Kto dziedziczy po dziadku zmarłym w latach 80?

Spadkobiercy ustawowi po zmarłym przed 28 czerwca 2009 r.

W sprawach dotyczących dawnych spadków nie wystarczy sprawdzić dzisiejszego brzmienia Kodeksu cywilnego. Najpierw trzeba ustalić datę śmierci każdej osoby, po której ma być stwierdzone nabycie spadku. Spadek otwiera się z chwilą śmierci spadkodawcy i z tą samą chwilą spadkobierca nabywa spadek. Dlatego przy dziadku zmarłym w 1984 r. trzeba odtworzyć przepisy mające zastosowanie do spadku otwartego właśnie w 1984 r., nawet jeżeli postępowanie prowadzone jest obecnie.

Jeżeli zmarły pozostawił dzieci i małżonka, na zasadach ogólnych do dziedziczenia w pierwszej kolejności byli powołani zstępni oraz małżonek. Dziedziczyli w częściach równych, przy czym udział małżonka nie mógł być mniejszy niż 1/4 całego spadku. Przy małżonku i dwojgu dzieci oznacza to co do zasady udział po 1/3 dla każdej z tych osób.

Ta zasada nie przesądza jednak jeszcze o dziedziczeniu gospodarstwa rolnego znajdującego się w spadku otwartym w 1984 r.

Czy w spadku było gospodarstwo rolne?

To najważniejsze dodatkowe pytanie przy spadku otwartym w 1984 r. Obowiązywały wtedy szczególne przepisy Kodeksu cywilnego o dziedziczeniu gospodarstw rolnych. Nie każdy spadkobierca powołany do spadku na zasadach ogólnych musiał jednocześnie dziedziczyć gospodarstwo rolne.

W dawnym systemie mogło dojść do rozdzielenia dziedziczenia: jeden krąg osób nabywał pozostałą część spadku, a odrębnie ustalano osoby spełniające warunki dziedziczenia gospodarstwa rolnego. Dlatego stwierdzenie, że żona i dwoje dzieci dziadka nabyli po 1/3 całego majątku, jest prawidłowe tylko wtedy, gdy nie zachodził szczególny reżim dotyczący gospodarstwa albo gdy po zastosowaniu dawnych przepisów wynik dla gospodarstwa okazał się taki sam.

Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 31 stycznia 2001 r., sygn. P 4/99, doprowadził do zniesienia szczególnych ograniczeń w odniesieniu do spadków otwartych od 14 lutego 2001 r. Nie oznacza to jednak, że dawne reguły przestały mieć znaczenie dla wszystkich wcześniejszych spadków. W odniesieniu do spadku otwartego w 1984 r. trzeba badać przepisy obowiązujące w dacie śmierci spadkodawcy. Potwierdza to również orzecznictwo Sądu Najwyższego, m.in. w sprawach II CSK 261/16 i III CSK 226/15.

Trzeba więc ustalić przede wszystkim, czy majątek dziadka stanowił gospodarstwo rolne w rozumieniu przepisów obowiązujących w 1984 r., jaka była jego powierzchnia i struktura oraz które z potencjalnych osób powołanych do spadku spełniały ówczesne przesłanki dziedziczenia gospodarstwa. Znaczenie mogły mieć m.in. okoliczności związane z pracą w gospodarstwie, przygotowaniem do prowadzenia gospodarstwa, nauką, małoletniością lub trwałą niezdolnością do pracy. Warunki trzeba jednak oceniać według przepisów obowiązujących w chwili otwarcia konkretnego spadku, a nie według dzisiejszych kryteriów.

Jak obliczyć udziały po dziadku zmarłym w 1984 r.?

Jeżeli dziadek nie zostawił testamentu, a w chwili jego śmierci żyła jego druga żona oraz dwoje dzieci z pierwszego małżeństwa, to przy dziedziczeniu na zasadach ogólnych podział wygląda następująco:

• druga żona dziadka – 1/3 spadku,
• syn dziadka, czyli ojciec osoby pytającej – 1/3 spadku,
• córka dziadka, czyli ciotka osoby pytającej – 1/3 spadku.

To, że druga żona dziadka nie miała z nim wspólnych dzieci, nie pozbawia jej dziedziczenia po mężu. Jako małżonka żyjąca w chwili jego śmierci wchodziła do pierwszej grupy spadkobierców razem z jego dziećmi.

Wyliczenie 1/3–1/3–1/3 należy jednak traktować jako wariant dotyczący zasad ogólnych. Jeżeli majątek obejmował gospodarstwo rolne podlegające dawnym art. 1058 i nast. Kodeksu cywilnego, wynik dotyczący gospodarstwa trzeba ustalić osobno.

Co dzieje się z udziałem drugiej żony dziadka?

Najczęstszy błąd w takich sprawach polega na założeniu, że skoro druga żona dziadka nie miała z nim dzieci, to jej udział po jej śmierci wrócił do dzieci dziadka z pierwszego małżeństwa. Tak nie jest. Jeżeli żona nabyła określony udział po dziadku, po jej śmierci w 1985 r. udział ten stał się częścią jej własnego spadku.

Trzeba więc osobno ustalić, kto dziedziczył po drugiej żonie dziadka. Jeżeli nie zostawiła testamentu, bada się jej spadkobierców ustawowych według przepisów właściwych dla daty jej śmierci. Mogli to być na przykład jej rodzice, rodzeństwo albo zstępni rodzeństwa. Dzieci jej męża z pierwszego małżeństwa nie były jej spadkobiercami ustawowymi tylko dlatego, że były pasierbami.

Jeżeli również w jej spadku znajdował się udział w gospodarstwie rolnym podlegającym dawnym szczególnym zasadom dziedziczenia, także przy spadku otwartym po niej w 1985 r. należy zbadać te regulacje odrębnie.

Jeżeli druga żona dziadka zmarła przed przeprowadzeniem postępowania po dziadku, w sprawie trzeba uwzględnić jej następców prawnych. Bez wyjaśnienia tej linii dziedziczenia sąd może wezwać do wskazania dalszych uczestników lub przeprowadzenia czynności służących ich ustaleniu.

Co z udziałem ciotki, która zmarła w 2013 r.?

Jeżeli ciotka jako córka dziadka nabyła po nim określony udział, po jej śmierci udział ten wszedł do jej własnego spadku. Nie znika on i nie przechodzi automatycznie na dzieci jej brata.

Dla spadku po ciotce należy zastosować przepisy obowiązujące w 2013 r. Jeżeli ciotka nie miała małżonka ani dzieci, jej rodzice nie żyli, a jej brat, czyli ojciec osoby pytającej, żył w chwili jej śmierci, brat może być powołany do dziedziczenia jako rodzeństwo. Jeżeli istniało również inne rodzeństwo albo zstępni zmarłego rodzeństwa, trzeba uwzględnić ich przy ustalaniu udziałów.

Nie wystarczy więc ogólne stwierdzenie, że ciotka nie miała własnej rodziny. Trzeba ustalić konkretny krąg osób branych pod uwagę według przepisów obowiązujących w chwili jej śmierci.

Kto ostatecznie dziedziczy w opisanej rodzinie?

Nie można tego prawidłowo ustalić wyłącznie na podstawie informacji o osobach żyjących obecnie. Najpierw trzeba ustalić, kto nabył spadek po dziadku w 1984 r., a następnie prześledzić dziedziczenie po każdej osobie, która później zmarła.

Jeżeli nie występował szczególny problem gospodarstwa rolnego albo wynik zastosowania dawnych przepisów rolnych był taki sam jak przy zasadach ogólnych, punktem wyjścia może być udział po 1/3 dla drugiej żony, ojca i ciotki. Jeżeli jednak gospodarstwo rolne dziedziczył inny krąg osób, dalsze wyliczenia odnoszące się do tego gospodarstwa muszą wychodzić właśnie od tego odrębnego rozstrzygnięcia.

Jeżeli ciotka zmarła w 2013 r. bez małżonka, dzieci, żyjących rodziców, innego rodzeństwa ani zstępnych zmarłego rodzeństwa, a jedynym żyjącym rodzeństwem był ojciec osoby pytającej, jej udział może przejść na ojca. Po śmierci ojca w 2014 r. prawa należące do niego wchodzą z kolei do spadku po nim.

Jeżeli ojciec pozostawił żonę oraz dwie córki i nie ma innych okoliczności zmieniających dziedziczenie, żona i córki dziedziczą po nim co do zasady po 1/3. Jeżeli żona ojca nie żyła w chwili jego śmierci, małżeństwo wcześniej ustało albo istnieje testament, wynik będzie inny.

Jakie dokumenty zebrać do sprawy?

Przy dawnym spadku warto zebrać od razu dokumenty dotyczące zarówno rodziny, jak i samego majątku. Najczęściej potrzebne będą:

• akt zgonu dziadka,
• akt małżeństwa dziadka z drugą żoną,
• akty urodzenia albo małżeństwa dzieci dziadka,
• akt zgonu drugiej żony dziadka i dokumenty pozwalające ustalić jej rodzinę,
• akt zgonu ciotki oraz dokumenty pozwalające ustalić jej spadkobierców,
• akt zgonu ojca i akty stanu cywilnego jego potencjalnych spadkobierców,
• testamenty, jeżeli zostały sporządzone,
• wypis z rejestru gruntów, dokumenty własności nieruchomości i dawne dokumenty dotyczące gospodarstwa rolnego, jeżeli wchodziło ono do spadku,
• dokumenty i inne dowody mogące wykazywać sytuację potencjalnych spadkobierców istotną z punktu widzenia dawnych przesłanek dziedziczenia gospodarstwa rolnego.

Przy gospodarstwie rolnym szczególnie ważne jest ustalenie jego stanu z chwili śmierci spadkodawcy. Dzisiejszy sposób wykorzystania gruntu albo obecna powierzchnia nieruchomości nie muszą wystarczyć do oceny zasad dziedziczenia obowiązujących kilkadziesiąt lat temu.

Wniosek o stwierdzenie nabycia spadku składa się do sądu spadku, którym zasadniczo jest sąd ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy. Sąd bada z urzędu, kto jest spadkobiercą, lecz wnioskodawca powinien wskazać znanych uczestników i przedstawić dostępne dokumenty.

Czy brak oświadczeń o przyjęciu lub odrzuceniu spadku ma znaczenie?

Tak, ale brak oświadczenia nie oznacza, że spadek nie został nabyty. W przypadku spadków otwartych przed 18 października 2015 r. brak oświadczenia pełnoletniego spadkobiercy mającego pełną zdolność do czynności prawnych prowadził co do zasady do prostego przyjęcia spadku. Obecna zasada przyjęcia z dobrodziejstwem inwentarza nie działa automatycznie wstecz na spadki otwarte w latach 80.

W postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku sąd ustala, kto nabył spadek i w jakim udziale. Sam fakt, że rodzina przez wiele lat nie przeprowadziła sprawy spadkowej, nie powoduje utraty nabytego spadku.

Czy sprawę po dziadku można przeprowadzić po kilkudziesięciu latach?

Tak. Sam upływ wielu lat nie zamyka drogi do złożenia wniosku o stwierdzenie nabycia spadku. Sprawa może być natomiast trudniejsza dowodowo, ponieważ trzeba odtworzyć skład rodziny, uzyskać dawne akty stanu cywilnego i ustalić następców prawnych osób, które same już zmarły.

Brak danych kontaktowych jednej z osób także nie musi blokować postępowania; osobno wyjaśniamy, jak przeprowadzić sprawę, gdy adres spadkobiercy jest nieznany.

Jeżeli wszyscy zainteresowani są znani i spełnione są warunki sporządzenia aktu poświadczenia dziedziczenia, w niektórych sprawach możliwa jest droga notarialna. Przy sporze, problemach z ustaleniem spadkobierców, brakach dokumentów albo konieczności szczegółowego badania dawnych zasad dziedziczenia gospodarstwa rolnego właściwsze może być postępowanie sądowe.

FAQ

Czy przy spadku z lat 80. gospodarstwo rolne dziedziczyło się tak samo jak resztę majątku?

Nie zawsze. Przy spadkach otwartych przed 14 lutego 2001 r. mogły mieć zastosowanie szczególne przepisy o dziedziczeniu gospodarstw rolnych. W konsekwencji osoby dziedziczące gospodarstwo mogły nie być dokładnie tym samym kręgiem osób, które dziedziczyły pozostałą część spadku. Przy śmierci w 1984 r. trzeba ustalić przepisy obowiązujące w tej dacie i zbadać warunki dotyczące konkretnych spadkobierców.

Czy wnuki dziedziczą bezpośrednio po dziadku zmarłym w 1984 r.?

Na zasadach ogólnych wnuki wchodzą w miejsce swojego rodzica przede wszystkim wtedy, gdy dziecko dziadka nie dożyło otwarcia spadku. Jeżeli ojciec żył w chwili śmierci dziadka i nabył po nim udział, wnuki mogą następnie dziedziczyć ten udział w spadku po ojcu. Przy dawnym gospodarstwie rolnym trzeba jednak dodatkowo uwzględnić szczególne przepisy obowiązujące w chwili śmierci dziadka.

Czy druga żona dziadka dziedziczy, jeżeli nie miała z nim dzieci?

Tak, brak wspólnych dzieci nie wyłącza małżonka z dziedziczenia po mężu. Jeżeli małżeństwo trwało w chwili śmierci dziadka i nie występowały inne podstawy zmieniające dziedziczenie, żona była spadkobiercą ustawowym. Odrębnego sprawdzenia wymaga jednak jej uprawnienie do gospodarstwa rolnego, jeżeli podlegało ono dawnym szczególnym przepisom.

Czy pasierbowie dziedziczyli po macosze zmarłej w 1985 r.?

Co do zasady nie dziedziczyli po niej ustawowo tylko dlatego, że byli dziećmi jej męża. Inny wynik mógł wynikać na przykład z testamentu lub przysposobienia. Krąg spadkobierców macochy trzeba ustalić odrębnie według stanu prawnego z chwili jej śmierci.

Czy trzeba przeprowadzić sprawy po wszystkich zmarłych osobach?

Jeżeli osoba, która nabyła udział w spadku, później zmarła, trzeba wykazać przejście jej praw na następców. Gdy trzeba uporządkować kilka spadków po kolejnych zmarłych, mogą być potrzebne rozstrzygnięcia dotyczące dziadka, jego drugiej żony, ciotki i ojca.

Czy sąd sam znajdzie wszystkich spadkobierców?

Sąd bada z urzędu, kto jest spadkobiercą, ale zainteresowany powinien wskazać znane osoby i przedstawić dostępne dokumenty. Jeżeli nie można ustalić wszystkich uczestników, konieczne mogą być dalsze czynności, w tym wezwanie spadkobierców przez ogłoszenie.

Przy spadku otwartym w 1984 r. trzeba więc rozdzielić dwa zagadnienia: zwykłe dziedziczenie całego spadku oraz ewentualne szczególne dziedziczenie gospodarstwa rolnego. Dopiero po ustaleniu pierwszego kręgu spadkobierców można prześledzić dalsze spadki po drugiej żonie dziadka, ciotce i ojcu. Osobnym problemem może być również podatek od dawnego spadku, zwłaszcza gdy formalne potwierdzenie dziedziczenia następuje wiele lat po śmierci spadkodawcy.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny – Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93.

2. Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 31 stycznia 2001 r., sygn. P 4/99 – dotyczący szczególnych zasad dziedziczenia gospodarstw rolnych.

3. Postanowienie Sądu Najwyższego, sygn. II CSK 261/16 – dotyczące stosowania art. 1059 Kodeksu cywilnego do spadków otwartych przed 14 lutego 2001 r.

4. Postanowienie Sądu Najwyższego, sygn. III CSK 226/15 – dotyczące stosowania przepisów art. 1058 i nast. Kodeksu cywilnego w brzmieniu właściwym dla daty śmierci spadkodawcy.

5. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego – Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296.