Spadek po dziadkach dla wnuków – jak go uzyskać, gdy mama dziedziczy?

Od czego zacząć sprawę spadku po babci i dziadku?

W opisanej sytuacji trzeba rozdzielić dwa spadki: spadek po babci oraz spadek po dziadku. Spadek otwiera się z chwilą śmierci spadkodawcy, a spadkobierca nabywa spadek już w tej chwili, choć dla urzędów, księgi wieczystej i dalszych czynności potrzebny jest dokument potwierdzający dziedziczenie.

Na początku trzeba również ustalić, czy spadkodawcy mieli majątek cyfrowy albo składniki za granicą. Osobnej procedury mogą wymagać kryptowaluty po śmierci właściciela, a do wykazywania praw w innym państwie może służyć europejskie poświadczenie spadkowe.

Gdy nieruchomość nie ma urządzonej księgi, dodatkowe dokumenty i kolejność działań opisuje poradnik o spadku po babci bez księgi.

Jeżeli babcia nie zostawiła testamentu, zastosowanie ma dziedziczenie ustawowe. Przy założeniu, że babcia miała męża i jedno dziecko, spadek po niej przypada mężowi i córce po 1/2. Jeżeli majątek dziadków był objęty wspólnością majątkową małżeńską, to przed podziałem trzeba pamiętać, że do spadku po babci wchodził zasadniczo jej udział w majątku wspólnym, a nie cały majątek małżonków.

W praktyce oznacza to, że córka, czyli mama wnuków, nabyła udział po babci już w chwili śmierci babci. Tego udziału nie przejmuje automatycznie testament dziadka, bo dziadek mógł rozporządzić tylko swoim majątkiem i swoim udziałem w majątku spadkowym, a nie udziałem należącym do córki.

Jeżeli pierwszy spadek nie został uregulowany przez wiele lat, warto sprawdzić zasady właściwe dla daty śmierci spadkodawcy. Pomocny może być też artykuł o tym, jak wygląda dziedziczenie po dawnym spadku.

Ważność testamentu własnoręcznego dziadka

Testament własnoręczny jest ważny, jeżeli spadkodawca napisał go w całości pismem ręcznym, podpisał i opatrzył datą. Sama data ma znaczenie dowodowe; jej brak nie zawsze powoduje nieważność testamentu, ale może stać się problemem, gdy powstaną wątpliwości co do zdolności testowania, treści testamentu albo kolejności kilku testamentów.

Jeżeli dziadek własnoręcznie sporządził, podpisał i opatrzył datą testament, w którym powołał do spadku dwoje wnuków, sąd albo notariusz powinien ustalić dziedziczenie po dziadku według testamentu, o ile nikt skutecznie nie wykaże jego nieważności albo istnienia późniejszego testamentu.

Osoba, u której znajduje się testament, ma obowiązek złożyć go w sądzie spadku, gdy dowie się o śmierci spadkodawcy. Testament można złożyć razem z wnioskiem o stwierdzenie nabycia spadku po dziadku.

Czy można złożyć jeden wniosek o dwa spadki?

Co do zasady można przygotować jedno pismo procesowe obejmujące dwa żądania: stwierdzenie nabycia spadku po babci oraz stwierdzenie nabycia spadku po dziadku. Ma to sens zwłaszcza wtedy, gdy właściwy jest ten sam sąd spadku i gdy ustalenie dziedziczenia po dziadku zależy od wcześniejszego ustalenia udziałów po babci.

Sądem spadku jest sąd ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy. Jeżeli nie da się go ustalić w Polsce, właściwy będzie sąd miejsca, w którym znajduje się majątek spadkowy lub jego część. Jeżeli i tej podstawy nie ma, sprawę rozpoznaje Sąd Rejonowy dla m.st. Warszawy.

We wniosku trzeba wyraźnie wskazać, czego dotyczy każde żądanie. Osobno opisuje się dziedziczenie po babci, a osobno dziedziczenie po dziadku. Właśnie dlatego w podobnych sprawach często praktyczne jest uregulowanie kilka spadków jednym wnioskiem, ale trzeba prawidłowo oznaczyć wszystkich uczestników i załączniki.

Jakie dokumenty dołączyć do wniosku?

Do wniosku o stwierdzenie nabycia spadku zwykle dołącza się odpisy aktów zgonu spadkodawców, odpisy aktów stanu cywilnego wykazujące pokrewieństwo spadkobierców, testament dziadka w oryginale oraz odpisy wniosku dla uczestników postępowania. Jeżeli uczestnik zmienił nazwisko, trzeba dołączyć dokument pozwalający powiązać dane z aktów stanu cywilnego.

Jeżeli część majątku lub dokumentów znajduje się za oceanem, zakres formalności będzie szerszy; osobno wyjaśniamy, jak polski spadkobierca może dochodzić praw, gdy chodzi o spadek w USA.

W sprawie po babci uczestnikami będą osoby, które mogą dziedziczyć z ustawy albo z testamentu, jeśli taki testament by się odnalazł. W sprawie po dziadku uczestnikami powinni być co najmniej spadkobiercy testamentowi oraz osoby, które wchodziłyby w rachubę jako spadkobiercy ustawowi, ponieważ mogą mieć interes prawny w sprawie, zwłaszcza w zakresie zachowku albo kwestionowania testamentu.

Opłata sądowa od wniosku o stwierdzenie nabycia spadku wynosi obecnie 100 zł. Jeżeli w jednym piśmie znajdują się dwa wnioski, opłatę pobiera się od każdego z nich odrębnie. Osobne opłaty mogą pojawić się także przy wniosku o dział spadku, wpisach do księgi wieczystej lub innych czynnościach.

Co z udziałem mamy po babci?

Mama nabyła udział po babci z mocy prawa. Jeżeli od dnia, w którym dowiedziała się o powołaniu do spadku, upłynęło 6 miesięcy i nie złożyła oświadczenia o odrzuceniu spadku, to zgodnie z aktualnym brzmieniem art. 1015 Kodeksu cywilnego przyjęła spadek z dobrodziejstwem inwentarza. Nie jest to już proste przyjęcie spadku, jak wynikało ze starszego stanu prawnego. Dla spadków otwartych przed 18 października 2015 r. trzeba jednak sprawdzić przepisy obowiązujące w dacie śmierci spadkodawcy.

Po upływie terminu do odrzucenia spadku mama nie może po prostu zrzec się spadku po babci na rzecz dzieci. Zrzeczenie się dziedziczenia jest umową zawieraną za życia przyszłego spadkodawcy. Po śmierci babci w grę wchodzi natomiast rozporządzenie już nabytym udziałem.

Najczęściej stosuje się jedno z trzech rozwiązań: umowny dział spadku, dział spadku połączony ze zniesieniem współwłasności albo darowiznę udziału. Wybór zależy od tego, czy spadek obejmuje tylko jedną nieruchomość, czy także pieniądze, ruchomości, rachunki bankowe, długi, nakłady oraz czy wszyscy zainteresowani są zgodni.

Dział spadku i przeniesienie udziału na wnuki

Po stwierdzeniu nabycia spadku można przejść do działu spadku. Jeżeli w skład majątku wchodzi nieruchomość, umowa działu spadku powinna zostać zawarta w formie aktu notarialnego. Strony mogą ustalić, że mama przenosi swój udział na dzieci bez spłat albo z określonymi spłatami, ale skutki podatkowe takiego rozwiązania trzeba ocenić osobno.

Praktyczny wariant, w którym dziadek planuje przekazanie całego domu wnukowi, opisuje poradnik o spadku po babci i darowiźnie domu.

Jeżeli sprawa dotyczy udziałów po babci i po dziadku oraz nieruchomości, notariusz może od razu ułożyć czynność tak, aby odpowiadała rzeczywistemu celowi rodziny. Czasem będzie to dział spadku, czasem darowizna udziału w nieruchomości, a czasem dział spadku połączony ze zniesieniem współwłasności. Przy braku zgody pozostaje sądowy dział spadku.

Jeżeli do podziału dochodzi przed sądem, opłata od wniosku o dział spadku wynosi co do zasady 500 zł, a gdy wniosek zawiera zgodny projekt działu spadku – 300 zł. Jeżeli dział spadku jest połączony ze zniesieniem współwłasności, opłata wynosi odpowiednio 1000 zł albo 600 zł przy zgodnym projekcie. Sądowy dział spadku bywa potrzebny, gdy uczestnicy nie zgadzają się co do wartości, spłat albo sposobu podziału.

Więcej o wyborze między sądem a notariuszem można przeczytać w artykule o tym, jak przeprowadzić dział spadku po śmierci małżonka.

Czy mamie należy się zachowek po dziadku?

Jeżeli dziadek w testamencie pominął swoją córkę i powołał do całości spadku wnuki, córka może być osobą uprawnioną do zachowku, chyba że została skutecznie wydziedziczona, zrzekła się dziedziczenia za życia dziadka, została uznana za niegodną dziedziczenia albo występuje inna ustawowa przesłanka wyłączająca roszczenie.

Wysokość zachowku zależy od tego, jaki udział córka otrzymałaby przy dziedziczeniu ustawowym po dziadku. Jeżeli dziadek miał tylko jedną córkę i nie pozostawił małżonka, córka dziedziczyłaby z ustawy całość spadku po nim, więc zachowek wynosiłby zasadniczo 1/2 wartości tego udziału, a w razie trwałej niezdolności do pracy – 2/3. Nie jest to automatyczny udział w nieruchomości, lecz roszczenie pieniężne wobec spadkobierców testamentowych.

Mama może nie dochodzić zachowku albo zawrzeć ze spadkobiercami ugodę dotyczącą zrzeczenia się lub zwolnienia z długu z tytułu zachowku. Warto jednak zadbać o właściwą formę i treść dokumentu, aby później nie powstał spór, czy roszczenie faktycznie zostało rozliczone.

Obowiązki podatkowe po spadku i darowiźnie

Spadkobiercy z najbliższej rodziny mogą korzystać ze zwolnienia z podatku od spadków i darowizn, ale zwykle muszą pamiętać o formularzu SD-Z2. Przy dziedziczeniu termin wynosi 6 miesięcy od uprawomocnienia się postanowienia sądu o stwierdzeniu nabycia spadku albo od zarejestrowania aktu poświadczenia dziedziczenia.

Jeżeli mama przeniesie udział na dzieci w drodze darowizny nieruchomości dokonanej aktem notarialnym, formalności podatkowe w dużej mierze obsługuje notariusz. Jeżeli natomiast dochodzi do innych nieodpłatnych przesunięć majątkowych, warto sprawdzić, czy trzeba złożyć SD-Z2 albo SD-3 oraz od jakiej daty biegnie termin.

Nie należy odkładać zgłoszenia tylko dlatego, że sądowy odpis postanowienia nie został jeszcze doręczony. Termin podatkowy liczony jest od uprawomocnienia się postanowienia, a nie od dnia odebrania korespondencji z sądu. Aktualne informacje o formularzu można znaleźć w artykule o formularzu SD-Z2 przy spadku.

Jeżeli rozstrzygnięcie sądu jest nieprawidłowe, przed jego uprawomocnieniem trzeba ocenić, czy zasadna jest apelacja od postanowienia o nabyciu spadku. Może to mieć znaczenie także dla momentu, od którego liczone są dalsze obowiązki podatkowe.

Praktyczna ścieżka działania

Najbezpieczniejszy schemat postępowania w opisanej sprawie wygląda następująco: najpierw należy zebrać akty stanu cywilnego i testament, następnie złożyć testament do sądu albo przedstawić go notariuszowi, potem uzyskać stwierdzenie nabycia spadku albo akt poświadczenia dziedziczenia po babci i dziadku, a dopiero na końcu przeprowadzić dział spadku lub darowiznę udziału mamy na rzecz dzieci.

Po uzyskaniu dokumentów dziedziczenia i dokonaniu działu trzeba zadbać o wpisy w księdze wieczystej. Przy wpisie prawa własności w księdze wieczystej na podstawie dziedziczenia, działu spadku albo zniesienia współwłasności pobierana jest odrębna opłata sądowa. Jeżeli czynność odbywa się u notariusza, notariusz zwykle przygotowuje i wysyła wniosek wieczystoksięgowy elektronicznie.

W konkretnym stanie faktycznym trzeba jeszcze sprawdzić, czy dziadkowie mieli wspólność ustawową, czy istniały darowizny za życia, czy są długi spadkowe, czy testament obejmuje cały majątek oraz czy mama chce tylko nie dochodzić zachowku, czy także przenieść udział nabyty po babci.

FAQ

Czy wnuki dziedziczą po dziadkach, jeżeli żyje ich mama?

Przy dziedziczeniu ustawowym wnuki co do zasady nie dziedziczą po dziadku, jeżeli żyje ich rodzic będący dzieckiem spadkodawcy. Mogą jednak dziedziczyć na podstawie testamentu albo wtedy, gdy ich rodzic nie dożył otwarcia spadku, odrzucił spadek albo został wyłączony od dziedziczenia.

Czy mama może zrzec się spadku po babci na rzecz dzieci?

Po śmierci babci mama nie zrzeka się dziedziczenia na rzecz dzieci. Jeżeli termin na odrzucenie spadku już minął, może rozporządzić nabytym udziałem, na przykład przez dział spadku, darowiznę albo inne rozliczenie w formie wymaganej przez prawo.

Czy testament własnoręczny dziadka wystarczy?

Tak, jeżeli został w całości napisany ręcznie przez dziadka, podpisany i nie ma skutecznych podstaw do zakwestionowania jego ważności. Testament trzeba przedłożyć sądowi albo notariuszowi, aby można było formalnie potwierdzić dziedziczenie.

Czy sprawę można załatwić u notariusza?

Tak, jeżeli wszyscy zainteresowani są zgodni, mogą stawić się u notariusza i nie zachodzą przeszkody do sporządzenia aktu poświadczenia dziedziczenia. Przy sporze, braku uczestnika, wątpliwościach co do testamentu albo potrzeby rozstrzygnięcia między uczestnikami konieczna może być droga sądowa.

Czy po dziale spadku trzeba zgłaszać coś do urzędu skarbowego?

To zależy od rodzaju czynności. Dziedziczenie w najbliższej rodzinie zwykle wymaga pilnowania terminu SD-Z2, a przy darowiźnie w akcie notarialnym część obowiązków wykonuje notariusz. Przy nieodpłatnym dziale spadku albo zniesieniu współwłasności warto sprawdzić skutki podatkowe przed podpisaniem dokumentów.

Podsumowanie

Aby wnuki mogły skutecznie uzyskać majątek po dziadkach, trzeba najpierw formalnie potwierdzić, kto i w jakich udziałach dziedziczył po babci oraz kto dziedziczy po dziadku. Testament dziadka może powołać wnuki do jego spadku, ale nie przenosi udziału, który mama wcześniej nabyła po babci.

Udział mamy można przekazać dzieciom dopiero przez odpowiednią czynność prawną, najczęściej dział spadku, zniesienie współwłasności albo darowiznę. Przy nieruchomości wymagana jest forma aktu notarialnego, a po zakończeniu formalności trzeba zadbać o podatki i wpisy w księdze wieczystej.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 931, art. 949, art. 991, art. 1015, art. 1035 i art. 1051 – ISAP
2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 628 i art. 646 – ISAP
3. Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, w szczególności art. 49 i art. 51 – ISAP
4. Informacje Ministerstwa Finansów o zgłoszeniu SD-Z2 i zwolnieniu dla najbliższej rodziny – podatki.gov.pl