Stwierdzenie nabycia spadku z testamentu po ciotce

Co zrobić, gdy jest testament i konflikt z rodziną?

Spadek otwiera się z chwilą śmierci spadkodawcy, a spadkobierca nabywa spadek z tą chwilą. W praktyce do załatwienia spraw urzędowych, bankowych, księgi wieczystej albo rozporządzenia nieruchomością potrzebny jest jednak dokument potwierdzający dziedziczenie: prawomocne postanowienie sądu o stwierdzeniu nabycia spadku albo zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia sporządzony przez notariusza.

Jeżeli ciotka pozostawiła testament notarialny, w którym powołała jednego spadkobiercę, sprawa nadal wymaga udziału osób zainteresowanych. Bracia ciotki, choć zostali pominięci w testamencie, mogą być uczestnikami postępowania, ponieważ przy braku testamentu mogliby wchodzić w rachubę jako spadkobiercy ustawowi. Nie oznacza to, że dziedziczą mimo testamentu, ale sąd powinien mieć możliwość zawiadomienia ich o sprawie.

Dlaczego sąd może szukać ustawowych krewnych mimo testamentu, wyjaśnia poradnik o poszukiwaniu spadkobierców ustawowych.

Jeżeli sąd omyłkowo wskazał jako uczestnika osobę zmarłą, dalsze kroki opisuje artykuł o wezwaniu do sądu osoby zmarłej.

W takiej sytuacji warto rozważyć postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku. Sąd ma narzędzia do prowadzenia sprawy mimo braku współpracy rodziny, natomiast notariusz zasadniczo sporządza akt poświadczenia dziedziczenia tylko wtedy, gdy sprawa jest bezsporna i biorą w niej udział wszystkie osoby zainteresowane.

Wniosek o stwierdzenie nabycia spadku

Wniosek składa się do sądu rejonowego jako sądu spadku. Zgodnie z art. 628 Kodeksu postępowania cywilnego właściwy jest sąd ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy. Jeżeli tego miejsca w Polsce nie da się ustalić, właściwy jest sąd miejsca, w którym znajduje się majątek spadkowy lub jego część, a w braku tych podstaw Sąd Rejonowy dla m.st. Warszawy.

Przy sporządzaniu listy osób zainteresowanych kluczowe jest ustalenie, kto jest uczestnikiem postępowania o stwierdzenie nabycia spadku, aby nie pominąć osoby, której praw dotyczy wynik sprawy.

We wniosku należy wskazać przede wszystkim:

• dane spadkodawcy: imię, nazwisko, datę śmierci i ostatnie miejsce zwykłego pobytu;
• dane wnioskodawcy, czyli osoby składającej wniosek;
• dane uczestników, w tym osób, które mogłyby dziedziczyć z ustawy, oraz osób wskazanych w testamencie;
• żądanie stwierdzenia, że spadek po zmarłej nabył wskazany spadkobierca na podstawie testamentu;
• informację o testamencie, jego formie i miejscu przechowywania;
• informację, czy były składane oświadczenia o przyjęciu albo odrzuceniu spadku;
• krótkie uzasadnienie opisujące pokrewieństwo, testament i powód złożenia wniosku.

Jeżeli nie zna Pan aktualnych adresów braci ciotki, nie warto ich pomijać. Należy podać dane, które są znane, na przykład ostatni adres, datę urodzenia, imiona rodziców albo numer PESEL, jeżeli jest znany, i wyjaśnić, że aktualny adres nie jest Panu dostępny. Sąd może wezwać do uzupełnienia danych, a w razie braku możliwości doręczenia pism mogą pojawić się dodatkowe czynności, na przykład ustanowienie kuratora dla osoby nieznanej z miejsca pobytu.

Sąd w sprawie spadkowej bada z urzędu, kto jest spadkobiercą. Celowe pominięcie osoby zainteresowanej może wydłużyć sprawę, prowadzić do dodatkowych doręczeń, a w skrajnych przypadkach stać się podstawą późniejszego podważania albo zmiany rozstrzygnięcia.

Szczegółowy przebieg postępowania przedstawia przewodnik dotyczący stwierdzenia nabycia spadku w sądzie. Wymagane elementy pisma i załączniki omawia poradnik: wniosek o stwierdzenie nabycia spadku.

Jakie dokumenty dołączyć do wniosku?

Do wniosku o stwierdzenie nabycia spadku najczęściej dołącza się:

• odpis aktu zgonu spadkodawcy;
• odpisy aktów stanu cywilnego pozwalające wykazać pokrewieństwo osób uczestniczących w sprawie, np. akty urodzenia, akty małżeństwa po zmianie nazwiska;
• wypis testamentu notarialnego albo oryginał testamentu, jeżeli jest w posiadaniu wnioskodawcy;
• informację, gdzie testament się znajduje, jeżeli wnioskodawca nie ma go przy sobie;
• odpisy wniosku i załączników dla uczestników postępowania;
• potwierdzenie uiszczenia opłaty sądowej.

Jeżeli rozważa Pan również drogę notarialną, warto wcześniej sprawdzić, jakie dokumenty do aktu poświadczenia dziedziczenia będą potrzebne w kancelarii notarialnej.

Opłata stała od wniosku o stwierdzenie nabycia spadku wynosi obecnie 100 zł. Dolicza się także 5 zł za wpis w Rejestrze Spadkowym. Jeżeli w tej samej sprawie sąd ma odebrać oświadczenie o przyjęciu albo odrzuceniu spadku, może dojść dodatkowa opłata od takiego oświadczenia.

Czy trzeba czekać 6 miesięcy od śmierci?

Zgodnie z art. 1026 Kodeksu cywilnego stwierdzenie nabycia spadku oraz poświadczenie dziedziczenia nie mogą nastąpić przed upływem 6 miesięcy od otwarcia spadku, chyba że wszyscy znani spadkobiercy złożyli już oświadczenia o przyjęciu albo o odrzuceniu spadku. Otwarcie spadku następuje w dniu śmierci spadkodawcy.

Nie oznacza to zawsze, że wniosku nie wolno złożyć wcześniej. Można go złożyć przed upływem 6 miesięcy, zwłaszcza gdy zależy Panu na rozpoczęciu sprawy i doręczeniu pism uczestnikom. Trzeba jednak liczyć się z tym, że sąd nie wyda końcowego postanowienia przed upływem tego terminu, jeżeli nie ma oświadczeń wszystkich znanych spadkobierców.

Termin 6 miesięcy ma również znaczenie dla oświadczenia o przyjęciu albo odrzuceniu spadku. Liczy się go co do zasady od dnia, w którym dana osoba dowiedziała się o tytule swojego powołania do spadku. Brak oświadczenia w terminie oznacza obecnie przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza.

Niezależnie od biegu tego terminu warto możliwie szybko zabezpieczyć informacje o majątku zmarłej, w tym o kontach internetowych i dobrach cyfrowych, do których późniejszy dostęp może wymagać wykazania praw spadkobiercy.

Czy notariusz może sporządzić akt poświadczenia dziedziczenia?

Notarialny akt poświadczenia dziedziczenia jest szybszy niż droga sądowa, ale wymaga zgodnej i bezspornej sytuacji. Notariusz przed sporządzeniem aktu spisuje protokół dziedziczenia przy udziale wszystkich osób zainteresowanych, czyli co do zasady osób mogących wchodzić w rachubę jako spadkobiercy ustawowi lub testamentowi oraz zapisobierców windykacyjnych.

Jeżeli bracia ciotki nie chcą podać danych, nie stawią się u notariusza albo kwestionują testament, notariusz najpewniej odmówi sporządzenia aktu poświadczenia dziedziczenia. Wtedy właściwą drogą będzie sąd. Sądowe postępowanie trwa zwykle od kilku miesięcy, a w sprawach spornych lub przy problemach z doręczeniami może potrwać dłużej.

Zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia ma skutki prawomocnego postanowienia sądu o stwierdzeniu nabycia spadku. Potwierdza on jednak, kto i w jakim udziale dziedziczy, a nie rozstrzyga jeszcze wszystkich rozliczeń między zainteresowanymi ani nie zastępuje czynności potrzebnych do ustanowienia prawa do mieszkania, jeżeli testament wymaga wykonania takiego obowiązku.

Po stronie kosztów notarialnych trzeba liczyć się między innymi z taksą za protokół dziedziczenia, akt poświadczenia dziedziczenia, ewentualne oświadczenia spadkowe, protokół otwarcia i ogłoszenia testamentu, wypisy, VAT oraz opłatę za rejestrację w Rejestrze Spadkowym. Maksymalna taksa za protokół dziedziczenia wynosi 100 zł, za podstawowy akt poświadczenia dziedziczenia 50 zł, a za akt poświadczenia dziedziczenia testamentowego z zapisem windykacyjnym 100 zł, do czego dochodzą pozostałe należności.

W sprawach transgranicznych znaczenie może mieć także Europejskie Poświadczenie Spadkowe i jego relacja do polskiego aktu poświadczenia dziedziczenia.

Polecenie w testamencie a dożywotnie korzystanie z mieszkania

Opisane w testamencie zobowiązanie do umożliwienia partnerowi ciotki dożywotniego korzystania z mieszkania trzeba ocenić bardzo dokładnie na podstawie treści testamentu. Samo użycie potocznych słów nie przesądza jeszcze, czy powstało ograniczone prawo rzeczowe, czy jedynie obowiązek wykonania polecenia.

Jeżeli testament notarialny zawiera zapis windykacyjny polegający na ustanowieniu na rzecz partnera użytkowania albo służebności osobistej, skutki mogą powstać już z chwilą otwarcia spadku, o ile spełnione są ustawowe warunki zapisu windykacyjnego. Jeżeli natomiast jest to polecenie, spadkobierca powinien je wykonać po potwierdzeniu praw do spadku, najczęściej przez odpowiednią czynność notarialną i ewentualny wpis w księdze wieczystej, jeżeli prawo ma dotyczyć nieruchomości.

W praktyce przy mieszkaniu najczęściej rozważa się służebność osobistą mieszkania albo użytkowanie. Wybór konstrukcji wpływa na zakres uprawnień partnera zmarłej, możliwość wpisu do księgi wieczystej, podatki i przyszłe rozporządzanie nieruchomością.

Czy bracia ciotki mogą żądać zachowku?

Bracia spadkodawczyni nie należą do kręgu osób uprawnionych do zachowku. Zgodnie z art. 991 Kodeksu cywilnego zachowek może przysługiwać zstępnym, małżonkowi i rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy. Rodzeństwo, siostrzeńcy, bratankowie, dalsza rodzina ani partner nieformalny nie mają prawa do zachowku tylko dlatego, że zostali pominięci w testamencie.

Nie wyklucza to jednak innych działań ze strony rodziny. Bracia mogą próbować kwestionować ważność testamentu, jeżeli uważają, że istnieją ku temu podstawy, na przykład brak świadomości spadkodawczyni, groźba, błąd albo zarzut sfałszowania testamentu. W przypadku testamentu notarialnego takie zarzuty są zwykle trudniejsze, ale nie są teoretycznie wyłączone.

Jak sformułować żądanie we wniosku?

Przykładowe żądanie może brzmieć: „Wnoszę o stwierdzenie, że spadek po [imię i nazwisko spadkodawczyni], zmarłej w dniu [data] w [miejsce], ostatnio zwykle przebywającej w [miejscowość], na podstawie testamentu notarialnego z dnia [data], Rep. A nr [numer], nabył w całości [imię i nazwisko spadkobiercy]”.

W uzasadnieniu należy opisać, że spadkodawczyni pozostawiła testament notarialny, wskazać osoby z rodziny, które mogłyby dziedziczyć z ustawy, oraz wyjaśnić, dlaczego wnioskodawca składa sprawę do sądu, na przykład z powodu braku współpracy potencjalnych spadkobierców ustawowych przy notarialnym poświadczeniu dziedziczenia.

Warto dodać wniosek o otwarcie i ogłoszenie testamentu, jeżeli nie zostało to wcześniej dokonane. Jeżeli testament znajduje się u notariusza, należy wskazać dane kancelarii i wnieść o zobowiązanie do przedłożenia wypisu albo o przeprowadzenie dowodu z tego dokumentu, zależnie od sytuacji.

FAQ

Podsumowanie

Jeżeli testament wskazuje jednego spadkobiercę, ale osoby z kręgu spadkobierców ustawowych nie współpracują, najbezpieczniej złożyć wniosek o stwierdzenie nabycia spadku do sądu rejonowego. We wniosku należy wskazać testament, uczestników, znane dane adresowe i dołączyć akty stanu cywilnego oraz dokument testamentu. Notariusz jest dobrym rozwiązaniem tylko wtedy, gdy wszystkie osoby zainteresowane biorą udział w czynności i nie ma sporu.

Bracia ciotki nie mają prawa do zachowku, ale powinni zostać uwzględnieni jako uczestnicy, jeżeli przy braku testamentu mogliby dziedziczyć z ustawy. Osobno trzeba ocenić postanowienie testamentu dotyczące partnera ciotki i mieszkania, ponieważ od jego treści zależy, czy trzeba wykonać polecenie, ustanowić służebność, użytkowanie albo uwzględnić zapis windykacyjny.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93, w szczególności art. 924, art. 925, art. 982, art. 991, art. 1015 i art. 1026.
2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296, w szczególności art. 628 i przepisy o stwierdzeniu nabycia spadku.
3. Ustawa z dnia 14 lutego 1991 r. - Prawo o notariacie - Dz.U. 1991 nr 22 poz. 91, w szczególności przepisy o aktach poświadczenia dziedziczenia.
4. Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych - Dz.U. 2005 nr 167 poz. 1398.
5. Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 czerwca 2004 r. w sprawie maksymalnych stawek taksy notarialnej - Dz.U. 2004 nr 148 poz. 1564.