Czy można podważyć wydziedziczenie i odzyskać zachowek?

Wydziedziczenie a prawo do zachowku

Zachowek przysługuje zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, jeżeli byliby powołani do spadku z ustawy. Co do zasady wynosi połowę wartości udziału spadkowego, który przypadłby przy dziedziczeniu ustawowym, a gdy uprawniony jest małoletni albo trwale niezdolny do pracy - dwie trzecie tego udziału.

Wydziedziczenie to nie samo pominięcie w testamencie. Jest to pozbawienie prawa do zachowku i może nastąpić tylko w testamencie. Spadkodawca może wydziedziczyć uprawnionego do zachowku wyłącznie wtedy, gdy zachodzi jedna z ustawowych przesłanek: uporczywe postępowanie wbrew woli spadkodawcy sprzeczne z zasadami współżycia społecznego, umyślne przestępstwo przeciwko spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób lub rażąca obraza czci, albo uporczywe niedopełnianie obowiązków rodzinnych.

Jeżeli testament jedynie ogólnie wskazuje, że dziecko „nie interesowało się matką” albo „nie dopełniało obowiązków rodzinnych”, trzeba sprawdzić, czy z treści testamentu wynika konkretna, możliwa do zweryfikowania przyczyna. Samo użycie ustawowego zwrotu nie zawsze wystarczy.

Kiedy można podważyć wydziedziczenie?

Wydziedziczenie można kwestionować przede wszystkim na dwa sposoby. Po pierwsze, można podważać ważność całego testamentu, jeżeli został sporządzony w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli, pod wpływem błędu albo pod wpływem groźby. Po drugie, można wykazywać, że testament jest ważny, ale samo wydziedziczenie jest nieskuteczne, bo wskazana przyczyna nie istniała albo nie była wystarczająca.

Na nieważność testamentu z przyczyn wskazanych w art. 945 k.c. nie można powoływać się po upływie 3 lat od dnia, w którym osoba mająca interes dowiedziała się o przyczynie nieważności, a w każdym razie po upływie 10 lat od otwarcia spadku, czyli od śmierci spadkodawcy. Przy śmierci w 2017 r. bezwzględny termin 10-letni wymaga więc szczególnej kontroli.

Wskazana w testamencie przyczyna musi być rzeczywista i uzasadniona. Sąd nie poprzestaje na tym, że spadkodawca napisał w testamencie określony zarzut. Bada, czy zachowanie wydziedziczonego rzeczywiście miało miejsce, czy było zawinione oraz czy miało charakter uporczywy, jeżeli właśnie na uporczywość powołuje się testament. Więcej o tym, jakie znaczenie mają przyczyny wydziedziczenia z art. 1008, omawiamy w powiązanym materiale.

W orzecznictwie przyjmuje się, że przyczyna wydziedziczenia powinna wynikać z testamentu. Jeżeli nie da się jej ustalić z treści testamentu, wydziedziczenie może być nieskuteczne, nawet gdyby później próbowano wykazywać inne zarzuty wobec uprawnionego do zachowku.

Przebaczenie i sytuacja dzieci osoby wydziedziczonej

Spadkodawca nie może skutecznie wydziedziczyć osoby, której przebaczył. Jeżeli w chwili przebaczenia nie miał pełnej zdolności do czynności prawnych, przebaczenie może być skuteczne, gdy nastąpiło z dostatecznym rozeznaniem. W praktyce znaczenie mogą mieć listy, wiadomości, relacje świadków, wspólne spotkania, udzielona pomoc albo inne zachowania świadczące o pojednaniu.

Ważna jest też sytuacja wnuków. Zstępni wydziedziczonego zstępnego są uprawnieni do zachowku, chociażby wydziedziczony rodzic przeżył spadkodawcę. Jeżeli testament wydziedzicza także wnuki, wobec każdego z nich również trzeba ocenić, czy wskazano indywidualną i rzeczywistą podstawę wydziedziczenia. Nie wystarczy automatyczne przeniesienie zarzutów wobec rodzica na jego dzieci.

Darowizna domu na rzecz jednego dziecka a zachowek

Darowizna nieruchomości dokonana za życia spadkodawcy może mieć znaczenie przy obliczaniu zachowku. Co do zasady przy obliczaniu zachowku dolicza się do spadku darowizny dokonane przez spadkodawcę. Wartość przedmiotu darowizny ustala się według stanu z chwili jej dokonania, ale według cen z chwili ustalania zachowku.

Nie każda dawna darowizna jest pomijana. Ograniczenie dotyczące darowizn sprzed więcej niż 10 lat odnosi się do darowizn na rzecz osób niebędących spadkobiercami ani uprawnionymi do zachowku. Jeżeli obdarowanym był syn spadkodawczyni, czyli osoba z kręgu najbliższych, darowizna domu może nadal być istotna dla obliczenia zachowku, choć odpowiedzialność obdarowanego ma własne ograniczenia.

Jeżeli uprawniony nie może uzyskać należnego zachowku od spadkobiercy, może w określonych przypadkach żądać uzupełnienia zachowku od osoby, która otrzymała doliczaną do spadku darowiznę. Obdarowany, który sam jest uprawniony do zachowku, odpowiada tylko w zakresie nadwyżki ponad własny zachowek. Więcej o rozliczaniu darowizn opisuje artykuł o tym, jak sprzedaż darowanego lokalu wpływa na zachowek.

Terminy przedawnienia w sprawie o zachowek

Roszczenie uprawnionego z tytułu zachowku przedawnia się z upływem 5 lat od ogłoszenia testamentu. Jeżeli roszczenie jest kierowane przeciwko obdarowanemu o uzupełnienie zachowku z tytułu darowizny, termin wynosi 5 lat od otwarcia spadku, czyli od śmierci spadkodawcy.

Przedawnienie nie powoduje automatycznego wygaśnięcia roszczenia, ale pozwany może uchylić się od zapłaty, podnosząc zarzut przedawnienia. Dlatego w sprawach, w których spadkodawca zmarł wiele lat temu, ustalenie dat jest równie ważne jak ocena samego wydziedziczenia.

Trzeba też odróżnić termin przedawnienia zachowku od terminu na powoływanie się na nieważność testamentu. Jeżeli podstawą działania ma być choroba spadkodawcy, brak świadomości, błąd albo groźba, znaczenie ma art. 945 k.c. i wskazane w nim terminy 3 oraz 10 lat.

Brak sprawy spadkowej po ojcu

W opisanej sytuacji istotne jest również to, że po śmierci ojca nie przeprowadzono sprawy spadkowej. Jeżeli ojciec był współwłaścicielem nieruchomości albo udział w domu należał do majątku wspólnego małżonków, matka nie mogła skutecznie darować synowi więcej, niż sama posiadała.

W pierwszej kolejności należy więc sprawdzić księgę wieczystą, akt własności ziemi, ustrój majątkowy małżonków, datę nabycia nieruchomości oraz dokumenty po ojcu. Może się okazać, że część roszczeń nie dotyczy zachowku po matce, lecz uporządkowania dziedziczenia po ojcu i ustalenia udziałów w nieruchomości.

Postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku po ojcu można przeprowadzić także po wielu latach. Dopiero po ustaleniu, kto i w jakich udziałach dziedziczył po ojcu, da się ocenić, czy późniejsza darowizna domu naruszyła prawa pozostałych spadkobierców.

Jakie dowody przygotować?

W sprawie o podważenie wydziedziczenia albo o zachowek znaczenie mogą mieć:

• odpis testamentu wraz z protokołem jego otwarcia i ogłoszenia,
• akty notarialne dotyczące darowizny domu oraz dokumenty z księgi wieczystej,
• dokumentacja medyczna spadkodawcy z okresu sporządzenia testamentu,
• wiadomości, listy, zdjęcia, potwierdzenia wizyt i przelewów, które pokazują realne kontakty rodzinne,
• zeznania świadków potwierdzających próby kontaktu, pomoc, opiekę albo utrudnianie kontaktów przez inne osoby,
• dokumenty dotyczące spadku po ojcu, jeżeli jego sprawa spadkowa nie została zakończona.

Jeżeli testament zarzuca brak kontaktu lub brak pomocy, warto zebrać dowody, że kontakt był utrzymywany albo że jego brak wynikał z postawy spadkodawcy lub działań osób trzecich. Sądy badają realia rodzinne, a nie tylko formalne stwierdzenia użyte w testamencie.

Przykłady

Poniższe przykłady pokazują, kiedy wydziedziczenie może zostać uznane za nieskuteczne albo kiedy konieczna jest szersza analiza dokumentów spadkowych.

FAQ

Czy samo wydziedziczenie w testamencie odbiera prawo do zachowku?

Nie zawsze. Wydziedziczenie musi opierać się na ustawowej przyczynie, a ta przyczyna powinna wynikać z testamentu i rzeczywiście istnieć. Jeżeli jest pozorna, zbyt ogólna albo nieudowodniona, wydziedziczony może dochodzić zachowku.

Czy można podważyć testament notarialny?

Tak, ale jest to trudniejsze dowodowo niż przy testamencie własnoręcznym. Testament notarialny także może być nieważny, jeżeli spadkodawca działał w stanie wyłączającym świadome lub swobodne podjęcie decyzji, pod wpływem błędu albo groźby.

Ile jest czasu na dochodzenie zachowku?

Roszczenie o zachowek przedawnia się co do zasady po 5 latach od ogłoszenia testamentu. Jeżeli żądanie jest kierowane do obdarowanego o uzupełnienie zachowku z powodu darowizny, termin wynosi 5 lat od śmierci spadkodawcy.

Czy wnuki mogą żądać zachowku, gdy ich rodzic został wydziedziczony?

Tak. Zstępni wydziedziczonego zstępnego są uprawnieni do zachowku, nawet jeżeli wydziedziczony rodzic żył w chwili śmierci spadkodawcy. Jeżeli testament wydziedzicza także wnuki, trzeba osobno ocenić podstawę wydziedziczenia każdego z nich.

Czy darowizna domu sprzed wielu lat może być doliczona do zachowku?

Może, zwłaszcza gdy obdarowanym było dziecko spadkodawcy, czyli osoba należąca do kręgu spadkobierców lub uprawnionych do zachowku. Wartość darowizny ustala się według stanu z dnia darowizny i cen z chwili ustalania zachowku.

Podsumowanie

Podważenie wydziedziczenia i odzyskanie zachowku jest możliwe, ale wymaga sprawdzenia trzech rzeczy: ważności testamentu, rzeczywistości przyczyny wydziedziczenia oraz terminów przedawnienia. W sprawach sprzed wielu lat sama racja merytoryczna może nie wystarczyć, jeżeli roszczenie jest przedawnione albo minęły terminy na powoływanie się na nieważność testamentu.

W opisanym stanie faktycznym szczególnie ważne jest także uporządkowanie spadku po ojcu. Jeżeli ojciec miał udział w domu, dzieci z pierwszego małżeństwa mogą mieć prawa wynikające z dziedziczenia po nim niezależnie od późniejszego testamentu i darowizny dokonanej przez matkę.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, w szczególności art. 945 oraz art. 991-1011 - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
2. Art. 1008 k.c. - wydziedziczenie
3. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 9 grudnia 1974 r., sygn. akt I CR 873/74
4. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 13 stycznia 2011 r., sygn. akt I ACa 1021/10
5. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 19 sierpnia 2005 r., sygn. akt VI ACa 302/2005
6. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 listopada 2002 r., sygn. akt II CKN 1397/2000
7. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z dnia 4 kwietnia 2014 r., sygn. akt I ACa 887/12
8. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 24 kwietnia 2014 r., sygn. akt I ACa 23/14