Przyrzeczenie darowizny, jak się zabezpieczyć?
• Data: 2025-08-01 • Autor: Iryna Kowalczuk
Moja babcia posiada kilka działek. Większość z nich już przekazała swoim dzieciom. Także moja mama otrzymała ustne zapewnienie, przyrzeczenie darowizny o przekazaniu działki od swojej matki. Obawiamy się jednak, że po śmierci babci jej pozostałe dzieci nie będą chciały uwzględnić woli matki i moja mama nie dostanie należnej jej części. Co babcia mogłaby teraz zrobić, by zabezpieczyć interesy mojej mamy? Może testament byłby dobrym rozwiązaniem?
Darowizna nieruchomości
W zakresie poruszonej przez Pana problematyki najczęściej znajduje w praktyce zastosowanie umowa darowizny lub testament. Przez umowę darowizny darczyńca zobowiązuje się do bezpłatnego świadczenia na rzecz obdarowanego kosztem swego majątku (art. 888 Kodeksu cywilnego).
Co do zasady oświadczenie darczyńcy w przedmiocie dokonania darowizny powinno być złożone w formie aktu notarialnego. Jednakże umowa darowizny zawarta bez zachowania tej formy staje się ważna, jeżeli tylko przyrzeczone świadczenie zostało spełnione. Wyjątkiem jest sytuacja darowizny nieruchomości (gruntu, budynku, lokalu mieszkalnego) oraz spółdzielczego prawa do lokalu, kiedy to koniecznie trzeba zachować formę aktu notarialnego dla ważności dokonanej czynności prawnej.
Należy podkreślić, że stawki wynagrodzenia notarialnego w tym przypadku mają charakter stawek maksymalnych. Innymi słowy, notariusz może wziąć za dokonanie czynności (sporządzenie umowy) mniej, ale nie może żądać więcej. Stąd też praktyczna wskazówka – niekiedy przed spotkaniem z konkretnym notariuszem lepiej podpytać w kilku kancelariach o wysokość wynagrodzenia za daną usługę.
Czy obdarowana córka może skorzystać ze zwolnienia z zapłaty podatku od spadków i darowizn?
Darowizna, jako forma przekazania majątku zstępnym, od 1 stycznia 2007 r. stała się o tyle atrakcyjna, że wskutek nowelizacji ustawy o podatku od spadków i darowizn zwolniono od tego podatku nabycie własności rzeczy lub praw majątkowych przez najbliższą rodzinę a to małżonka, zstępnych, wstępnych (rodziców, dziadków itp.), pasierba, rodzeństwo, ojczyma i macochę, jeżeli tylko:
- zgłoszą nabycie własności rzeczy lub praw majątkowych właściwemu naczelnikowi urzędu skarbowego w terminie 6 miesięcy od dnia powstania obowiązku podatkowego, oraz
- udokumentują – w przypadku gdy przedmiotem nabycia tytułem darowizny lub polecenia darczyńcy są środki pieniężne – ich otrzymanie dowodem przekazania na rachunek bankowy nabywcy albo jego rachunek prowadzony przez spółdzielczą kasę oszczędnościowo-kredytową lub przekazem pocztowym.
W przypadku gdy darowizny dokonano w formie aktu notarialnego, zgłoszenie umowy do urzędu skarbowego nie jest konieczne, albowiem uczyni to sam notariusz. Należy podkreślić, że umowa darowizny z punktu widzenia darczyńcy ma szczególny skutek. Otóż umowa ta w sposób ostateczny przenosi własność darowanej rzeczy na obdarowanego. Oznacza to, że obdarowany staje się właścicielem darowanej rzeczy (ruchomości, nieruchomości) z chwilą podpisania aktu notarialnego darowizny.
Jak spisać testament?
Zamiast umowy darowizny w grę może wejść także testament. Babcia może zapisać przedmiotową nieruchomość w testamencie. Najpewniejszym (a jednocześnie niedrogim) rodzajem testamentu jest testament notarialny. Koszt sporządzenia testamentu w formie aktu notarialnego to ok. 100 zł. Oczywiście babcia może spisać również własnoręczny testament. Forma testamentu własnoręcznego jest uregulowana przez ustawodawcę w przepisie art. 949 Kodeksu cywilnego. Należy on do testamentów zwykłych. Każdy, kto umie czytać i pisać oraz ma pełną zdolność do czynności prawnych, może oświadczyć swoją „ostatnią wolę” w tej formie.
Aby można było uznać taki testament za ważny, powinien on być w całości napisany ręką spadkodawcy, w języku, który jest jemu znany, oraz być opatrzony datą i podpisem. Jeśli testament zostanie napisany w sposób nieczytelny, to takie oświadczenie będzie bezskuteczne. Warto zatem dołożyć wszelkich starań, aby treść pisma była czytelna, a testament sporządzony z zachowaniem wszystkich reguł, o których mowa w przepisach.
Nieważny będzie testament spisany przy użyciu urządzenia mechanicznego, np. maszyny do pisania, komputera (choćby nawet był własnoręcznie podpisany przez spadkodawcę). Testament nie może zostać opatrzony podpisem elektronicznym. Taka forma podpisu nie spełnia warunków testamentu własnoręcznego.
Nie ma zaś znaczenia materiał, na którym sporządzono testament własnoręczny. Można go napisać zarówno na kartce papieru, jak i na desce czy murze. Do spisania „ostatniej woli” można użyć ołówka, długopisu, pióra, kredy itp. Należy jedynie pamiętać, aby w całości był spisany ręką testatora i podpisany.
Brak daty w treści testamentu może powodować nieważność oświadczenia spadkodawcy. Brak daty nie pociągnie za sobą nieważności testamentu własnoręcznego, o ile nie wywołuje wątpliwości co do zdolności spadkodawcy do sporządzenia testamentu, co do treści testamentu lub co do wzajemnego stosunku kilku testamentów.
Sporządzenie kilku testamentów przez jednego spadkodawcę
Jeśli bowiem spadkodawca sporządzi kilka testamentów o różnej treści i nie opatrzy ich datą, to jej brak spowoduje, że nie będzie można ustalić, który z nich był ostatni. W takim przypadku sąd uzna wszystkie testamenty za nieważne.
Taka sama sytuacja będzie miała miejsce, gdy spadkodawca nie miał przez jakąś część swojego życia pełnej zdolności do czynności prawnych (np. był ubezwłasnowolniony), a w toku postępowania nie zostanie udowodnione, kiedy sporządzono testament. Wtedy również brak daty na testamencie oznaczać będzie jego nieważność.
Datę można umieścić w każdym miejscu pisma. Może znaleźć się na górze dokumentu, w jego treści lub pod oświadczeniem spadkodawcy. Nie ma to wpływu na ważność testamentu. Podpis spadkodawcy powinien znaleźć się na końcu testamentu, tj. pod oświadczeniem woli.
Proszę zwrócić uwagę, że Pana mama – w przypadku odziedziczenia spadku po jej matce – nie będzie musiała zapłacić, podobnie jak w przypadku umowy darowizny, podatku od spadków i darowizn.
Zgodnie z art. 4a ustawy o podatku od spadków i darowizn zwalnia się od podatku nabycie własności rzeczy lub praw majątkowych przez m.in. zstępnych, małżonka, jeżeli: zgłoszą nabycie własności rzeczy lub praw majątkowych właściwemu naczelnikowi urzędu skarbowego, w przypadku nabycia w drodze dziedziczenia w terminie 6 miesięcy od dnia uprawomocnienia się orzeczenia sądu stwierdzającego nabycie spadku.
Jeżeli zatem spadkobierca złoży właściwemu naczelnikowi urzędu skarbowego zgłoszenie SD-Z2, w terminie 6 miesięcy od dnia zarejestrowania aktu poświadczenia dziedziczenia lub od dnia uprawomocnienia się orzeczenia sądu stwierdzającego nabycie spadku, to nie będzie musiał płacić żadnego podatku.
Przy testamencie będzie Pana mama musiała ponieść również koszty postępowania spadkowego (ok. 50 zł za wniosek o stwierdzenie nabycia spadku, u notariusza – będzie drożej).
Poprzez tę formę przekazania nieruchomości (bądź jej części) Pana mama stanie się jej właścicielem dopiero po śmierci mamy. Warto jeszcze pamiętać, że testament może być w każdym czasie przez babcię odwołany.
Przykłady
Obietnica, która zniknęła wraz ze śmiercią
Pani Krystyna miała czworo dzieci. Jednej z córek – Ewie – wielokrotnie obiecywała przekazanie działki rekreacyjnej, którą wspólnie użytkowały latami. Babcia zapewniała, że "to twoja działka, nie martw się", ale nigdy nie spisała aktu darowizny ani nie uwzględniła Ewy w testamencie. Po jej śmierci pozostałe rodzeństwo nie chciało uznać ustnych zapewnień matki i odmówiło dobrowolnego zrzeczenia się swoich udziałów. Sąd nie wziął pod uwagę zapewnień Ewy, bo nie miała żadnego dokumentu potwierdzającego przyrzeczenie. Działka została objęta wspólnym spadkiem, a Ewa – choć emocjonalnie związana z miejscem – nie mogła z niego swobodnie korzystać.
Bezpieczna darowizna z aktem notarialnym
Pan Marian postanowił przekazać synowi jedną z działek budowlanych, którą kupił jeszcze w latach 90. Zależało mu, by syn mógł już teraz wybudować dom i skorzystać z dopłat dla młodych. Skorzystali z usług notariusza, który sporządził umowę darowizny w formie aktu notarialnego. Syn stał się właścicielem nieruchomości natychmiast po podpisaniu aktu. Dzięki temu uniknęli niepewności, problemów z podatkiem, a darowizna została zgłoszona automatycznie przez notariusza do urzędu skarbowego. Rodzina miała pewność, że nikt nie będzie mógł podważyć tej decyzji w przyszłości.
Testament jako narzędzie zabezpieczenia woli
Pani Zofia chciała, by jej najstarsza córka – Barbara – odziedziczyła dom na wsi, który przez lata remontowała i utrzymywała. Zofia była jednak w konflikcie z dwoma pozostałymi dziećmi i obawiała się, że po jej śmierci nie uszanują ustnej umowy i będą walczyć o podział majątku. Zdecydowała się więc sporządzić testament notarialny, w którym jasno wskazała, że dom przypada Barbarze. Testament przechowywany był u notariusza. Po śmierci Zofii testament został otwarty i sąd stwierdził nabycie spadku zgodnie z jego treścią. Dzięki temu Barbara zyskała pewność, że dom należy wyłącznie do niej – i to pomimo oporu ze strony rodzeństwa.
Podsumowanie
Przyrzeczenie darowizny bez odpowiedniego zabezpieczenia – szczególnie w przypadku nieruchomości – może prowadzić do poważnych sporów rodzinnych i utraty majątku. Ustne zapewnienia, choć często szczere, nie mają mocy prawnej. Dlatego warto formalnie zadbać o przeniesienie własności przez akt notarialny lub sporządzić testament, najlepiej również u notariusza. To proste kroki, które skutecznie chronią wolę darczyńcy i interesy osoby obdarowanej.
Oferta porad prawnych
Masz wątpliwości co do darowizny, testamentu lub podziału spadku? Skontaktuj się z nami – szybko i bez wychodzenia z domu otrzymasz profesjonalną opinię prawną. Prześlij swoje pytanie, a doświadczony prawnik przygotuje dla Ciebie indywidualną analizę i wskaże najlepsze rozwiązanie.
Źródła:
1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
2. Ustawa z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn - Dz.U. 1983 nr 45 poz. 207
Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.
Zapytaj prawnika - porady prawne online
prawnicy z dużym doświadczeniem
Zapytaj prawnika
