Wydziedziczenie siostry a zachowek po rodzicach

Czy siostra ma prawo do zachowku po rodzicach?

Tak, jeżeli mówimy o siostrze jako o dziecku spadkodawców, to należy ona do podstawowego kręgu osób chronionych zachowkiem. Zgodnie z art. 991 § 1 K.c. zachowek przysługuje zstępnym, małżonkowi i rodzicom spadkodawcy, o ile byliby powołani do spadku z ustawy.

Wysokość zachowku wynosi zasadniczo połowę wartości udziału spadkowego, który przypadłby danej osobie przy dziedziczeniu ustawowym. Jeżeli uprawniony jest małoletni albo trwale niezdolny do pracy, zachowek wynosi dwie trzecie takiego udziału.

W praktyce oznacza to, że jeżeli rodzice mają dwoje dzieci i jedno z nich ma otrzymać cały dom, drugie dziecko może po śmierci rodziców dochodzić zapłaty zachowku albo jego uzupełnienia. Nie ma znaczenia samo przekonanie rodziców, że jedno dziecko bardziej zasłużyło na majątek. Znaczenie mają konkretne czynności prawne: testament, darowizna, umowa dożywocia albo umowa zrzeczenia się dziedziczenia lub zachowku.

Czy darowizna domu na rzecz jednego dziecka chroni przed zachowkiem?

Najczęściej nie. Jeżeli rodzice przekażą dom jednemu dziecku w darowiźnie, a po ich śmierci w spadku nie będzie majątku pozwalającego zaspokoić zachowek, siostra może kierować roszczenie do obdarowanego. Wynika to z art. 1000 K.c., który pozwala żądać od obdarowanego sumy potrzebnej do uzupełnienia zachowku, jeżeli uprawniony nie może uzyskać zachowku od spadkobiercy ani od osoby, która otrzymała zapis windykacyjny.

Trzeba też uważać na tzw. zasadę 10 lat. Przy obliczaniu zachowku nie dolicza się określonych darowizn dokonanych ponad 10 lat przed otwarciem spadku, ale ograniczenie to dotyczy darowizn na rzecz osób niebędących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku. Darowizna dla dziecka spadkodawcy może więc być doliczana do substratu zachowku także po upływie długiego czasu.

Jeżeli dom był obciążony hipoteką, trzeba osobno ocenić, kto spłacał dług, z jakich środków, czy były to nakłady na cudzą nieruchomość, czy spłata własnego zobowiązania oraz jak wyglądał stan księgi wieczystej. Sama spłata zadłużenia przez jedno dziecko nie powoduje automatycznie, że drugie dziecko traci prawo do zachowku. Może jednak mieć znaczenie przy rozliczeniach, jeżeli zostanie prawidłowo udokumentowana.

Zrzeczenie się dziedziczenia albo zachowku przez siostrę

Najbardziej przewidywalnym rozwiązaniem, gdy wszystkie strony są zgodne, jest notarialna umowa zrzeczenia się dziedziczenia albo zrzeczenia się samego prawa do zachowku. Obecnie art. 1048 K.c. wyraźnie pozwala, aby zrzeczenie było ograniczone tylko do prawa do zachowku w całości albo w części.

Takiej umowy nie zawiera się między rodzeństwem, lecz między przyszłym spadkodawcą a przyszłym spadkobiercą ustawowym, czyli w tym przypadku między rodzicem a córką. Umowa musi mieć formę aktu notarialnego. Jednostronne oświadczenie siostry, e-mail albo zwykła umowa pisemna nie wystarczą.

Jeżeli strony nie postanowią inaczej, zrzeczenie się dziedziczenia obejmuje również zstępnych zrzekającego się. Przy zrzeczeniu samego zachowku warto bardzo precyzyjnie opisać, czy dotyczy ono całości zachowku, części, konkretnego składnika majątku, przyszłego spadku po jednym rodzicu czy po obojgu rodzicach.

Wydziedziczenie siostry – kiedy może być skuteczne?

Wydziedziczenie nie służy do dowolnego pomijania dziecka w majątku rodziców. To wyjątkowy środek, który pozbawia prawa do zachowku tylko wtedy, gdy zostanie dokonany w ważnym testamencie i gdy istnieje jedna z ustawowych przyczyn.

Zgodnie z art. 1008 K.c. rodzic może wydziedziczyć dziecko, jeżeli uprawniony do zachowku:

• wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego,
• dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci,
• uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych.

Przyczyna wydziedziczenia powinna wynikać z treści testamentu. Nie wystarczy napisać ogólnie, że córka została wydziedziczona, bo nie pomagała w firmie albo nie zgadzała się z decyzją rodziców. Trzeba wskazać konkretną podstawę z art. 1008 K.c. i opisać fakty, które ją uzasadniają.

Nie każde naganne zachowanie będzie wystarczające. Sąd bada, czy zachowanie miało charakter uporczywy, zawiniony i istotny. Jednorazowy konflikt, spór o prowadzenie firmy, różnica zdań co do majątku albo brak zaangażowania w rodzinny biznes zwykle nie wystarczą do skutecznego wydziedziczenia.

Ważne jest również przebaczenie. Jeżeli rodzic przebaczył dziecku zachowanie, które miało uzasadniać wydziedziczenie, nie może później skutecznie oprzeć wydziedziczenia na tej samej przyczynie. Przebaczenie nie musi mieć formy pisemnej, ale w razie sporu trzeba je udowodnić.

Wydziedziczenie siostry a jej dzieci

Jeżeli siostra jest dzieckiem rodziców, a więc zstępną spadkodawców, trzeba pamiętać o art. 1011 K.c. Zstępni wydziedziczonego zstępnego są uprawnieni do zachowku, chociażby wydziedziczony przeżył spadkodawcę.

W praktyce oznacza to, że skuteczne wydziedziczenie siostry może pozbawić zachowku ją samą, ale niekoniecznie zamyka temat roszczeń jej dzieci. Jeżeli siostra ma dzieci, trzeba sprawdzić, czy i w jakim zakresie one mogą wystąpić z własnym roszczeniem.

Testament negatywny nie pozbawia zachowku

Rodzice mogą sporządzić testament, w którym powołają do całości spadku tylko jedno dziecko. Mogą też w testamencie wyraźnie wyłączyć inne dziecko od dziedziczenia. Takie rozwiązanie nie jest jednak tym samym co wydziedziczenie.

Pomijane dziecko nie zostaje wtedy spadkobiercą, ale co do zasady nadal może żądać zachowku. Dlatego testament, który tylko przekazuje cały majątek jednemu dziecku, nie rozwiązuje problemu roszczenia o zachowek drugiego dziecka.

Umowa dożywocia jako alternatywa dla darowizny

W wielu sprawach rodzinnych lepszą alternatywą dla darowizny jest umowa o dożywocie. Zgodnie z art. 908 K.c. właściciel nieruchomości przenosi jej własność na nabywcę, a nabywca zobowiązuje się zapewnić zbywcy dożywotnie utrzymanie. Jeżeli strony nie postanowią inaczej, obejmuje to m.in. przyjęcie zbywcy jako domownika, wyżywienie, ubranie, mieszkanie, światło, opał, pomoc i pielęgnowanie w chorobie oraz pogrzeb odpowiadający zwyczajom miejscowym.

Prawidłowo zawarta i rzeczywiście wykonywana umowa dożywocia jest umową odpłatną i wzajemną, a nie darowizną. Dlatego wartości nieruchomości przekazanej w zamian za realne świadczenia dożywotnie co do zasady nie dolicza się do substratu zachowku tak jak darowizny.

Nie oznacza to jednak, że każda umowa nazwana dożywociem będzie bezpieczna. Jeżeli obowiązki nabywcy są pozorne, nabywca ich nie wykonuje, a celem stron było faktycznie bezpłatne przekazanie domu, osoba pominięta może próbować podważać czynność albo wykazywać jej pozorność. Dlatego treść aktu notarialnego i późniejsze wykonywanie obowiązków mają kluczowe znaczenie.

Przy nieruchomości obciążonej hipoteką trzeba przed podpisaniem aktu sprawdzić księgę wieczystą, aktualne saldo zadłużenia oraz umowę kredytową. Hipoteka obciąża nieruchomość niezależnie od zmiany właściciela, a w niektórych sytuacjach potrzebne będą dodatkowe ustalenia z bankiem.

Czy można rozłożyć zachowek na raty?

Tak. Aktualne przepisy pozwalają osobie obowiązanej do zapłaty zachowku żądać odroczenia terminu płatności, rozłożenia zachowku na raty, a w wyjątkowych przypadkach także jego obniżenia. Sąd bierze pod uwagę sytuację osobistą i majątkową zarówno uprawnionego, jak i zobowiązanego.

Co do zasady łączny termin zapłaty rat nie powinien przekraczać 5 lat, ale w szczególnie uzasadnionych sytuacjach może zostać przedłużony maksymalnie do 10 lat. To ważne, gdy zachowek miałby być liczony od wartości domu, a zobowiązany nie ma wolnych środków na jednorazową zapłatę.

FAQ

Czy rodzice mogą wydziedziczyć córkę tylko dlatego, że nie pomagała w firmie?

Zwykle nie. Brak pomocy w firmie albo spór o prowadzenie działalności nie wystarcza sam w sobie. Trzeba wykazać jedną z ustawowych przyczyn z art. 1008 K.c., np. uporczywe niedopełnianie obowiązków rodzinnych wobec rodzica.

Czy samo pominięcie siostry w testamencie pozbawia ją zachowku?

Nie. Pominięcie w testamencie albo powołanie do spadku tylko jednego dziecka nie jest wydziedziczeniem. Siostra jako dziecko spadkodawcy może wtedy nadal dochodzić zachowku, chyba że zachodzi inna podstawa wyłączenia jej roszczenia.

Czy siostra może zrzec się tylko zachowku, ale nie całego dziedziczenia?

Tak. Art. 1048 K.c. pozwala ograniczyć zrzeczenie się dziedziczenia do zrzeczenia się prawa do zachowku w całości albo w części. Wymagana jest umowa z przyszłym spadkodawcą w formie aktu notarialnego.

Czy umowa dożywocia zawsze wyłącza zachowek?

Nie zawsze. Jeżeli jest prawdziwą umową odpłatną i wzajemną, wartości nieruchomości co do zasady nie dolicza się do zachowku jak darowizny. Jeżeli jednak umowa była pozorna albo obowiązki nabywcy nie były realne, może stać się przedmiotem sporu sądowego.

Czy dzieci wydziedziczonej siostry mogą żądać zachowku?

Tak, jeżeli siostra jest zstępną spadkodawcy, jej dzieci mogą mieć własne roszczenie o zachowek na podstawie art. 1011 K.c. Dlatego przy planowaniu testamentu trzeba brać pod uwagę także wnuki.

Ile czasu ma siostra na dochodzenie zachowku?

Roszczenia o zachowek przedawniają się zasadniczo z upływem 5 lat. Przy roszczeniu przeciwko spadkobiercy termin liczy się od ogłoszenia testamentu, a przy roszczeniu przeciwko obdarowanemu od otwarcia spadku, czyli od śmierci spadkodawcy.

Podsumowanie

Wydziedziczenie siostry może być skuteczne tylko w wyjątkowych sytuacjach i wymaga bardzo precyzyjnego testamentu. Jeżeli problem polega głównie na tym, że rodzice chcą przekazać dom jednemu dziecku za pomoc w firmie albo spłatę zadłużenia, samo wydziedziczenie może okazać się zbyt ryzykowne.

Przed przekazaniem domu warto porównać kilka rozwiązań: darowiznę, testament, umowę dożywocia, umowę zrzeczenia się dziedziczenia oraz umowę zrzeczenia się zachowku. Najbezpieczniejszy wybór zależy od tego, czy siostra zgadza się na rozliczenie, czy ma dzieci, jaki jest stan zadłużenia nieruchomości i czy rodzice rzeczywiście oczekują dożywotniej opieki.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93, w szczególności art. 908, art. 991-1011 oraz art. 1048-1050.
2. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 10 kwietnia 1975 r., III CZP 14/75.
3. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 listopada 2002 r., II CKN 1397/2000.
4. Orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 28 maja 1971 r., III CZP 5/71.
5. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 9 kwietnia 1997 r., III CKN 50/97.
6. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 1 czerwca 2004 r., I ACa 285/04.

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.