Kto dziedziczy po dziadku zmarłym w latach 80?

Spadkobiercy ustawowi po zmarłym przed dniem 28 czerwca 2009 r.

W sprawach spadkowych nie wystarczy sprawdzić dzisiejszego brzmienia Kodeksu cywilnego. Najpierw trzeba ustalić datę śmierci każdej osoby, po której ma być stwierdzone nabycie spadku. Spadek otwiera się z chwilą śmierci spadkodawcy i z tą samą chwilą spadkobierca nabywa spadek. Dlatego po dziadku zmarłym w 1984 r. sąd zastosuje przepisy obowiązujące w 1984 r., nawet jeżeli wniosek składany jest dopiero obecnie.

Przed 28 czerwca 2009 r. krąg spadkobierców ustawowych był węższy niż dziś. Do spadku po osobie, która pozostawiła dzieci i małżonka, powołani byli w pierwszej kolejności właśnie zstępni oraz małżonek. Dziedziczyli w częściach równych, przy czym udział małżonka nie mógł być mniejszy niż 1/4 całości spadku. Gdy zmarły pozostawił dwoje dzieci i małżonka, każdy z tych trzech spadkobierców otrzymywał po 1/3.

Jak obliczyć udziały po dziadku zmarłym w 1984 r.?

Jeżeli dziadek nie zostawił testamentu, a w chwili śmierci żyła jego druga żona oraz dwoje dzieci z pierwszego małżeństwa, to ustawowy podział spadku po dziadku wygląda następująco:

• druga żona dziadka dziedziczy 1/3 spadku,
• syn dziadka, czyli ojciec osoby pytającej, dziedziczy 1/3 spadku,
• córka dziadka, czyli ciotka osoby pytającej, dziedziczy 1/3 spadku.

To, że druga żona dziadka nie miała z nim wspólnych dzieci, nie pozbawia jej dziedziczenia po mężu. Była jego małżonką w chwili śmierci, więc wchodzi do pierwszej grupy spadkobierców razem z dziećmi spadkodawcy.

Co dzieje się z udziałem drugiej żony dziadka?

Najczęstszy błąd w takich sprawach polega na założeniu, że skoro druga żona dziadka nie miała z nim dzieci, to jej udział wraca do dzieci dziadka z pierwszego małżeństwa. Tak nie jest. Skoro żona przeżyła dziadka, to nabyła po nim swój udział. Po jej śmierci w 1985 r. ten udział stał się częścią jej własnego spadku.

Trzeba więc osobno ustalić, kto dziedziczył po drugiej żonie dziadka. Jeżeli nie zostawiła testamentu, bada się jej własnych spadkobierców ustawowych według przepisów właściwych dla daty jej śmierci. Mogli to być na przykład jej rodzice, rodzeństwo albo zstępni rodzeństwa. Dzieci jej męża z pierwszego małżeństwa nie dziedziczyły po niej tylko dlatego, że były pasierbami, chyba że istniał testament, przysposobienie albo inna szczególna podstawa prawna.

W praktyce oznacza to, że wniosek o stwierdzenie nabycia spadku po dziadku powinien uwzględniać także następców prawnych jego drugiej żony, jeżeli ona sama zmarła przed przeprowadzeniem sprawy spadkowej. Bez wyjaśnienia tej linii sąd może wezwać do uzupełnienia danych uczestników albo zarządzić poszukiwanie spadkobierców.

Co z udziałem ciotki, która zmarła w 2013 r.?

Ciotka, jako córka dziadka, nabyła po nim udział już w 1984 r. Jeżeli zmarła dopiero w 2013 r., jej udział w spadku po dziadku wszedł do jej własnego majątku spadkowego. Nie znika on i nie przechodzi od razu na dzieci jej brata.

Dla spadku po ciotce należy zastosować przepisy obowiązujące w 2013 r. Jeżeli ciotka nie miała męża, dzieci ani żyjących rodziców, a jej brat, czyli ojciec osoby pytającej, żył w chwili jej śmierci, to co do zasady brat dziedziczy po niej jako rodzeństwo. Jeżeli byli także inni bracia, siostry albo zstępni zmarłego rodzeństwa, trzeba ich uwzględnić przy podziale.

Nie wystarczy więc ogólne stwierdzenie, że ciotka nie miała rodziny. Dla sądu ważne są konkretne osoby: małżonek, dzieci, rodzice, rodzeństwo, dzieci zmarłego rodzeństwa, a przy braku bliższych krewnych także dalsze osoby przewidziane przez ustawę właściwą dla daty śmierci ciotki.

Kto ostatecznie dziedziczy w opisanej rodzinie?

Przy założeniu, że dziadek nie zostawił testamentu, druga żona żyła w chwili jego śmierci, a dzieci dziadka również żyły, pierwszy etap jest jasny: druga żona, ojciec i ciotka dziedziczą po 1/3. Dalszy wynik zależy jednak od tego, kto dziedziczył po każdej z tych osób.

Jeżeli ciotka zmarła w 2013 r. bez męża, dzieci, rodziców, innych braci i sióstr oraz bez zstępnych zmarłego rodzeństwa, a jedynym żyjącym rodzeństwem był ojciec osoby pytającej, to udział ciotki może przejść na ojca. Wtedy ojciec miałby łącznie swój udział po dziadku oraz udział odziedziczony po siostrze.

Po śmierci ojca w 2014 r. jego prawa spadkowe przechodzą na jego własnych spadkobierców. Jeżeli ojciec pozostawił żonę oraz dwie córki, żona i córki dziedziczą po nim co do zasady w częściach równych, czyli po 1/3. Jeżeli żona ojca nie żyła, była po rozwodzie albo istniały inne okoliczności wyłączające dziedziczenie, wynik będzie inny.

Dlatego odpowiedź, że po dziadku dziedziczą wyłącznie dwie wnuczki, może być prawidłowa tylko w uproszczonym wariancie, gdy pominiemy udział drugiej żony dziadka oraz nie ma innych spadkobierców po ojcu. W typowej sytuacji trzeba uwzględnić także spadkobierców drugiej żony dziadka oraz ewentualnie żonę ojca.

Jakie dokumenty zebrać do sprawy?

Do wniosku o stwierdzenie nabycia spadku należy dołączyć dokumenty potwierdzające zgony i pokrewieństwo. Przy dawnym spadku najczęściej potrzebne będą:

• akt zgonu dziadka,
• akt małżeństwa dziadka z drugą żoną,
• akty urodzenia albo małżeństwa dzieci dziadka,
• akt zgonu drugiej żony dziadka,
• dokumenty dotyczące jej rodziny, jeżeli jej spadkobiercy mają być uczestnikami sprawy,
• akt zgonu ciotki oraz dokumenty wykazujące, czy miała małżonka, dzieci, rodziców, rodzeństwo lub innych spadkobierców,
• akt zgonu ojca oraz akty stanu cywilnego jego spadkobierców,
• odpisy testamentów, jeżeli jakikolwiek testament istnieje.

Wniosek składa się do sądu spadku, czyli zasadniczo do sądu ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy. Sąd w sprawie o stwierdzenie nabycia spadku bada z urzędu, kto jest spadkobiercą, ale wnioskodawca powinien wskazać znanych uczestników i przedstawić dokumenty pozwalające ustalić krąg spadkobierców.

Czy brak oświadczeń o przyjęciu lub odrzuceniu spadku ma znaczenie?

Tak, ale nie oznacza, że spadek nie został nabyty. Przy spadkach otwartych przed 18 października 2015 r. brak oświadczenia osoby pełnoletniej i mającej pełną zdolność do czynności prawnych oznaczał co do zasady proste przyjęcie spadku. Obecnie zasadą jest przyjęcie z dobrodziejstwem inwentarza, ale ta zmiana nie działa automatycznie wstecz na spadki z lat 80.

W sprawie o stwierdzenie nabycia spadku sąd ustala, kto i w jakich udziałach nabył spadek. Jeżeli nikt w rodzinie nie składał oświadczeń, trzeba to jasno wskazać, ale sam brak dawnej sprawy spadkowej nie przekreśla dziedziczenia.

Czy sprawę po dziadku można przeprowadzić po kilkudziesięciu latach?

Tak. Prawo do złożenia wniosku o stwierdzenie nabycia spadku nie przedawnia się w taki sposób, aby po upływie wielu lat nie można było już uregulować własności. Po latach sprawa bywa jednak trudniejsza dowodowo, bo trzeba odtworzyć rodzinę spadkodawcy, uzyskać dawne akty stanu cywilnego i ustalić następców prawnych osób, które same już zmarły.

Jeżeli wszyscy spadkobiercy są znani, zgodni i mogą stawić się u notariusza, czasem możliwe jest notarialne poświadczenie dziedziczenia. Gdy istnieje spór, brak dokumentów, nieznani uczestnicy albo konieczność poszukiwania spadkobierców, bezpieczniejszą drogą jest postępowanie sądowe.

FAQ

Czy wnuki dziedziczą bezpośrednio po dziadku zmarłym w 1984 r.?

Wnuki dziedziczą bezpośrednio po dziadku tylko wtedy, gdy ich rodzic, czyli dziecko dziadka, nie dożył otwarcia spadku albo nie może albo nie chce dziedziczyć. Jeżeli ojciec żył w chwili śmierci dziadka, to on nabył udział, a wnuki mogą dziedziczyć dopiero po ojcu.

Czy druga żona dziadka dziedziczy, jeżeli nie miała z nim dzieci?

Tak. Brak wspólnych dzieci nie pozbawia małżonka dziedziczenia. Jeżeli małżeństwo trwało w chwili śmierci dziadka i nie było testamentu zmieniającego porządek dziedziczenia, żona dziedziczy razem z dziećmi dziadka.

Czy pasierbowie dziedziczyli po macosze zmarłej w 1985 r.?

Co do zasady nie. Dzieci męża z pierwszego małżeństwa nie były ustawowymi spadkobiercami macochy tylko z tego powodu, że była żoną ich ojca. Inaczej mogło być, jeżeli zostawiła testament albo doszło do przysposobienia.

Czy trzeba przeprowadzić sprawy po wszystkich zmarłych osobach?

Zwykle tak. Jeżeli osoba, która odziedziczyła udział po dziadku, sama już nie żyje, trzeba wykazać jej następców prawnych. W praktyce, gdy trzeba uporządkować kilka spadków po kolejnych zmarłych, może być potrzebne stwierdzenie nabycia spadku po dziadku, jego drugiej żonie, ciotce i ojcu.

Czy sąd sam znajdzie wszystkich spadkobierców?

Sąd ma obowiązek badać, kto jest spadkobiercą, ale wnioskodawca powinien podać znane osoby i złożyć dokumenty. Jeżeli uczestników nie da się ustalić, postępowanie może się wydłużyć, a sąd może zarządzić wezwanie spadkobierców przez ogłoszenie.

Podsumowanie

W sprawie po dziadku zmarłym w latach 80. kluczowe są nie dzisiejsze relacje rodzinne, lecz stan z chwili kolejnych zgonów. Po dziadku zmarłym w 1984 r. dziedziczyła jego druga żona oraz dzieci. Udział żony po jej śmierci trzeba rozliczyć w ramach spadku po niej, a udział ciotki w ramach spadku po ciotce. Dopiero po przejściu przez te etapy można odpowiedzieć, jakie udziały przypadają wnukom, żonie ojca albo innym osobom.

Przy dawnych sprawach warto pamiętać także o dokumentach i rozliczeniach podatkowych. Osobnym problemem może być podatek od dawnego spadku, zwłaszcza gdy postanowienie sądu zapada wiele lat po śmierci spadkodawcy.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93.

2. Ustawa z dnia 2 kwietnia 2009 r. o zmianie ustawy - Kodeks cywilny - Dz.U. 2009 nr 79 poz. 662.

3. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296.

4. Ustawa z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn - Dz.U. 1983 nr 45 poz. 207.