Odrzucenie spadku w imieniu dziecka po terminie

Zgoda sądu a skuteczne odrzucenie spadku w imieniu dziecka

W opisanej sytuacji najważniejsze jest rozróżnienie dwóch czynności. Postanowienie sądu, w którym sąd zezwala rodzicom na odrzucenie spadku w imieniu małoletniego dziecka, daje rodzicom uprawnienie do dokonania tej czynności. Nie zastępuje jednak samego oświadczenia o odrzuceniu spadku. Oświadczenie trzeba następnie złożyć przed notariuszem albo przed sądem właściwym do odebrania oświadczenia spadkowego.

Jeżeli więc rodzice otrzymali prawomocną zgodę sądu, ale potem nie złożyli oświadczenia w imieniu dzieci, należy najpierw ustalić, czy termin na złożenie oświadczenia rzeczywiście upłynął. W praktyce trzeba sprawdzić datę, w której dziecko zostało powołane do spadku, datę złożenia wniosku do sądu, datę prawomocności postanowienia oraz to, ile czasu pozostało po zakończeniu postępowania.

Od 15 listopada 2023 r. przepisy są korzystniejsze dla rodziców. W części prostych spraw, gdy dziecko dochodzi do dziedziczenia dlatego, że rodzic wcześniej odrzucił spadek, a rodzice są zgodni i pozostali zstępni również odrzucają spadek, odrzucenie spadku w imieniu dziecka może nastąpić bez wcześniejszej zgody sądu. Nadal jednak trzeba złożyć samo oświadczenie o odrzuceniu spadku.

Dziedziczenie spadku z dobrodziejstwem inwentarza

Jeżeli spadkodawca zmarł po 18 października 2015 r., brak oświadczenia spadkowego w terminie nie powoduje już prostego przyjęcia spadku. Zgodnie z art. 1015 Kodeksu cywilnego brak oświadczenia oznacza przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza.

W praktyce oznacza to, że dzieci nie odpowiadają za długi spadkowe bez ograniczenia. Odpowiedzialność jest ograniczona do wartości stanu czynnego spadku, czyli do wartości aktywów ustalonych w wykazie inwentarza albo spisie inwentarza. Jeżeli spadek nie zawiera realnych aktywów, wierzyciel nie powinien uzyskać zaspokojenia z prywatnego majątku dziecka.

Nie oznacza to jednak, że wezwania banku można po prostu lekceważyć. Warto odpowiedzieć wierzycielowi na piśmie, wskazać, że dziecko co najwyżej przyjęło spadek z dobrodziejstwem inwentarza, zażądać wykazania długu i nie składać oświadczeń, które mogłyby zostać potraktowane jako uznanie roszczenia.

Jeżeli w danej sytuacji nadal potrzebna jest zgoda sądu na odrzucenie za dziecko, należy dopilnować nie tylko uzyskania prawomocnego postanowienia, ale także złożenia właściwego oświadczenia spadkowego.

Złożenie oświadczenia o odrzuceniu spadku i termin 6 miesięcy

Termin na złożenie oświadczenia o przyjęciu albo odrzuceniu spadku wynosi 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania do spadku. Nie zawsze jest to dzień śmierci spadkodawcy. U dalszego spadkobiercy, na przykład wnuka, termin często zaczyna biec dopiero wtedy, gdy rodzic odrzuci spadek i dziecko zostaje powołane w jego miejsce. W praktyce kluczowe jest więc ustalenie, od kiedy biegnie termin w konkretnej rodzinie.

Od 15 listopada 2023 r. Kodeks cywilny wyraźnie przewiduje, że do zachowania terminu wystarczy złożenie przed jego upływem wniosku do sądu o odebranie oświadczenia o przyjęciu albo odrzuceniu spadku. Jeżeli natomiast do złożenia oświadczenia potrzebne jest zezwolenie sądu, bieg terminu ulega zawieszeniu na czas trwania postępowania sądowego w tej sprawie.

Dla spraw rozpoczętych przed tą nowelizacją nadal trzeba badać konkretne daty i stan postępowania. W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmowano, że złożenie wniosku o zgodę sądu opiekuńczego ma wpływ na bieg terminu, ale po uzyskaniu prawomocnego zezwolenia rodzice powinni niezwłocznie złożyć oświadczenie w imieniu dziecka. Jeżeli zwlekali przez wiele miesięcy lub lat, skuteczność późniejszego działania może wymagać osobnego postępowania sądowego.

Co zrobić, gdy termin już upłynął?

Jeżeli po analizie dat okaże się, że termin na zwykłe oświadczenie o odrzuceniu spadku minął, samo pójście do notariusza może już nie rozwiązać sprawy. Notariusz albo sąd mogą odmówić przyjęcia oświadczenia jako spóźnionego albo przyjąć je z zastrzeżeniem, że jego skuteczność zostanie oceniona w postępowaniu spadkowym.

W takiej sytuacji należy rozważyć wniosek do sądu o zatwierdzenie uchylenia się od skutków niezachowania terminu do złożenia oświadczenia spadkowego. Podstawą może być art. 1019 Kodeksu cywilnego, ale tylko wtedy, gdy brak oświadczenia nastąpił pod wpływem istotnego błędu albo groźby. Wniosek powinien obejmować także samo oświadczenie, czy spadek ma zostać przyjęty, czy odrzucony.

Błąd musi być prawnie istotny. Samo ogólne twierdzenie, że rodzice nie znali prawa, może nie wystarczyć. Znaczenie mogą mieć jednak konkretne okoliczności, na przykład mylne przekonanie wywołane treścią pouczenia, brakiem pouczenia, przebiegiem sprawy sądowej, trudną do zrozumienia procedurą albo przekonaniem, że zgoda sądu kończy całą sprawę. Ocena zależy od dowodów i praktyki sądu.

Spis inwentarza i wykaz inwentarza przy długach spadkowych

Przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza chroni przed odpowiedzialnością ponad wartość aktywów spadku, ale w praktyce trzeba tę wartość wykazać. Służą temu wykaz inwentarza oraz spis inwentarza.

Wykaz inwentarza sporządza sam spadkobierca według urzędowego wzoru i składa go w sądzie albo u notariusza. Trzeba w nim rzetelnie ujawnić znane składniki majątku spadkowego oraz znane długi. Nie wolno celowo pomijać składników majątku, bo może to osłabić ochronę wynikającą z dobrodziejstwa inwentarza.

Spis inwentarza sporządza komornik na podstawie postanowienia sądu albo w wyniku wniosku złożonego bezpośrednio do komornika. Jest zwykle bardziej formalny i przydatny, gdy wierzyciel kwestionuje twierdzenia rodziny, gdy w skład spadku wchodzą wartościowe składniki albo gdy trzeba uporządkować sytuację kilku spadkobierców.

Jak odpowiedzieć bankowi lub innemu wierzycielowi?

Na wezwanie do zapłaty warto odpowiedzieć spokojnie i rzeczowo. W piśmie można wskazać, że roszczenie jest kwestionowane co do zasady lub wysokości, zażądać dokumentów potwierdzających dług, wskazać na przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza oraz na ograniczenie odpowiedzialności do wartości aktywów spadku.

Jeżeli bank skieruje sprawę do sądu, nie wolno ignorować korespondencji. Nakaz zapłaty, pozew albo pismo od komornika wymaga reakcji w terminie. Wtedy trzeba podnieść zarzuty dotyczące dziedziczenia, zakresu odpowiedzialności, wartości stanu czynnego spadku, przedawnienia roszczenia, a czasem także skuteczności odrzucenia spadku.

FAQ

Czy zgoda sądu oznacza, że dziecko odrzuciło spadek?

Nie. Zgoda sądu jest zezwoleniem na dokonanie czynności przez rodziców. Aby spadek został odrzucony, trzeba jeszcze złożyć oświadczenie o odrzuceniu spadku w imieniu dziecka przed notariuszem albo przed sądem.

Czy po 15 listopada 2023 r. zawsze potrzebna jest zgoda sądu?

Nie zawsze. W części spraw, gdy dziecko dziedziczy dlatego, że rodzic wcześniej odrzucił spadek, rodzice są zgodni i spełnione są pozostałe warunki ustawowe, można złożyć oświadczenie w imieniu dziecka bez wcześniejszej zgody sądu. W sprawach spornych lub nietypowych zgoda sądu nadal może być wymagana.

Co oznacza przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza?

Oznacza ograniczenie odpowiedzialności za długi spadkowe do wartości aktywów spadku. Jeżeli aktywa wynoszą 0 zł, wierzyciel nie powinien uzyskać zaspokojenia z majątku osobistego spadkobiercy. Trzeba jednak umieć wykazać skład i wartość spadku.

Czy można przywrócić termin do odrzucenia spadku?

Nie stosuje się tu zwykłego przywrócenia terminu jak przy terminach procesowych. Po terminie można próbować uchylić się od skutków niezachowania terminu, ale trzeba wykazać istotny błąd albo groźbę i uzyskać zatwierdzenie sądu.

Czy wezwania z banku można ignorować?

Nie jest to bezpieczne. Lepiej odpowiedzieć, zażądać dokumentów potwierdzających dług, wskazać ograniczenie odpowiedzialności z dobrodziejstwem inwentarza i pilnować korespondencji sądowej. Brak reakcji na pozew albo nakaz zapłaty może znacznie utrudnić obronę.

Podsumowanie

W sprawie odrzucenia spadku w imieniu dziecka najczęstszy błąd polega na przyjęciu, że samo postanowienie sądu załatwia sprawę. Tak nie jest. Jeżeli zgoda sądu była potrzebna, po jej uzyskaniu trzeba jeszcze złożyć oświadczenie spadkowe. Jeżeli termin już upłynął, należy ustalić, czy działało zawieszenie biegu terminu, czy możliwe jest uchylenie się od skutków jego niezachowania oraz jaki jest rzeczywisty zakres odpowiedzialności dziecka za długi.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93, w szczególności art. 1015, art. 1019 i art. 1031.

2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296, w szczególności przepisy o oświadczeniach spadkowych i postępowaniu spadkowym.

3. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy - Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59, w szczególności art. 101 dotyczący zarządu majątkiem dziecka.

4. Ustawa z dnia 28 lipca 2023 r. o zmianie ustawy - Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw - Dz.U. 2023 poz. 1615.