Odrzucenie spadku przez bliskich a długi w rodzinie

Czy można zatrzymać przejście spadku na dalszą rodzinę?

Nie ma prostego sposobu, aby jednym oświadczeniem powstrzymać przechodzenie spadku na kolejnych krewnych. Jeżeli spadkobierca odrzuca spadek, art. 1020 Kodeksu cywilnego nakazuje traktować go tak, jakby nie dożył otwarcia spadku. W praktyce oznacza to, że w jego miejsce mogą wejść inne osoby z tej samej linii rodzinnej, np. dzieci, wnuki, rodzeństwo albo dalsi krewni, zależnie od konkretnego układu rodzinnego.

Mechanizm zatrzymuje się wtedy, gdy ktoś skutecznie przyjmie spadek albo gdy po wyczerpaniu kręgu spadkobierców ustawowych spadek przypadnie gminie ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy. Jeżeli tego miejsca w Polsce nie da się ustalić albo znajdowało się za granicą, spadkobiercą ustawowym zostaje Skarb Państwa. W tym kontekście warto znać także praktyczne zasady dotyczące tego, jak działa przejście spadku na dalszą rodzinę.

Przyjęcie spadku przez jednego spadkobiercę

Jednym z praktycznych sposobów zakończenia dalszego przekazywania spadku jest jego przyjęcie przez osobę, która została już powołana do dziedziczenia. Nie jest to jednak decyzja neutralna. Spadkobierca staje się wtedy następcą prawnym zmarłego i odpowiada za długi spadkowe według zasad przyjęcia spadku.

Jeżeli spadkobierca nie złoży żadnego oświadczenia w terminie, spadek jest przyjęty z dobrodziejstwem inwentarza. Takie przyjęcie ogranicza odpowiedzialność za długi do wartości aktywów spadku ustalonej w wykazie albo spisie inwentarza. Ograniczenie może jednak odpaść, gdy spadkobierca podstępnie pominie składniki majątku albo poda nieistniejące długi. Przed decyzją o przyjęciu spadku tylko po to, aby ochronić dalszych krewnych, trzeba więc ocenić rzeczywisty majątek, znane zobowiązania, koszty postępowania i skutki odrzucenia dla bliskich.

Termin i forma odrzucenia spadku

Oświadczenie o przyjęciu albo odrzuceniu spadku można złożyć w ciągu 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania. U osoby powołanej w pierwszej kolejności będzie to często dzień uzyskania wiedzy o śmierci spadkodawcy. U dalszego krewnego termin może zacząć biec dopiero wtedy, gdy dowie się, że bliższy spadkobierca odrzucił spadek.

Oświadczenie składa się przed sądem albo przed notariuszem. Aktualnie do zachowania terminu wystarczy złożenie przed jego upływem wniosku do sądu o odebranie oświadczenia. Jeżeli potrzebne jest zezwolenie sądu, bieg terminu ulega zawieszeniu na czas trwania tego postępowania.

Odrzucenie spadku w imieniu dziecka

Jeżeli rodzic odrzuci spadek, do dziedziczenia mogą zostać powołane jego dzieci. W przypadku małoletnich trzeba działać szczególnie ostrożnie, bo oświadczenie składają za nich rodzice albo przedstawiciele ustawowi.

Od zmian obowiązujących od 15 listopada 2023 r. w typowej sytuacji rodzic może odrzucić spadek w imieniu dziecka bez zezwolenia sądu, jeżeli dziecko dziedziczy wskutek wcześniejszego odrzucenia spadku przez rodzica, drugi rodzic mający władzę rodzicielską wyraża zgodę albo rodzice działają wspólnie, a spadek odrzucają także inni zstępni rodziców tego dziecka. Gdy rodzice nie są zgodni, zakres władzy rodzicielskiej jest ograniczony albo sytuacja nie mieści się w tym uproszczeniu, potrzebne może być zezwolenie sądu opiekuńczego albo sądu spadku.

Spłata długu przez osobę spoza rodziny

Osoba, która nie jest spadkobiercą ani członkiem rodziny, może spłacić wymagalny dług pieniężny spadkodawcy. Wynika to z art. 356 § 2 Kodeksu cywilnego: wierzyciel nie może odmówić przyjęcia świadczenia pieniężnego od osoby trzeciej, jeżeli wierzytelność jest wymagalna, nawet gdy działa ona bez wiedzy dłużnika.

Taka spłata może praktycznie rozwiązać problem z konkretnym wierzycielem, ale nie jest odrzuceniem spadku, nie zastępuje postępowania spadkowego i nie zmienia kręgu spadkobierców. Jeżeli dług był jedynym istotnym problemem, po jego spłacie rodzina może inaczej ocenić opłacalność przyjęcia spadku. Jeżeli istnieją inne zobowiązania, ryzyko pozostaje.

Przed zapłatą warto uzyskać od wierzyciela pisemne potwierdzenie wysokości zadłużenia, numer rachunku, podstawę długu, informację o odsetkach i kosztach oraz potwierdzenie całkowitego rozliczenia po płatności. Jeżeli osoba trzecia chce później dochodzić zwrotu od spadkobierców, powinna wcześniej ustalić podstawę prawną takiego rozliczenia. Sam fakt zapłaty cudzego długu nie zawsze oznacza automatyczne wejście w prawa wierzyciela; art. 518 Kodeksu cywilnego przewiduje takie skutki tylko w określonych przypadkach.

Co się stanie, gdy wszyscy odrzucą spadek?

Jeżeli kolejni spadkobiercy ustawowi skutecznie odrzucają spadek, krąg osób powołanych do dziedziczenia przesuwa się dalej zgodnie z Kodeksem cywilnym. Dopiero w braku małżonka, krewnych i dzieci małżonka spadkodawcy spadek przypada gminie ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy, a w określonych sytuacjach Skarbowi Państwa.

Gmina i Skarb Państwa nie mogą odrzucić spadku przypadającego im z ustawy. Nie składają też oświadczenia o przyjęciu, a spadek uważa się za przyjęty z dobrodziejstwem inwentarza. Dla rodziny oznacza to, że po skutecznym odrzuceniu spadku przez wszystkie osoby powołane wcześniej nie powinno być już osobistej odpowiedzialności za długi spadkowe.

Praktyczne kroki przed decyzją

W sprawie zadłużonego spadku warto najpierw ustalić, kto został powołany do dziedziczenia, kiedy poszczególne osoby dowiedziały się o swoim powołaniu oraz czy w rodzinie są małoletnie dzieci. Następnie trzeba zebrać informacje o majątku i długach: rachunkach bankowych, pożyczkach, kredytach, zaległościach czynszowych, podatkach, kosztach pogrzebu i ewentualnych postępowaniach egzekucyjnych.

Dopiero po takim sprawdzeniu można zdecydować, czy bezpieczniejsze będzie odrzucenie spadku, przyjęcie z dobrodziejstwem inwentarza, sporządzenie wykazu inwentarza, wniosek o spis inwentarza albo dobrowolna spłata konkretnego długu przez osobę trzecią.

FAQ

Podsumowanie

Odrzucenie spadku przez bliską rodzinę nie blokuje automatycznie dziedziczenia przez dalszych krewnych. Prawo traktuje odrzucającego tak, jakby nie dożył śmierci spadkodawcy, dlatego do spadku mogą być powoływane kolejne osoby. Formalnie mechanizm kończy przyjęcie spadku przez uprawnioną osobę albo dojście dziedziczenia do gminy lub Skarbu Państwa.

Spłata długu przez osobę spoza rodziny jest możliwa i może być praktycznym rozwiązaniem, ale tylko wobec konkretnego zobowiązania. Przed zapłatą albo przyjęciem spadku trzeba sprawdzić, czy nie istnieją inne długi, kto jest powołany do spadku i jakie terminy biegną dla dorosłych oraz małoletnich spadkobierców.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. — Kodeks cywilny, w szczególności art. 356, art. 518, art. 935, art. 1015, art. 1020, art. 1023 i art. 1031 — Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
2. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. — Kodeks rodzinny i opiekuńczy, w szczególności art. 101 — tekst jednolity ISAP
3. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. — Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 640, art. 640¹ i art. 641 — Dz.U. 2026 poz. 468
4. Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 24 maja 1990 r., III CZP 21/90
5. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 23 października 2017 r., V ACa 914/17