Spadek po matce dla ojca – czy dzieci mogą się zrzec?

Na czym polega problem ze „zrzeczeniem się” spadku na rzecz ojca?

W praktyce wiele osób mówi, że dzieci chcą „zrzec się spadku” po matce na rzecz ojca. W sensie prawnym trzeba jednak rozróżnić trzy różne czynności: zrzeczenie się dziedziczenia, odrzucenie spadku oraz dział spadku.

Zrzeczenie się dziedziczenia to umowa zawierana za życia przyszłego spadkodawcy, w formie aktu notarialnego. Po śmierci matki nie można już zawrzeć z nią takiej umowy. Odrzucenie spadku jest możliwe po śmierci, ale nie następuje „na rzecz” wybranej osoby. Dziecko, które odrzuca spadek, jest traktowane tak, jakby nie dożyło otwarcia spadku, więc jego udział może przypaść jego dzieciom.

Jeżeli celem rodziny jest to, aby majątek po żonie przypadł mężowi, najczęściej właściwą drogą jest najpierw potwierdzenie dziedziczenia, a następnie dział spadku, w którym dzieci zgodzą się, aby konkretne składniki majątku przypadły ojcu, np. bez spłat i dopłat.

Analogiczny wariant po śmierci ojca, gdy dzieci rozważają przekazanie udziałów matce, omawia poradnik mieszkanie po ojcu dla matki.

Kto dziedziczy po żonie, jeżeli nie było testamentu?

Jeżeli żona nie pozostawiła testamentu, zastosowanie ma dziedziczenie ustawowe. Zgodnie z art. 931 § 1 Kodeksu cywilnego w pierwszej kolejności dziedziczą dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek, w częściach równych, przy czym udział małżonka nie może być mniejszy niż 1/4 całości spadku.

W opisanej sytuacji, przy mężu i trojgu dzieciach, udziały ustawowe wynoszą więc po 1/4 dla każdego: dla męża oraz dla każdego z trojga dzieci. Te udziały trzeba najpierw formalnie potwierdzić w sądzie albo u notariusza.

Ważne jest też ustalenie, co faktycznie wchodzi do spadku. Jeżeli ziemia rolna została odziedziczona przez żonę po jej rodzicach, co do zasady stanowiła jej majątek osobisty, chyba że z dokumentów wynika coś innego. Wtedy do spadku wchodzi udział żony w tej nieruchomości, a nie udział męża w majątku wspólnym. Jeżeli natomiast w skład spadku wchodzą składniki majątku objętego małżeńską wspólnością majątkową, zwykle trzeba połączyć dział spadku z podziałem majątku wspólnego.

Sądowe stwierdzenie nabycia spadku albo akt poświadczenia dziedziczenia

Pierwszy etap to uzyskanie dokumentu potwierdzającego, kto i w jakich udziałach nabył spadek. Można to zrobić na dwa sposoby.

U notariusza sporządza się protokół dziedziczenia i akt poświadczenia dziedziczenia. Jest to szybka droga, ale wymaga udziału wszystkich osób, które mogą wchodzić w rachubę jako spadkobiercy ustawowi lub testamentowi. Jeżeli między uczestnikami nie ma sporu i dokumenty są kompletne, sprawę często da się załatwić podczas jednej wizyty. Do kosztów należy doliczyć taksę notarialną, VAT, wypisy oraz opłatę za wpis do Rejestru Spadkowego.

W sądzie składa się wniosek o stwierdzenie nabycia spadku. Opłata stała od takiego wniosku wynosi 100 zł, a dodatkowo pobierana jest opłata za wpis do Rejestru Spadkowego. Tryb sądowy jest konieczny albo praktyczniejszy, gdy nie ma zgody między spadkobiercami, nie można zebrać wszystkich osób u notariusza albo istnieją wątpliwości co do testamentu, kręgu spadkobierców lub ważności oświadczeń.

Czy dzieci powinny odrzucać spadek?

Jeżeli dzieci są dorosłe i chcą, aby całość majątku przypadła ojcu, odrzucenie spadku zwykle nie jest najlepszym rozwiązaniem. Odrzucenie spadku nie przenosi udziału automatycznie na ojca. Jeżeli dziecko ma własne dzieci, jego udział może przejść na nie, a wtedy w sprawę wejdą wnuki zmarłej.

Przy małoletnich wnukach trzeba uwzględnić aktualne zasady reprezentowania dziecka. Od 15 listopada 2023 r. art. 101 § 4 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego przewiduje sytuację, w której odrzucenie spadku w imieniu dziecka nie wymaga zezwolenia sądu. Dotyczy to przypadku, gdy dziecko zostało powołane do dziedziczenia wskutek wcześniejszego odrzucenia spadku przez rodzica, oświadczenie składa rodzic mający w tym zakresie władzę rodzicielską za zgodą drugiego rodzica mającego taką władzę albo rodzice działają wspólnie, a spadek odrzucają także inni zstępni rodziców dziecka.

Jeżeli te warunki nie są spełnione, w szczególności gdy rodzice nie są zgodni, zastosowanie ma zasadnicza reguła z art. 101 § 3 KRO i może być potrzebne zezwolenie sądu opiekuńczego albo – w przypadkach przewidzianych w art. 640¹ Kodeksu postępowania cywilnego – sądu spadku. Dlatego przed odrzuceniem spadku trzeba ustalić nie tylko, kto dziedziczy po danym dziecku, ale także sytuację wszystkich małoletnich zstępnych, których odrzucenie może dotyczyć.

Odwrotny wariant, w którym po śmierci ojca mama przekazuje lokal jednemu dziecku, opisuje poradnik o mieszkaniu przepisanym przez mamę.

Dlatego w typowej sytuacji, gdy w rodzinie jest zgoda i celem jest przekazanie majątku właśnie ojcu, prostszym rozwiązaniem jest przyjęcie spadku zgodnie z ustawą, a następnie uzgodnienie działu spadku. W dziale spadku można wskazać, że nieruchomość albo inny składnik majątku otrzymuje ojciec, a dzieci nie otrzymują spłat ani dopłat.

Dział spadku, czyli jak przekazać majątek ojcu

Po potwierdzeniu nabycia spadku można przeprowadzić dział spadku. Jeżeli spadkobiercy są zgodni, w umowie albo we wniosku do sądu można zaproponować, aby udział w ziemi rolnej lub inny składnik spadku przypadł ojcu. Dzieci mogą jednocześnie oświadczyć, że nie żądają spłat ani dopłat.

Jeżeli część majątku ma otrzymać bratanek, a nie współspadkobierca, warto porównać rozwiązania opisane w artykule o przekazaniu spadku bratankowi.

Jeżeli do spadku należy nieruchomość, umowny dział spadku musi mieć formę aktu notarialnego. Wynika to z art. 1037 § 2 Kodeksu cywilnego. Gdy dział odbywa się w sądzie, sąd ustala skład i wartość spadku, a następnie rozstrzyga, komu przypadną poszczególne składniki i czy mają być zasądzone spłaty.

Wniosek o dział spadku powinien wskazywać dokument potwierdzający dziedziczenie, skład majątku, wartość składników oraz proponowany sposób podziału. Jeżeli w skład spadku wchodzi nieruchomość, należy przedstawić dowody potwierdzające własność, np. numer księgi wieczystej, odpis z księgi wieczystej, akt notarialny albo wcześniejsze postanowienie spadkowe.

Jeżeli chcesz porównać tryb sądowy i notarialny, pomocny może być osobny poradnik o tym, jak wygląda przeprowadzenie działu spadku.

Podział majątku wspólnego po śmierci małżonka

Nie każda rzecz należąca do zmarłej żony była automatycznie majątkiem wspólnym małżonków. Przedmioty nabyte przez dziedziczenie co do zasady wchodzą do majątku osobistego małżonka, chyba że spadkodawca postanowił inaczej. Dlatego ziemia rolna odziedziczona przez żonę po rodzicach najczęściej będzie traktowana jako jej majątek osobisty.

Jeżeli jednak w spadku są także składniki majątku wspólnego małżonków, np. mieszkanie kupione w trakcie małżeństwa ze wspólnych środków, przed działem spadku trzeba ustalić udział zmarłej w majątku wspólnym. Zazwyczaj przyjmuje się równe udziały małżonków, ale w szczególnych przypadkach można żądać ustalenia udziałów nierównych.

W praktyce sąd może rozpoznać łącznie sprawę o podział majątku wspólnego i dział spadku. U notariusza również można połączyć czynności, jeżeli wszyscy zainteresowani są zgodni i można sporządzić akt notarialny obejmujący całość ustaleń.

Nieruchomość rolna w spadku

Dziedziczenie nieruchomości rolnej po osobie zmarłej współcześnie odbywa się co do zasady według ogólnych przepisów spadkowych. Sam fakt, że spadkobierca nie jest rolnikiem, nie wyklucza nabycia spadku. Inaczej mogą jednak wyglądać dalsze czynności dotyczące obrotu ziemią rolną, zwłaszcza sprzedaż lub przeniesienie własności na osobę spoza kręgu osób bliskich.

Przy dziale spadku obejmującym ziemię rolną notariusz albo sąd powinien ocenić, czy w danym przypadku mają znaczenie przepisy o kształtowaniu ustroju rolnego, obowiązki nabywcy nieruchomości rolnej oraz ewentualne uprawnienia KOWR. Znaczenie może mieć powierzchnia nieruchomości, jej charakter, status nabywcy oraz to, czy nabycie następuje między osobami bliskimi.

Trzeba też sprawdzić księgę wieczystą oraz dokumenty po wcześniejszym dziedziczeniu po rodzicach żony. Jeżeli żona była tylko współwłaścicielką ziemi razem z rodzeństwem albo innymi osobami, dział spadku po żonie rozstrzygnie tylko o jej udziale, a nie o całej nieruchomości.

Koszty sądowe i notarialne

W sądzie podstawowe opłaty są stałe. Od wniosku o stwierdzenie nabycia spadku pobiera się 100 zł. Od wniosku o dział spadku pobiera się 500 zł, a jeżeli wniosek zawiera zgodny projekt działu spadku – 300 zł. Jeżeli dział spadku jest połączony ze zniesieniem współwłasności, opłata wynosi 1000 zł, a przy zgodnym projekcie – 600 zł.

Od wniosku o podział majątku wspólnego po ustaniu wspólności majątkowej pobiera się 1000 zł, a jeżeli wniosek zawiera zgodny projekt podziału – 300 zł. W praktyce mogą pojawić się także wydatki na odpisy, wypisy, opinię biegłego, dokumenty z ksiąg wieczystych albo pełnomocnika.

U notariusza koszt zależy od rodzaju czynności, wartości majątku, liczby wypisów i liczby dokumentów. Sam akt poświadczenia dziedziczenia ma ustawowo określoną maksymalną stawkę taksy, ale dział spadku obejmujący nieruchomość jest liczony według wartości majątku objętego czynnością. Do taksy dolicza się VAT, opłaty sądowe za wpisy w księdze wieczystej oraz inne opłaty wymagane przy konkretnej sprawie.

Podatek od spadku i działu spadku

Małżonek i dzieci należą do najbliższej rodziny, która może korzystać ze zwolnienia z podatku od spadków i darowizn. Co do zasady trzeba jednak złożyć formularz SD-Z2 w terminie 6 miesięcy od uprawomocnienia się postanowienia sądu o stwierdzeniu nabycia spadku albo od zarejestrowania aktu poświadczenia dziedziczenia. Późniejszy dział spadku nie przesuwa tego terminu.

Od 7 stycznia 2026 r. obowiązuje art. 4c ustawy o podatku od spadków i darowizn, który pozwala na wniosek podatnika przywrócić m.in. termin dotyczący zgłoszenia SD-Z2, jeżeli podatnik uprawdopodobni, że uchybienie nastąpiło bez jego winy. Do przywrócenia terminu stosuje się odpowiednio art. 162 § 2 i 3 oraz art. 163 § 1 i 3 Ordynacji podatkowej. Oznacza to w szczególności, że wniosek należy złożyć w ciągu 7 dni od ustania przyczyny uchybienia, a równocześnie trzeba dokonać czynności, której termin został przekroczony, czyli złożyć odpowiednie zgłoszenie. Terminu na złożenie samego wniosku o przywrócenie terminu nie można następnie przywrócić.

Nowe rozwiązanie nie obejmuje automatycznie wszystkich dawnych uchybień. Zgodnie z przepisem przejściowym art. 4c stosuje się do nabycia własności rzeczy lub praw majątkowych, które nastąpiło od 7 stycznia 2026 r., a także do wcześniejszego nabycia tylko wtedy, gdy właściwy termin na zgłoszenie nie upłynął przed wejściem ustawy w życie. Jeżeli sześciomiesięczny termin zakończył się przed 7 stycznia 2026 r., nowa regulacja nie służy do jego reaktywowania.

Sam dział spadku bez spłat i dopłat co do zasady nie powoduje PCC, bo podatek od czynności cywilnoprawnych dotyczy umowy o dział spadku oraz umowy o zniesienie współwłasności w części dotyczącej spłat lub dopłat. Jeżeli więc ojciec ma otrzymać majątek ponad swój udział i jednocześnie zapłacić dzieciom spłaty, skutki podatkowe trzeba policzyć oddzielnie.

Jakie dokumenty przygotować?

Do sprawy spadkowej po żonie zwykle potrzebne są: akt zgonu żony, odpis aktu małżeństwa, odpisy aktów urodzenia dzieci, ewentualnie akty małżeństwa dzieci, testament, jeżeli istnieje, numery PESEL uczestników oraz dokumenty dotyczące majątku.

Przy nieruchomości należy przygotować przede wszystkim numer księgi wieczystej, dokument potwierdzający nabycie udziału przez żonę, dane ewidencyjne działek oraz informacje o wartości nieruchomości. Jeżeli w księdze wieczystej nadal figurują poprzedni właściciele albo nie wpisano wcześniejszego spadkobrania po rodzicach żony, przed działem spadku może być konieczne uporządkowanie także tych wpisów.

FAQ

Czy dzieci mogą zrzec się spadku po matce na rzecz ojca?

Nie wprost. Po śmierci matki nie zawiera się już umowy o zrzeczenie się dziedziczenia. Dzieci mogą natomiast uczestniczyć w dziale spadku i zgodzić się, aby majątek przypadł ojcu, np. bez spłat i dopłat.

Czy odrzucenie spadku przez dzieci spowoduje, że wszystko dostanie ojciec?

Niekoniecznie. Jeżeli dziecko odrzuci spadek, jest traktowane tak, jakby nie dożyło otwarcia spadku. Jego udział może wtedy przypaść jego dzieciom, czyli wnukom zmarłej. Dlatego odrzucenie spadku nie jest narzędziem służącym do przekazania udziału konkretnej osobie.

Czy odrzucenie spadku za małoletnie dziecko zawsze wymaga zgody sądu?

Nie. Jeżeli dziecko dziedziczy wskutek wcześniejszego odrzucenia spadku przez rodzica i są spełnione warunki określone w art. 101 § 4 KRO, odrzucenie spadku w imieniu dziecka nie wymaga zezwolenia sądu. Jeżeli ustawowe warunki nie są spełnione albo rodzice nie są zgodni, może być konieczne zezwolenie sądu opiekuńczego lub, w przewidzianych prawem przypadkach, sądu spadku.

Czy dział spadku z nieruchomością musi być u notariusza?

Jeżeli dział spadku ma być umowny i obejmuje nieruchomość, wymagana jest forma aktu notarialnego. Alternatywnie można przeprowadzić dział spadku w sądzie, także wtedy, gdy nieruchomość ma przypaść jednemu spadkobiercy.

Czy przy zgodnym dziale spadku trzeba płacić dzieciom spłaty?

Nie zawsze. Spadkobiercy mogą uzgodnić dział spadku bez spłat i dopłat, o ile wszyscy działają świadomie i zgadzają się na taki podział. Przy nieruchomości takie ustalenia powinny znaleźć się w akcie notarialnym albo w zgodnym projekcie działu składanym do sądu.

Kiedy trzeba złożyć SD-Z2 po spadku i czy można przywrócić termin?

Co do zasady najbliższa rodzina składa SD-Z2 w terminie 6 miesięcy od uprawomocnienia się postanowienia sądu o stwierdzeniu nabycia spadku albo od zarejestrowania aktu poświadczenia dziedziczenia. Od 7 stycznia 2026 r. art. 4c ustawy o podatku od spadków i darowizn umożliwia przywrócenie tego terminu po uprawdopodobnieniu braku winy, z zachowaniem warunków przewidzianych w Ordynacji podatkowej. Nowe przepisy nie obejmują jednak wcześniejszych nabyć, dla których właściwy termin upłynął przed 7 stycznia 2026 r.

Co zrobić, gdy rodzina jest zgodna?

Jeżeli dzieci chcą, aby majątek po matce przypadł ojcu, zwykle nie chodzi o odrzucenie spadku ani o zrzeczenie się dziedziczenia, lecz o zgodny dział spadku. Najpierw trzeba potwierdzić nabycie spadku u notariusza albo w sądzie, ustalić skład majątku, sprawdzić dokumenty nieruchomości i dopiero potem zdecydować, czy dział spadku zrobić notarialnie, czy sądownie.

Przy nieruchomości rolnej szczególnie ważne jest sprawdzenie księgi wieczystej, dokumentów po poprzednich spadkach oraz ewentualnych ograniczeń w obrocie ziemią rolną. Jeżeli wszyscy spadkobiercy są zgodni, sprawę można często uprościć, ale treść aktu albo wniosku do sądu powinna dokładnie odzwierciedlać ustalenia rodzinne.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - tekst jednolity Dz.U. 2026 poz. 795
2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - tekst jednolity Dz.U. 2026 poz. 468
3. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy - tekst jednolity Dz.U. 2026 poz. 236
4. Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych - tekst jednolity Dz.U. 2025 poz. 1228
5. Ustawa z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn - Dz.U. 1983 nr 45 poz. 207
6. Ustawa z dnia 21 listopada 2025 r. o zmianie ustawy o podatku od spadków i darowizn - Dz.U. 2025 poz. 1854
7. Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa - tekst jednolity Dz.U. 2026 poz. 622
8. Ustawa z dnia 9 września 2000 r. o podatku od czynności cywilnoprawnych - tekst jednolity Dz.U. 2026 poz. 191
9. Ustawa z dnia 11 kwietnia 2003 r. o kształtowaniu ustroju rolnego - Dz.U. 2003 nr 64 poz. 592