Oszczędności po babci a spadek – czy trzeba je dzielić?

Kto dziedziczy po babci bez testamentu?

Jeżeli babcia nie zostawiła testamentu, zastosowanie ma dziedziczenie ustawowe. Zgodnie z § 1 art. 931 Kodeksu cywilnego w pierwszej kolejności do spadku powołane są dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek. Dziedziczą oni w częściach równych, przy czym udział małżonka nie może być mniejszy niż jedna czwarta całości spadku.

Jeżeli dziecko babci nie dożyło otwarcia spadku, jego udział przypada jego dzieciom, czyli wnukom babci, w częściach równych. Oznacza to, że wnuk dziedziczy po babci z ustawy tylko wtedy, gdy wchodzi w miejsce swojego zmarłego rodzica będącego dzieckiem babci. Jeżeli rodzic wnuka żyje, a babcia nie sporządziła testamentu na rzecz wnuka, wnuk nie wyprzedza dzieci babci w dziedziczeniu.

Samo wieloletnie mieszkanie z babcią, opieka nad nią, robienie zakupów, odbieranie renty czy pomoc w zakładaniu lokat nie powodują automatycznie nabycia prawa do jej oszczędności. Takie okoliczności mogą mieć znaczenie, jeżeli istniała umowa z babcią, testament, darowizna, zapis albo inna konkretna podstawa prawna. Bez takiej podstawy o podziale majątku decydują przepisy o dziedziczeniu albo ważne rozporządzenia dokonane przez babcię.

Czy oszczędności i lokaty wchodzą do spadku?

Co do zasady tak. Pieniądze na rachunku bankowym, środki na lokacie, gotówka przechowywana w domu oraz inne prawa majątkowe należące do babci w chwili śmierci tworzą spadek. Wynika to z art. 922 § 1 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym prawa i obowiązki majątkowe zmarłego przechodzą z chwilą śmierci na spadkobierców.

Jeżeli więc lokata była założona na nazwisko babci, a Pan jedynie pomagał w jej obsłudze, środki nadal były majątkiem babci. Podobnie jest wtedy, gdy babcia upoważniła Pana do odbioru świadczenia albo do wykonywania czynności bankowych. Upoważnienie lub pełnomocnictwo nie przenosi własności pieniędzy na pełnomocnika.

Środki zgromadzone na rachunku babci trzeba odróżnić od pieniędzy, które babcia skutecznie przekazała za życia innej osobie. Takie środki przekazane za życia mogą być oceniane inaczej przy ustalaniu składu majątku, rozliczeniach między spadkobiercami albo ewentualnych roszczeniach o zachowek.

Jeżeli po śmierci babci ktoś wypłacił z jej rachunku pieniądze, opierając się wyłącznie na wcześniejszym pełnomocnictwie, może powstać spór o obowiązek zwrotu tych kwot do masy spadkowej. Co do zasady umocowanie wygasa ze śmiercią mocodawcy, chyba że w pełnomocnictwie inaczej zastrzeżono z przyczyn uzasadnionych stosunkiem prawnym będącym podstawą pełnomocnictwa.

Gdy środki lub inne składniki majątku zostały zabrane albo sprzedane bez uprawnienia, pomocny będzie poradnik o odzyskaniu majątku po zmarłym.

Dyspozycja wkładem na wypadek śmierci w banku

Najważniejszy wyjątek dotyczy dyspozycji wkładem na wypadek śmierci. Zgodnie z art. 56 Prawa bankowego posiadacz rachunku oszczędnościowego, rachunku oszczędnościowo-rozliczeniowego albo terminowej lokaty oszczędnościowej może pisemnie polecić bankowi, aby po jego śmierci wypłacił określoną kwotę wskazanym osobom: małżonkowi, wstępnym, zstępnym albo rodzeństwu.

Wnuk jest zstępnym, dlatego babcia mogła wskazać go w takiej dyspozycji. Musiałaby jednak złożyć w banku pisemne polecenie dotyczące wypłaty po śmierci. Zwykłe upoważnienie do rachunku, pełnomocnictwo, karta do konta albo ustne zapewnienia babci nie zastępują dyspozycji wkładem na wypadek śmierci.

Kwota wypłaty z dyspozycji jest ustawowo ograniczona. Bez względu na liczbę dyspozycji nie może przekroczyć dwudziestokrotności przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia w sektorze przedsiębiorstw bez wypłat nagród z zysku, ogłaszanego przez Prezesa GUS za ostatni miesiąc przed śmiercią posiadacza rachunku. Jeżeli dyspozycji było kilka i łączna kwota przekracza limit, dyspozycja późniejsza ma pierwszeństwo przed wcześniejszą.

Kwota wypłacona zgodnie z dyspozycją wkładem na wypadek śmierci nie wchodzi do spadku po posiadaczu rachunku. W praktyce oznacza to, że jeżeli babcia skutecznie wskazała Pana w banku jako osobę uprawnioną, środki objęte prawidłową dyspozycją nie są dzielone między spadkobierców w postępowaniu spadkowym.

Szczegółowe zasady ustanowienia, limit wypłaty i wpływ na zachowek omawia poradnik o dyspozycji wkładem na wypadek śmierci.

Co może zrobić syn babci, który żąda pieniędzy?

Syn babci może żądać wypłaty środków z rachunku albo lokaty tylko wtedy, gdy wykaże swoje prawo do spadku albo inne uprawnienie przewidziane przepisami. Bank zwykle wymaga prawomocnego postanowienia sądu o stwierdzeniu nabycia spadku, zarejestrowanego aktu poświadczenia dziedziczenia albo europejskiego poświadczenia spadkowego. Dopiero taki dokument pozwala ustalić, kto jest spadkobiercą i w jakiej części.

Nie zawsze będzie to połowa oszczędności. Udział syna zależy od tego, ilu jest spadkobierców, czy babcia miała małżonka, ile miała dzieci, czy któreś z dzieci zmarło wcześniej oraz czy istnieje testament. Jeżeli syn jest jedynym dzieckiem babci i nie ma małżonka babci ani testamentu, może dziedziczyć całość spadku. Jeżeli spadkobierców jest więcej, jego udział będzie odpowiednio mniejszy.

Jeżeli osoba, która mieszkała z babcią, twierdzi, że pieniądze były jej darowane, stanowiły wynagrodzenie za opiekę albo zostały jej skutecznie powierzone na innych zasadach, powinna dysponować dowodami. Mogą to być potwierdzenia przelewów, umowa, korespondencja, oświadczenia, dokumenty bankowe albo inne okoliczności pokazujące rzeczywistą wolę babci.

Podatek od spadku i od dyspozycji bankowej

Nabycie pieniędzy w drodze dziedziczenia co do zasady podlega podatkowi od spadków i darowizn, chyba że zastosowanie ma zwolnienie lub kwota wolna. Najbliższa rodzina, w tym dzieci, wnuki, rodzice, dziadkowie, małżonek i rodzeństwo, może korzystać ze zwolnienia przewidzianego dla tzw. grupy zerowej, jeżeli spełni warunki ustawowe.

Przy dziedziczeniu najważniejszy jest termin 6 miesięcy na zgłoszenie nabycia właściwemu naczelnikowi urzędu skarbowego. Termin liczy się zasadniczo od dnia uprawomocnienia się postanowienia sądu o stwierdzeniu nabycia spadku, a przy akcie poświadczenia dziedziczenia od dnia jego zarejestrowania. W razie niedochowania terminu od 2026 r. możliwe jest w określonych przypadkach wnioskowanie o jego przywrócenie, jeżeli uchybienie nastąpiło bez winy podatnika.

Podatkowi od spadków i darowizn podlega również nabycie praw do wkładu oszczędnościowego na podstawie dyspozycji wkładem na wypadek śmierci. Dlatego nawet gdy pieniądze nie wchodzą do spadku, warto sprawdzić obowiązki podatkowe i terminy zgłoszenia.

FAQ

Czy syn babci zawsze może żądać połowy oszczędności?

Nie zawsze. Może żądać udziału wynikającego z dziedziczenia, ale jego wysokość zależy od liczby spadkobierców, istnienia małżonka babci, testamentu oraz ewentualnej dyspozycji bankowej. Połowa będzie prawidłowa tylko w określonym układzie spadkobierców.

Czy wnuk dziedziczy po babci, jeśli opiekował się nią przez wiele lat?

Sama opieka nie daje pierwszeństwa w dziedziczeniu. Wnuk dziedziczy z ustawy po babci wtedy, gdy jego rodzic będący dzieckiem babci nie dożył otwarcia spadku, albo gdy babcia powołała wnuka w testamencie.

Czy upoważnienie do odbioru renty wystarczy, aby zatrzymać pieniądze?

Nie. Upoważnienie do odbioru renty albo pełnomocnictwo do rachunku służy wykonywaniu czynności za życia osoby upoważniającej. Co do zasady wygasa z chwilą jej śmierci i nie jest tytułem do zatrzymania oszczędności po zmarłej osobie.

Czy dyspozycja wkładem na wypadek śmierci jest testamentem?

Nie. To odrębna instytucja prawa bankowego. Działa tylko wobec rachunków i lokat objętych art. 56 Prawa bankowego, wymaga pisemnego polecenia w banku i podlega ustawowemu limitowi kwoty wypłaty.

Czy pieniądze z dyspozycji bankowej trzeba zgłosić do urzędu skarbowego?

Taką kwestię należy sprawdzić, ponieważ ustawa o podatku od spadków i darowizn obejmuje również nabycie praw do wkładu oszczędnościowego na podstawie dyspozycji wkładem na wypadek śmierci. Najbliższa rodzina może korzystać ze zwolnienia, ale zwykle musi dochować terminu i warunków zgłoszenia.

Podsumowanie

Jeżeli babcia nie zostawiła testamentu ani skutecznej dyspozycji wkładem na wypadek śmierci, jej oszczędności i lokaty co do zasady wchodzą do spadku. Wtedy syn babci może żądać wypłaty stosownie do swojego udziału spadkowego, a osoba, która mieszkała z babcią, nie nabywa pieniędzy tylko z tego powodu, że pomagała jej w codziennych sprawach.

Inaczej będzie, jeżeli babcia złożyła w banku prawidłową dyspozycję na rzecz wnuka albo skutecznie przekazała mu pieniądze za życia. W sporze najważniejsze są dokumenty: treść dyspozycji bankowej, historia rachunku, postanowienie spadkowe lub akt poświadczenia dziedziczenia oraz dowody potwierdzające wolę babci.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
2. Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Prawo bankowe - Dz.U. 2026 poz. 38
3. Ustawa z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn - Dz.U. 1983 nr 45 poz. 207
4. Ministerstwo Finansów, stawki i limity podatku od spadków i darowizn - podatki.gov.pl