zachowek na raty albo go obniżyć?

Tak. Aktualne przepisy przewidują mechanizm ochronny dla osoby zobowiązanej do zapłaty. Na podstawie art. 997¹ K.c. zobowiązany może żądać odroczenia terminu płatności zachowku, rozłożenia go na raty, a w wyjątkowych przypadkach także obniżenia zachowku. Sąd powinien uwzględnić sytuację osobistą i majątkową zarówno osoby uprawnionej, jak i zobowiązanej.

Co do zasady terminy płatności rat nie mogą przekraczać łącznie 5 lat. W szczególnie uzasadnionych przypadkach sąd może wydłużyć ten okres, ale zmieniony termin nie może być dłuższy niż 10 lat. Jeżeli okoliczności uzasadniające obniżenie zachowku ustaną, uprawniony może żądać zwrotu kwoty, o którą zachowek obniżono, jednak nie później niż po upływie 5 lat od dnia obniżenia.

Najczęstsze pytania

Podsumowanie

Darowizna nieruchomości od rodzica na rzecz jednego z dzieci może powodować roszczenia o zachowek po śmierci rodzica. Pozostałe rodzeństwo nie ma roszczenia za życia darczyńcy, ale po jego śmierci może żądać zapłaty albo uzupełnienia zachowku, jeśli nie otrzymało należnej wartości w inny sposób.

Jeżeli lokal został wcześniej wykupiony przez jedno z rodzeństwa, szczegóły rozliczeń opisuje poradnik o wykupie mieszkania a zachowku.

Przepisanie nieruchomości na żonę, sprzedaż darowanej nieruchomości czy ustanowienie intercyzy nie są prostym sposobem na uniknięcie zachowku. Kluczowe znaczenie mają: kto otrzymał darowiznę od spadkodawcy, jaka była jej wartość, czy były inne darowizny lub składniki spadku, kiedy powstało roszczenie i czy nie doszło do przedawnienia.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93, w szczególności art. 991-1000 oraz art. 1007 K.c.

2. Art. 991 Kodeksu cywilnego - uprawnieni do zachowku.

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.