Spadek po bracie z długami – jak i gdzie go odrzucić?

Odrzucenie spadku po obywatelu polskim a obywatelstwo spadkobiercy

Samo obywatelstwo polsko-niemieckie spadkobiercy albo niemieckie obywatelstwo dzieci nie oznacza, że spadku nie można odrzucić według polskich zasad. Decydujące jest przede wszystkim to, jakie prawo reguluje daną sprawę spadkową i który organ może przyjąć oświadczenie.

Jeżeli spadkodawca był obywatelem polskim, mieszkał w Polsce i majątek oraz sprawa spadkowa są związane z Polską, w praktyce najczęściej stosuje się przepisy Kodeksu cywilnego o przyjęciu i odrzuceniu spadku. Jeżeli jednak zmarły miał ostatnie miejsce zwykłego pobytu w Niemczech albo w innym państwie, trzeba sprawdzić przepisy rozporządzenia UE nr 650/2012. Rozporządzenie to stosuje się do spadków po osobach zmarłych 17 sierpnia 2015 r. albo później.

W sprawach starszych, na przykład gdy spadkodawca zmarł w 2014 r., rozporządzenie spadkowe UE nie ma zastosowania. Wtedy trzeba ocenić sprawę według przepisów obowiązujących w dacie otwarcia spadku oraz według przepisów przejściowych. To ważne zwłaszcza wtedy, gdy od śmierci minęło wiele lat, a spadkobierca dopiero później dowiedział się, że osoby dziedziczące przed nim odrzuciły spadek.

Zobacz również: gdy spadkodawca mieszkał za granicą.

Kto dziedziczy po bracie i kiedy trzeba zareagować?

Przy dziedziczeniu ustawowym po bracie kolejność spadkobierców wynika z Kodeksu cywilnego. W pierwszej kolejności dziedziczą dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek. Jeżeli dzieci albo małżonek odrzucą spadek, traktuje się ich tak, jakby nie dożyli otwarcia spadku, a do dziedziczenia mogą dojść kolejne osoby z rodziny.

Jeżeli zmarły nie ma dzieci, do spadku dochodzą małżonek i rodzice. Jeżeli któryś z rodziców nie żyje albo nie chce dziedziczyć, jego udział może przypaść rodzeństwu spadkodawcy, a gdy rodzeństwo nie żyje lub odrzuca spadek – jego zstępnym, czyli na przykład dzieciom rodzeństwa.

W praktyce oznacza to, że brat lub siostra zmarłego często dowiaduje się o swoim powołaniu do spadku dopiero wtedy, gdy spadek odrzuci małżonek, dzieci albo rodzice zmarłego. Od tego momentu może rozpocząć się jego własny 6-miesięczny termin na złożenie oświadczenia.

Zobacz również: dziedziczenie długów.

Termin 6 miesięcy na odrzucenie spadku

Zgodnie z art. 1015 § 1 Kodeksu cywilnego oświadczenie o przyjęciu albo o odrzuceniu spadku można złożyć w ciągu 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania. Nie zawsze jest to dzień śmierci spadkodawcy.

Dla spadkobiercy z pierwszej kolejności będzie to zwykle dzień, w którym dowiedział się o śmierci spadkodawcy. Dla osoby dziedziczącej w dalszej kolejności może to być dzień, w którym dowiedziała się, że osoby przed nią skutecznie odrzuciły spadek. Dla spadkobiercy testamentowego istotny może być dzień, w którym dowiedział się o istnieniu i treści testamentu.

Jeżeli spadek jest zadłużony, nie warto zwlekać do końca terminu. Trzeba zebrać dokumenty, ustalić kolejność dziedziczenia i zaplanować odrzucenie spadku także za dzieci, jeżeli po odrzuceniu przez rodzica to one wejdą do kręgu spadkobierców.

Co się stanie, gdy nie złożysz oświadczenia?

Obecnie brak oświadczenia w terminie zasadniczo oznacza przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Odpowiedzialność za długi spadkowe jest wtedy ograniczona do wartości stanu czynnego spadku, ale nie oznacza to całkowitego braku problemów. Spadkobierca może nadal zostać wciągnięty w postępowania sądowe, egzekucyjne albo w spór o spis lub wykaz inwentarza.

W sprawach, w których spadkodawca zmarł przed 18 października 2015 r., trzeba zachować szczególną ostrożność. Dawne brzmienie przepisów mogło prowadzić do surowszych skutków biernego zachowania spadkobiercy. Dlatego przy śmierci w 2014 r. nie należy zakładać automatycznie, że sytuacja jest taka sama jak przy spadkach otwartych obecnie.

Jeżeli termin już upłynął, można rozważyć uchylenie się od skutków prawnych niezłożenia oświadczenia w terminie, na przykład z powodu istotnego błędu co do stanu spadku albo co do samego powołania do dziedziczenia. Nie jest to jednak automatyczne. Wymaga złożenia oświadczenia przed sądem i zatwierdzenia przez sąd.

Gdzie odrzucić spadek: sąd, notariusz, konsul albo organ za granicą?

W Polsce oświadczenie o odrzuceniu spadku można złożyć przed notariuszem albo przed sądem. Notariusz jest zwykle szybszym rozwiązaniem, zwłaszcza gdy spadkobierca ma komplet dokumentów. Sąd może być konieczny albo praktyczniejszy wtedy, gdy sprawa spadkowa już się toczy lub trzeba rozstrzygnąć dodatkowe kwestie formalne.

Do złożenia oświadczenia przygotuj przede wszystkim akt zgonu spadkodawcy, dokument potwierdzający pokrewieństwo, własny dokument tożsamości oraz – jeżeli to możliwe – dokumenty pokazujące, że osoby dziedziczące wcześniej odrzuciły spadek. Przy sprawie z długami przydatne są też informacje o wierzycielach, egzekucjach, niespłaconych kredytach albo innych zobowiązaniach zmarłego.

Osoba mieszkająca w Niemczech nie zawsze musi przyjeżdżać do Polski. Możliwe jest skorzystanie z pomocy polskiego konsula, a w sprawach objętych rozporządzeniem spadkowym UE również złożenie oświadczenia przed właściwym organem państwa miejsca zwykłego pobytu, jeżeli tamte przepisy przewidują taką formę. W praktyce trzeba dopilnować formy dokumentu, tłumaczenia przysięgłego oraz przekazania oświadczenia do sądu lub notariusza prowadzącego sprawę spadkową.

Przy niemieckim notariuszu należy zachować szczególną ostrożność. Samo sporządzenie dokumentu za granicą nie zawsze kończy sprawę w Polsce. Trzeba sprawdzić, czy dokument spełnia wymogi formalne, czy wymaga tłumaczenia, poświadczenia oraz czy trafi do właściwego sądu w odpowiednim czasie.

Odrzucenie spadku w imieniu małoletnich dzieci

Jeżeli rodzic odrzuca spadek po zadłużonym krewnym, jego małoletnie dzieci mogą zostać powołane do dziedziczenia w dalszej kolejności. Wtedy trzeba odrębnie zadbać o oświadczenie w imieniu każdego dziecka. Dorosłe dzieci składają własne oświadczenia samodzielnie.

Od 15 listopada 2023 r. wprowadzono ważne uproszczenie. Jeżeli dziecko jest powołane do dziedziczenia dlatego, że wcześniej spadek odrzucił rodzic, a rodzice mający władzę rodzicielską działają wspólnie albo jeden działa za zgodą drugiego, zgoda sądu nie jest potrzebna, pod warunkiem że spadek odrzucają także inni zstępni tego rodzica. Rodzic składa wtedy dodatkowe oświadczenia wymagane przez Kodeks postępowania cywilnego, między innymi o władzy rodzicielskiej, zgodzie drugiego rodzica i odrzuceniu spadku przez innych zstępnych.

Zgoda sądu nadal będzie potrzebna między innymi wtedy, gdy rodzice nie są zgodni, drugi rodzic nie wyraża zgody mimo przysługującej mu władzy rodzicielskiej, sytuacja rodzinna jest sporna, nie odrzucają spadku inni zstępni rodzica albo nie są spełnione warunki uproszczonej procedury.

Jeżeli zgoda sądu jest potrzebna, wniosek składa się zasadniczo do sądu opiekuńczego właściwego dla miejsca zamieszkania dziecka. Jeżeli toczy się już postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku, właściwy może być sąd spadku. Aktualnie opłata sądowa od takiego wniosku lub od odebrania oświadczenia w sądzie wynosi co do zasady 100 zł, a u notariusza trzeba doliczyć taksę notarialną i wypisy.

Zobacz również: odrzucenie za małoletnich.

Czy wniosek do sądu chroni termin dziecka?

Jeżeli do odrzucenia spadku w imieniu dziecka potrzebne jest zezwolenie sądu, bieg terminu do złożenia oświadczenia ulega zawieszeniu na czas trwania postępowania sądowego w tej sprawie. Nie zwalnia to jednak rodziców z obowiązku szybkiego działania. Wniosek należy złożyć w terminie i po uzyskaniu prawomocnego zezwolenia złożyć właściwe oświadczenie o odrzuceniu spadku.

W sprawach transgranicznych z udziałem dziecka mieszkającego w Niemczech trzeba dodatkowo sprawdzić, czy właściwy jest polski sąd, niemiecki sąd lub inny organ oraz czy chodzi tylko o przyjęcie oświadczenia, czy również o zatwierdzenie spóźnionej czynności. To szczególnie ważne po aktualnym orzecznictwie TSUE dotyczącym art. 13 rozporządzenia 650/2012.

Jakie dokumenty warto przygotować?

• akt zgonu spadkodawcy,
• akty stanu cywilnego potwierdzające pokrewieństwo, na przykład akt urodzenia lub akt małżeństwa,
• dokument tożsamości osoby składającej oświadczenie,
• oświadczenia albo akty notarialne osób, które odrzuciły spadek wcześniej,
• dokumenty potwierdzające zadłużenie spadku, jeżeli sprawa dotyczy małoletnich albo wymaga zgody sądu,
• akty urodzenia dzieci oraz dokumenty potwierdzające władzę rodzicielską, jeżeli oświadczenie ma być składane w imieniu małoletnich,
• tłumaczenia przysięgłe dokumentów zagranicznych, jeżeli dokumenty zostały sporządzone w języku innym niż polski.

FAQ

Czy obywatelstwo polsko-niemieckie przeszkadza w odrzuceniu spadku w Polsce?

Nie. Obywatelstwo spadkobiercy samo w sobie nie przeszkadza w odrzuceniu spadku. Trzeba jednak ustalić, jakie prawo jest właściwe dla sprawy spadkowej oraz gdzie można skutecznie złożyć oświadczenie.

Czy mogę odrzucić spadek u dowolnego notariusza?

W Polsce oświadczenie można złożyć przed notariuszem. W praktyce warto wybrać notariusza, który od razu wskaże, jakie dokumenty są potrzebne i przekaże wypisy do właściwych rejestrów lub sądu. Przy sprawie zagranicznej trzeba dodatkowo sprawdzić formę dokumentów.

Od kiedy liczy się termin dla siostry albo brata zmarłego?

Najczęściej od dnia, w którym siostra albo brat dowiedzieli się, że zostali powołani do spadku, na przykład dlatego, że wcześniej spadek odrzuciły dzieci, małżonek albo rodzice zmarłego. Termin trzeba ustalać indywidualnie na podstawie dokumentów i dat powiadomień.

Czy po odrzuceniu spadku przez rodzica trzeba odrzucać spadek za dzieci?

Tak, jeżeli po odrzuceniu przez rodzica dzieci wchodzą do kręgu spadkobierców. Małoletnie dzieci nie składają oświadczenia samodzielnie. Robią to rodzice, czasem bez zgody sądu, a czasem dopiero po uzyskaniu zezwolenia.

Co zrobić, jeśli 6 miesięcy już minęło?

Trzeba sprawdzić, czy termin rzeczywiście upłynął i od kiedy należało go liczyć. Jeżeli termin minął, możliwe jest tylko szczególne rozwiązanie, na przykład uchylenie się od skutków błędu lub groźby. Wymaga to postępowania przed sądem i nie w każdej sprawie będzie skuteczne.

Podsumowanie

Spadek po zadłużonym bracie można odrzucić, ale trzeba pilnować terminu, właściwej formy i kolejności dziedziczenia. W zwykłej polskiej sprawie wystarczy oświadczenie przed notariuszem albo sądem. W sprawie polsko-niemieckiej trzeba dodatkowo sprawdzić, czy stosuje się polskie przepisy, rozporządzenie spadkowe UE, niemieckie wymogi formalne albo przepisy sprzed aktualnych nowelizacji.

Najwięcej błędów pojawia się przy małoletnich dzieciach, sprawach sprzed wielu lat i sytuacjach, w których spadkobierca dowiaduje się o powołaniu dopiero po odrzuceniu spadku przez wcześniejszych spadkobierców. Dlatego przed złożeniem oświadczenia warto ustalić daty, dokumenty i właściwy organ.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny – Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93, w szczególności art. 931–935, art. 1012, art. 1015 i art. 1019.
2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego – Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296, w szczególności art. 640, art. 640¹ i art. 641.
3. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy – Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59, w szczególności art. 101.
4. Ustawa z dnia 28 lipca 2023 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw – Dz.U. 2023 poz. 1615.
5. Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 650/2012 z dnia 4 lipca 2012 r. – EUR-Lex.
6. Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 15 stycznia 1991 r., III CZP 75/90.
7. Wyrok Trybunału Sprawiedliwości UE z dnia 2 czerwca 2022 r., C-617/20, T.N. i N.N.; wyrok TSUE z dnia 27 marca 2025 r., C-57/24.