Rezygnacja ze spadku a konsekwencje dla rodziny

Czy po śmierci można zrzec się spadku na rzecz innej osoby?

W praktyce często mówi się o „zrzeczeniu się spadku”, ale po śmierci spadkodawcy prawidłowym pojęciem jest odrzucenie spadku. Zrzeczenie się dziedziczenia to odrębna instytucja: umowa zawierana za życia przyszłego spadkodawcy, w formie aktu notarialnego, między przyszłym spadkodawcą a spadkobiercą ustawowym.

Po śmierci spadkodawcy nie można odrzucić spadku „na rzecz” męża zmarłej, innego spadkobiercy ani dowolnie wybranej osoby. Odrzucenie spadku działa tak, jakby odrzucający nie dożył otwarcia spadku. To powoduje automatyczne wejście do dziedziczenia osób wskazanych przez przepisy, a nie osób wybranych przez odrzucającego.

Jeżeli więc syn zmarłej po jej śmierci złożył oświadczenie, że nie chce dziedziczyć, to zasadniczo mówimy o odrzuceniu spadku. Jeżeli natomiast zawarł wcześniej z matką notarialną umowę o zrzeczenie się dziedziczenia, skutki mogą być inne i trzeba ocenić treść tej umowy.

Kolejność dziedziczenia po osobie bez zstępnych

Jeżeli spadkodawca nie pozostawił dzieci, wnuków ani dalszych zstępnych, do dziedziczenia ustawowego w pierwszej kolejności dochodzą jego małżonek i rodzice. Udział każdego z rodziców dziedziczących razem z małżonkiem wynosi zasadniczo jedną czwartą spadku.

Jeżeli rodzice spadkodawcy nie żyją, udział, który przypadłby rodzicowi, przechodzi na rodzeństwo spadkodawcy. Jeżeli natomiast któreś z rodzeństwa nie dożyło otwarcia spadku, jego udział przypada jego zstępnym, czyli dzieciom, wnukom i dalszym zstępnym.

Małżonek spadkodawcy, który dziedziczy razem z rodzicami, rodzeństwem albo zstępnymi rodzeństwa, otrzymuje co do zasady połowę spadku. Druga połowa przypada pozostałym osobom z kręgu dziedziczenia ustawowego, zależnie od konkretnej sytuacji rodzinnej.

Co się stanie, gdy brat zmarłej odrzuci spadek?

W opisanej sytuacji ojciec pytającej jest bratem zmarłej. Jeżeli rodzice zmarłej nie żyją, a syn zmarłej nie dziedziczy, do dziedziczenia może dojść jej rodzeństwo. Jeżeli brat zmarłej odrzuci spadek, zostanie potraktowany tak, jakby nie dożył otwarcia spadku. Wtedy jego udział nie przejdzie automatycznie na męża zmarłej, lecz na jego zstępnych, czyli w pierwszej kolejności na córki.

Jeżeli córki również odrzucą spadek, do dziedziczenia mogą zostać powołane ich dzieci. W przypadku dzieci małoletnich pojawiają się dodatkowe formalności, bo oświadczenie składają za nie rodzice albo przedstawiciele ustawowi.

Właśnie dlatego przed odrzuceniem spadku warto ustalić, jaki jest rzeczywisty cel działania. Inaczej postępuje się, gdy chodzi o uniknięcie długów, a inaczej, gdy rodzina chce po prostu doprowadzić do tego, aby cały majątek przypadł małżonkowi zmarłej.

Kiedy odrzucać spadek, a kiedy rozważyć przyjęcie i dział spadku?

Jeżeli spadek jest zadłużony albo istnieje realne ryzyko, że długi przewyższają wartość majątku, odrzucenie spadku może być uzasadnione. Trzeba jednak pamiętać, że odrzucenie przez jedną osobę zwykle uruchamia dziedziczenie przez kolejne osoby z jej linii rodzinnej. Wtedy każda z nich musi pilnować własnego terminu i formalności.

Jeżeli natomiast spadek nie jest obciążony długami, a celem ojca jest jedynie to, aby udział w majątku przypadł mężowi zmarłej, odrzucenie spadku może nie być najprostszym rozwiązaniem. W takiej sytuacji można rozważyć przyjęcie spadku, a następnie dział spadku, zniesienie współwłasności albo zbycie udziału spadkowego, np. w drodze darowizny lub umowy zawartej u notariusza.

Takie rozwiązanie wymaga analizy podatkowej i notarialnej, ale pozwala uniknąć sytuacji, w której do dziedziczenia wchodzą kolejne osoby, w tym małoletnie dzieci mieszkające za granicą.

Termin na odrzucenie spadku

Oświadczenie o przyjęciu albo odrzuceniu spadku można złożyć w terminie sześciu miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania. Nie zawsze jest to data śmierci spadkodawcy. Dla osoby, która wchodzi do dziedziczenia dopiero po odrzuceniu spadku przez wcześniejszego spadkobiercę, termin zwykle liczy się od dnia, w którym dowiedziała się o tym odrzuceniu i o swoim powołaniu.

Do zachowania terminu wystarcza złożenie przed jego upływem wniosku do sądu o odebranie oświadczenia o przyjęciu albo odrzuceniu spadku. Jeżeli złożenie oświadczenia wymaga zezwolenia sądu, bieg terminu ulega zawieszeniu na czas trwania postępowania sądowego w tym przedmiocie.

Brak oświadczenia w terminie oznacza przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Nie jest to pełna rezygnacja ze spadku, ale ogranicza odpowiedzialność za długi spadkowe do wartości stanu czynnego spadku. Jeżeli termin został przekroczony z powodu błędu lub groźby, w wyjątkowych sytuacjach można rozważyć uchylenie się od skutków prawnych niezłożenia oświadczenia, ale wymaga to postępowania przed sądem.

Jak i gdzie złożyć oświadczenie o odrzuceniu spadku?

Oświadczenie o odrzuceniu spadku składa się przed notariuszem albo przed sądem. Można je złożyć w sądzie rejonowym, w którego okręgu znajduje się miejsce zamieszkania lub pobytu składającego oświadczenie, a także w sądzie spadku w toku postępowania o stwierdzenie praw do spadku.

Oświadczenie powinno zawierać dane spadkodawcy, tytuł powołania do spadku oraz treść oświadczenia. Trzeba także wskazać znanych spadkobierców ustawowych oraz znane testamenty, nawet jeżeli składający uważa je za nieważne.

Opłata sądowa od wniosku o odebranie oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku wynosi obecnie 100 zł. Jeżeli oświadczenie składane jest u notariusza, należy liczyć się z taksą notarialną i kosztami wypisów.

Odrzucenie spadku w imieniu małoletnich dzieci

Odrzucenie spadku w imieniu dziecka jest czynnością dotyczącą majątku małoletniego. Co do zasady rodzice nie mogą bez zezwolenia sądu opiekuńczego albo sądu spadku dokonywać czynności przekraczających zwykły zarząd majątkiem dziecka. Od 15 listopada 2023 r. obowiązuje jednak istotne uproszczenie.

Jeżeli dziecko jest powołane do dziedziczenia wskutek wcześniejszego odrzucenia spadku przez rodzica, rodzic może odrzucić spadek w imieniu dziecka bez odrębnego zezwolenia sądu, gdy czynność jest dokonywana wspólnie przez rodziców albo za zgodą drugiego rodzica, któremu również przysługuje w tym zakresie władza rodzicielska, oraz gdy spadek odrzucają inni zstępni rodziców tego dziecka.

Jeżeli rodzice nie są zgodni, drugi rodzic nie ma możliwości wyrażenia zgody, nie wszyscy zstępni rodziców dziecka odrzucają spadek albo sprawa nie mieści się w tym uproszczeniu, potrzebne będzie zezwolenie sądu. Wniosek składa się do sądu opiekuńczego, chyba że toczy się już postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku — wtedy zezwolenia w toku tego postępowania udziela sąd spadku.

Obowiązek uzyskania zgody sądu rodzinnego albo sądu spadku trzeba oceniać na tle konkretnej sytuacji rodzinnej. Szczególnie ostrożnie należy działać, gdy w rodzinie są dzieci z różnych związków, rodzice mieszkają w różnych państwach albo nie ma porozumienia między rodzicami.

Rodzic składający oświadczenie w imieniu dziecka musi złożyć dodatkowe oświadczenia, m.in. o zakresie władzy rodzicielskiej, zgodzie drugiego rodzica, wcześniejszym odrzuceniu spadku przez rodzica oraz odrzuceniu spadku przez innych zstępnych rodziców dziecka. Oświadczenia te składa się pod rygorem odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia.

Odrzucenie spadku przez rodzinę mieszkającą za granicą

Osoba pełnoletnia mieszkająca za granicą nadal musi pilnować polskiego sześciomiesięcznego terminu, jeżeli dziedziczenie podlega prawu polskiemu albo sprawa prowadzona jest w Polsce. W praktyce można rozważyć złożenie oświadczenia przed polskim sądem, przed notariuszem w Polsce, przez pełnomocnika dysponującego prawidłowym pełnomocnictwem albo w formie pisemnej z podpisem urzędowo poświadczonym, jeżeli spełnione są wymagania formalne.

W przypadku małoletnich mieszkających za granicą kluczowa może być jurysdykcja sądu. W sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej w państwach Unii Europejskiej zasadnicze znaczenie ma miejsce zwykłego pobytu dziecka, zgodnie z rozporządzeniem Rady (UE) 2019/1111. Nie należy już opierać się na dawnym rozporządzeniu nr 2201/2003, które zostało zastąpione.

Jeżeli dziecko mieszka na stałe za granicą, polskie obywatelstwo dziecka może nie wystarczyć do bezproblemowego prowadzenia sprawy w Polsce. Trzeba sprawdzić, czy właściwy jest sąd polski, sąd państwa zwykłego pobytu dziecka, czy możliwe jest skorzystanie z uproszczonej procedury bez zezwolenia sądu.

Praktyczna odpowiedź w opisanej sprawie

Jeżeli celem rodziny jest uniknięcie długów spadkowych, ojciec może odrzucić spadek, ale trzeba liczyć się z tym, że do dziedziczenia wejdą jego córki, a potem ewentualnie ich dzieci. Wtedy każda z pełnoletnich osób powinna złożyć własne oświadczenie, a w stosunku do małoletnich trzeba ocenić, czy wystarczy uproszczone odrzucenie przez rodziców, czy konieczna będzie zgoda sądu.

Jeżeli natomiast spadek nie jest zadłużony i chodzi wyłącznie o to, aby majątek przypadł mężowi zmarłej, odrzucenie spadku przez ojca może tylko skomplikować sprawę. W takim wariancie bezpieczniej rozważyć przyjęcie spadku przez osoby powołane do dziedziczenia, a następnie uporządkowanie majątku w dziale spadku albo przez notarialne przeniesienie udziału.

Przed podjęciem decyzji warto ustalić: czy istnieje testament, kto już odrzucił spadek, kiedy poszczególne osoby dowiedziały się o powołaniu do spadku, czy spadek ma długi, ilu jest zstępnych po każdej osobie oraz gdzie mieszkają małoletnie dzieci.

FAQ

Podsumowanie

Rezygnacja ze spadku po śmierci spadkodawcy najczęściej oznacza odrzucenie spadku, a nie zrzeczenie się dziedziczenia. Odrzucenie spadku nie przenosi udziału na dowolnie wybraną osobę, lecz powoduje wejście do dziedziczenia kolejnych osób według ustawy. Dlatego w opisanej sprawie odrzucenie spadku przez ojca może spowodować powołanie do spadku jego córek, a następnie wnuków.

Jeżeli spadek jest zadłużony, konieczne może być odrzucanie go przez kolejne osoby z rodziny, z zachowaniem terminów i zasad dotyczących małoletnich. Jeżeli spadek nie jest zadłużony, a celem jest przekazanie udziału mężowi zmarłej, często warto rozważyć przyjęcie spadku i późniejsze uporządkowanie majątku w dziale spadku albo umowie notarialnej.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296
3. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy - Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59
4. Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych - Dz.U. 2005 nr 167 poz. 1398
5. Rozporządzenie Rady (UE) 2019/1111 z dnia 25 czerwca 2019 r. - EUR-Lex