Darowana część domu a zachowek po rodzicu

Darowizna części domu a własność po śmierci rodzica

Jeżeli rodzic przekazał dziecku część domu w drodze darowizny zawartej w formie aktu notarialnego, to własność tej części nieruchomości przeszła na obdarowanego już z chwilą zawarcia umowy i dokonania odpowiedniego wpisu w księdze wieczystej. Śmierć darczyńcy nie powoduje ponownego nabycia własności. Oznacza jedynie otwarcie spadku i możliwość rozliczania wcześniejszych przysporzeń przy zachowku.

Przed podpisaniem aktu warto porównać skutki darowizny albo testamentu nieruchomości.

W praktyce trzeba jednak dokładnie sprawdzić treść aktu notarialnego. Inne skutki może mieć darowizna z ustanowieniem służebności osobistej mieszkania albo użytkowania na rzecz rodzica, a inne rzeczywista umowa dożywocia. Sam potoczny zapis, że rodzic mógł mieszkać w domu do końca życia, nie przesądza jeszcze, że była to umowa dożywocia w rozumieniu Kodeksu cywilnego.

Zgodnie z art. 931 § 1 Kodeksu cywilnego, w pierwszej kolejności do spadku z ustawy powołane są dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek. Jeżeli mama nie pozostawiła testamentu, dzieci dziedziczą po niej na zasadach ustawowych, z uwzględnieniem ewentualnego udziału małżonka, jeśli żył w chwili jej śmierci.

Kiedy rodzeństwo może żądać zapłaty po darowiźnie domu?

Ogólne zasady doliczania darowizny i ustalania prawa rodzeństwa do zachowku zostały szerzej opisane w artykule o darowiźnie od rodzica a zachowku rodzeństwa. W tym tekście istotne jest przede wszystkim to, jak dochodzić zapłaty po darowiźnie konkretnej części domu.

Jak zmusić spadkobiercę albo obdarowanego do wypłaty zachowku?

Uprawniony powinien najpierw ustalić krąg spadkobierców, skład spadku, wartość darowizn doliczanych do spadku oraz wysokość własnego udziału zachowkowego. Następnie zwykle kieruje do osoby zobowiązanej pisemne wezwanie do zapłaty z terminem płatności i wyliczeniem żądanej kwoty.

Jeżeli wezwanie nie przyniesie skutku, uprawniony może wnieść pozew o zapłatę zachowku. W sprawie trzeba wykazać między innymi pokrewieństwo, śmierć spadkodawcy, podstawę dziedziczenia, wartość majątku i darowizn oraz to, że zachowek nie został wcześniej pokryty. Szerzej omawia to artykuł o tym, jak wyegzekwować zachowek.

Po uzyskaniu prawomocnego wyroku i nadaniu mu klauzuli wykonalności wierzyciel może skierować sprawę do komornika. W praktyce wiele spraw kończy się jednak ugodą, zwłaszcza gdy spór dotyczy wartości nieruchomości albo zakresu opieki nad spadkodawcą.

Jak ustalić wartość darowanej części domu?

Do wyliczenia potrzebny jest akt notarialny, opis stanu nieruchomości z chwili darowizny oraz aktualna wycena. Jeżeli ustanowiono służebność mieszkania albo inne obciążenie, trzeba ustalić jego znaczenie dla wartości przekazanego udziału.

Szczegółowy schemat obliczania zachowku po darowiźnie znajduje się w poradniku wskazanym w poprzedniej sekcji. Tutaj pozostawiamy praktyczne wątki egzekwowania zapłaty i wpływu osobistej opieki nad rodzicem.

Czy opieka nad rodzicem może zmniejszyć zachowek?

Osoba, która otrzymała darowiznę i przez lata utrzymywała rodzica albo sprawowała nad nim opiekę, może powoływać się na te okoliczności w sporze o zachowek. Nie oznacza to jednak automatycznego oddalenia roszczenia brata lub siostry. Sąd bada konkretny stan faktyczny, w tym relacje rodzinne, zakres pomocy, sytuację majątkową stron oraz to, czy żądanie zachowku nie prowadzi do rażąco niesprawiedliwego rezultatu.

Podstawą obrony może być art. 5 Kodeksu cywilnego, czyli zarzut nadużycia prawa podmiotowego, ale jest on stosowany ostrożnie i w wyjątkowych przypadkach. Od 2023 r. szczególne znaczenie ma także art. 997¹ Kodeksu cywilnego. Osoba zobowiązana do zapłaty zachowku może żądać odroczenia terminu płatności, rozłożenia zachowku na raty, a w wyjątkowych przypadkach jego obniżenia.

Przy rozłożeniu zachowku na raty terminy płatności nie powinny co do zasady przekraczać łącznie 5 lat. W szczególnie uzasadnionych przypadkach sąd może przedłużyć ten okres, ale maksymalnie do 10 lat.

Termin dochodzenia zapłaty po darowiźnie

Daty śmierci rodzica, ogłoszenia ewentualnego testamentu i dokonania darowizny trzeba ustalić przed wysłaniem wezwania lub pozwu. Od tych danych zależy ocena przedawnienia i właściwego pozwanego.

Przykłady

Poniższe przykłady pokazują, jak w praktyce może wyglądać rozliczenie darowizny nieruchomości przy zachowku. Każda sprawa wymaga jednak sprawdzenia aktu notarialnego i pełnej historii majątkowej rodziny.