Dziedziczenie po małżonku przy rozdzielności majątkowej

W polskim prawie spadek można nabyć na podstawie testamentu albo, gdy testamentu nie ma lub jest nieskuteczny, na podstawie ustawy. Przy rozdzielności majątkowej najważniejsze jest odróżnienie dwóch kwestii: ustalenia, co należy do majątku zmarłego, oraz ustalenia, kto po nim dziedziczy.

Rozdzielność majątkowa oznacza, że małżonkowie nie mają majątku wspólnego w rozumieniu wspólności ustawowej. Nie oznacza jednak, że małżonek przestaje być spadkobiercą ustawowym. Jeżeli więc mąż ma nieruchomość w swoim majątku osobistym, do spadku po nim wejdzie ta nieruchomość albo jego udział w niej. Następnie ten składnik zostanie podzielony między spadkobierców według testamentu albo według zasad ustawowych.

Warto też pamiętać o uprawnieniu do dalszego korzystania z mieszkania. Zgodnie z art. 923 § 1 Kodeksu cywilnego małżonek i inne osoby bliskie spadkodawcy, które mieszkały z nim do dnia śmierci, mogą przez 3 miesiące od otwarcia spadku korzystać z mieszkania i urządzenia domowego w dotychczasowym zakresie. Postanowienie testamentowe, które wyłączałoby albo ograniczałoby to uprawnienie, jest nieważne.

Rozdzielność majątkowa a skład spadku

Przy wspólności ustawowej przed podziałem spadku trzeba najpierw ustalić udział zmarłego w majątku wspólnym małżonków. Przy rozdzielności majątkowej zasadniczo takiego etapu nie ma, bo każdy z małżonków ma własny majątek osobisty. Do spadku wchodzą więc rzeczy, prawa i zobowiązania należące do zmarłego w chwili śmierci.

Szczególny problem powstaje, gdy nie rozliczono majątku z pierwszego małżeństwa; omawia go poradnik o spadku po mężu i pierwszej żonie.

Jeżeli małżonkowie kupili nieruchomość wspólnie, ale przy rozdzielności majątkowej, zwykle są współwłaścicielami w udziałach ułamkowych, np. po 1/2. W razie śmierci jednego z nich do spadku wchodzi tylko udział zmarłego, a nie cała nieruchomość.

Dziedziczenie ustawowe po małżonku

Jeżeli zmarły pozostawił dzieci, w pierwszej kolejności dziedziczą dzieci oraz małżonek. Zgodnie z art. 931 § 1 Kodeksu cywilnego dziedziczą oni w częściach równych, ale udział małżonka nie może być mniejszy niż 1/4 całości spadku.

Dziecko z poprzedniego związku dziedziczy po swoim rodzicu na takich samych zasadach jak dziecko pochodzące z aktualnego małżeństwa. Prawo spadkowe nie różnicuje dzieci według tego, z którego związku pochodzą.

Jeżeli mąż ma żonę i jedno dziecko z poprzedniego związku, a nie sporządził testamentu, żona i dziecko dziedziczą po 1/2 spadku. Jeżeli oprócz tego urodzi się wspólne dziecko małżonków, przy dziedziczeniu ustawowym żona, dziecko z poprzedniego związku i wspólne dziecko otrzymają po 1/3 spadku. Przy większej liczbie dzieci trzeba pilnować zasady, że udział małżonka nie może spaść poniżej 1/4.

Jeżeli zmarły nie miał dzieci ani dalszych zstępnych, małżonek nie zawsze dziedziczy cały spadek. W takiej sytuacji znaczenie mają rodzice zmarłego, a w dalszej kolejności rodzeństwo i zstępni rodzeństwa. Dopiero gdy brak zstępnych, rodziców, rodzeństwa i zstępnych rodzeństwa, cały spadek przypada małżonkowi.

Jeżeli po zmarłym nie pozostaje także małżonek ani krewni należący do kolejnych grup ustawowych, zastosowanie mają szczególne zasady dziedziczenia po osobie zmarłej bez krewnych przez gminę ostatniego miejsca zamieszkania albo Skarb Państwa.

Zobacz również: Jeżeli planujecie zakup mieszkania lub domu i chcecie ograniczyć ryzyko późniejszych roszczeń rodzinnych, pomocne może być omówienie, jak działa rozdzielność majątkowa przy nabywaniu nieruchomości.

Odrębne reguły dotyczą dziedziczenia po adoptowanym dziecku przez rodziców biologicznych i adopcyjnych. Inaczej niż po rozwodzie, przy separacji trzeba odrębnie ocenić dziedziczenie po osobie pozostającej w separacji.

Czy była partnerka może przejąć majątek przez małoletnie dziecko?

Była partnerka albo były partner zmarłego nie dziedziczy po nim z ustawy tylko dlatego, że jest rodzicem jego dziecka. Dziedziczy dziecko. Jeżeli dziecko jest małoletnie, jego majątkiem zarządzają co do zasady rodzice wykonujący władzę rodzicielską.

Nie oznacza to jednak pełnej dowolności. Czynności przekraczające zwykły zarząd majątkiem dziecka, np. sprzedaż odziedziczonego udziału w nieruchomości, obciążenie go hipoteką albo istotne rozporządzenie pieniędzmi dziecka, wymagają zgody sądu opiekuńczego. W praktyce była partnerka może więc występować w imieniu małoletniego dziecka, ale nie powinna swobodnie rozdysponować odziedziczonym majątkiem bez kontroli sądu, jeżeli czynność przekracza zwykły zarząd.

Testament jako podstawowy sposób zaplanowania dziedziczenia

Rozrządzić majątkiem na wypadek śmierci można jedynie przez testament. Wynika to z art. 941 Kodeksu cywilnego. Testament może zawierać rozrządzenia tylko jednego spadkodawcy, dlatego małżonkowie nie mogą sporządzić jednego wspólnego testamentu. Każde z nich powinno przygotować własny dokument.

Spadkodawca może w każdej chwili odwołać testament w całości albo w części. Może też sporządzić nowy testament, który zastąpi poprzedni, jeżeli wynika z niego taka wola albo jego postanowienia są nie do pogodzenia z wcześniejszym testamentem.

Najbezpieczniejszą formą przy bardziej złożonej sytuacji rodzinnej, nieruchomościach, dzieciach z poprzednich związków albo planowanym zapisie windykacyjnym jest testament notarialny. Testament własnoręczny również może być ważny, ale musi być w całości napisany pismem ręcznym, podpisany i najlepiej opatrzony datą. Wydrukowany testament podpisany ręcznie nie spełnia wymogów testamentu własnoręcznego.

Zapis zwykły i zapis windykacyjny

W testamencie można powołać jedną albo kilka osób do całości lub części spadku. Można także zobowiązać spadkobiercę do spełnienia określonego świadczenia na rzecz oznaczonej osoby. Jest to zapis zwykły, o którym mowa w art. 968 § 1 Kodeksu cywilnego.

Przy konkretnych składnikach majątku, zwłaszcza nieruchomościach, warto rozważyć zapis windykacyjny. Zgodnie z art. 981¹ Kodeksu cywilnego może on zostać ustanowiony wyłącznie w testamencie sporządzonym w formie aktu notarialnego. Jego skutkiem jest to, że oznaczona osoba nabywa przedmiot zapisu z chwilą otwarcia spadku.

Przedmiotem zapisu windykacyjnego może być m.in. rzecz oznaczona co do tożsamości, zbywalne prawo majątkowe, przedsiębiorstwo, gospodarstwo rolne, ustanowienie użytkowania lub służebności, a także ogół praw i obowiązków wspólnika spółki osobowej, jeżeli przepisy i umowa spółki na to pozwalają.

Zachowek dla dziecka lub małżonka

Pominięcie dziecka albo małżonka w testamencie nie zawsze oznacza, że taka osoba nic nie otrzyma. Zgodnie z art. 991 Kodeksu cywilnego zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy dziedziczyliby z ustawy, może przysługiwać zachowek.

Wysokość zachowku wynosi co do zasady 1/2 wartości udziału spadkowego, który przypadłby przy dziedziczeniu ustawowym. Jeżeli uprawniony jest małoletni albo trwale niezdolny do pracy, zachowek wynosi 2/3 wartości takiego udziału. Dlatego małoletnie dziecko z poprzedniego związku, nawet pominięte w testamencie, może mieć roszczenie pieniężne o zachowek.

Roszczenie o zachowek jest roszczeniem o zapłatę, a nie żądaniem wydania konkretnej rzeczy. Oznacza to, że osoba uprawniona do zachowku zwykle domaga się pieniędzy od spadkobiercy, zapisobiercy windykacyjnego albo osoby, która otrzymała darowiznę doliczaną do spadku.

Przy obliczaniu zachowku nie dolicza się drobnych darowizn zwyczajowo przyjętych ani, co do zasady, darowizn dokonanych więcej niż 10 lat przed śmiercią spadkodawcy na rzecz osób, które nie są spadkobiercami ani uprawnionymi do zachowku. Ten 10-letni limit nie działa jednak tak samo przy darowiznach na rzecz spadkobierców albo osób uprawnionych do zachowku. Dlatego proste przepisanie majątku na żonę lub męża nie zawsze usuwa ryzyko zachowku.

Zobacz również: Przy planowaniu przekazania nieruchomości warto sprawdzić, kiedy darowizna domu wpływa na zachowek oraz jakie skutki może mieć mieszkanie darowane ze służebnością.

Przedawnienie roszczenia o zachowek

Roszczenia z tytułu zachowku nie są bezterminowe. Co do zasady roszczenia uprawnionego z tytułu zachowku oraz roszczenia spadkobierców o zmniejszenie zapisów zwykłych i poleceń przedawniają się z upływem 5 lat od ogłoszenia testamentu. Roszczenia przeciwko osobie obowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu zapisu windykacyjnego albo darowizny przedawniają się z upływem 5 lat od otwarcia spadku.

Przedawnienie nie powoduje automatycznego wygaśnięcia roszczenia, ale pozwala podnieść zarzut przedawnienia. W praktyce termin ten ma duże znaczenie, dlatego nie warto zakładać, że rodzina na pewno nie wystąpi z roszczeniem.

Wydziedziczenie i niegodność dziedziczenia

Wydziedziczenie oznacza pozbawienie prawa do zachowku. Nie można go zastosować dowolnie tylko dlatego, że spadkodawca chce przekazać majątek innej osobie. Zgodnie z art. 1008 Kodeksu cywilnego wydziedziczenie jest możliwe wyłącznie wtedy, gdy uprawniony do zachowku uporczywie postępuje w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego wbrew woli spadkodawcy, dopuścił się względem spadkodawcy albo bliskiej mu osoby poważnego umyślnego czynu albo uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych.

Jeżeli dziecko męża utrzymuje z nim stały kontakt, a relacje są prawidłowe, samo planowanie ochrony majątku przed wpływem byłej partnerki nie uzasadnia wydziedziczenia dziecka. W takim przypadku należy szukać innych rozwiązań, które nie opierają się na pozbawieniu dziecka ustawowej ochrony.

Odrębną instytucją jest uznanie spadkobiercy za niegodnego dziedziczenia na podstawie art. 928 Kodeksu cywilnego. Po zmianach przepisów katalog przesłanek obejmuje nie tylko ciężkie działania przeciwko spadkodawcy lub testamentowi, ale także m.in. uporczywe uchylanie się od określonych obowiązków alimentacyjnych albo obowiązków pieczy wobec spadkodawcy. O niegodności decyduje sąd, a nie sam spadkodawca w testamencie.

Zobacz również: Przy planowaniu dziedziczenia w związku nieformalnym warto sprawdzić, czy konkubent dziedziczy po partnerze bez testamentu.

Zrzeczenie się dziedziczenia

Spadkobierca ustawowy może zawrzeć z przyszłym spadkodawcą umowę o zrzeczenie się dziedziczenia. Wymaga ona formy aktu notarialnego. Zasadniczo obejmuje także zstępnych zrzekającego się, chyba że strony umówią się inaczej.

To rozwiązanie może być przydatne w rodzinach, w których wszyscy zainteresowani są pełnoletni i zgodnie planują sukcesję. W przypadku małoletniego dziecka sytuacja jest znacznie trudniejsza, ponieważ czynności dotyczące jego majątku i przyszłych praw mogą wymagać udziału przedstawicieli ustawowych oraz zgody sądu opiekuńczego. Nie należy zakładać, że rodzic dziecka może po prostu zrzec się za nie dziedziczenia bez kontroli sądu.

Jak praktycznie zabezpieczyć majątek?

Najczęściej rozważa się kilka rozwiązań jednocześnie. Pierwszym jest testament, najlepiej notarialny, w którym można powołać małżonka do spadku, ustanowić zapisy, polecenia albo zapis windykacyjny. Drugim jest uporządkowanie własności nieruchomości za życia, np. przez świadome ustalenie udziałów, sprzedaż, darowiznę, umowę dożywocia albo inne czynności notarialne.

Każde z tych rozwiązań ma skutki podatkowe, spadkowe i rodzinne. Darowizna może zostać uwzględniona przy zachowku. Sprzedaż powinna być rzeczywista i odpłatna, bo czynność pozorna albo rażąco nierynkowa może prowadzić do sporu. Umowa dożywocia bywa rozważana przy nieruchomościach, ale powinna odpowiadać rzeczywistemu celowi, czyli zapewnieniu zbywcy utrzymania i opieki.

W sprawach z małoletnim dzieckiem z poprzedniego związku warto również rozważyć rozwiązania pozaspadkowe, np. polisę na życie z określonym uposażonym, wyodrębnienie majątku przeznaczonego dla dziecka albo testamentowe wskazanie jasnego sposobu zaspokojenia jego interesów. Takie działania nie zawsze wyłączą zachowek, ale mogą zmniejszyć ryzyko konfliktu.

Przykłady

Poniższe przykłady pokazują, jak rozdzielność majątkowa i testament wpływają na dziedziczenie w typowych sytuacjach rodzinnych.

FAQ

Czy rozdzielność majątkowa wyłącza dziedziczenie po mężu albo żonie?

Nie. Rozdzielność majątkowa wpływa na skład majątku, ale nie pozbawia małżonka prawa do dziedziczenia ustawowego. Małżonek nadal może dziedziczyć razem z dziećmi, rodzicami albo dalszą rodziną zmarłego.

Czy dziecko z poprzedniego związku dziedziczy tak samo jak wspólne dziecko?

Tak. Dzieci dziedziczą po swoim rodzicu na równych zasadach, niezależnie od tego, z którego związku pochodzą. Dotyczy to zarówno dziedziczenia ustawowego, jak i prawa do zachowku.

Dla ustalenia kręgu osób uprawnionych znaczenie ma również to, czy były małżonek dziedziczy po rozwodzie.

Czy testament wystarczy, aby dziecko nie otrzymało nic ze spadku?

Nie zawsze. Testament może powołać do spadku inną osobę, ale dziecko pominięte w testamencie może mieć roszczenie o zachowek. Wyjątkiem są szczególne sytuacje, np. skuteczne wydziedziczenie, uznanie za niegodnego dziedziczenia albo ważna umowa o zrzeczenie się dziedziczenia.

Czy była partnerka męża może odziedziczyć jego majątek przez dziecko?

Była partnerka nie dziedziczy po mężu z ustawy. Dziedziczy dziecko. Jeżeli dziecko jest małoletnie, jego przedstawiciel ustawowy może działać w jego imieniu, ale ważniejsze decyzje dotyczące majątku dziecka wymagają zgody sądu opiekuńczego.

Czy darowizna dla małżonka chroni przed zachowkiem?

Nie musi. Darowizny mogą być doliczane przy obliczaniu zachowku, zwłaszcza gdy zostały dokonane na rzecz spadkobiercy albo osoby uprawnionej do zachowku. Przed przepisaniem majątku warto sprawdzić skutki konkretnej czynności.

Podsumowanie

Rozdzielność majątkowa nie zmienia zasad dziedziczenia ustawowego, ale ma duże znaczenie przy ustalaniu, co wchodzi do spadku. Jeżeli małżonek ma dzieci, także z poprzedniego związku, będą one dziedziczyć razem z drugim małżonkiem, chyba że skuteczny testament przewiduje inny porządek.

Odrębną sytuację synowej i wnuków wyjaśnia artykuł o dziedziczeniu domu po teściach.

Testament, zapis windykacyjny, umowa o zrzeczenie się dziedziczenia, darowizna, umowa dożywocia czy polisa na życie mogą pomóc w planowaniu sukcesji, ale żadne z tych rozwiązań nie powinno być stosowane automatycznie. Przy małoletnim dziecku z poprzedniego związku trzeba szczególnie uważać na zachowek oraz na zasady zarządu majątkiem dziecka.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93, tekst aktualny.

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.