Spadek po ojcu a przepisanie mieszkania przez mamę jednemu z dzieci

Jaka część mieszkania wchodzi do spadku po ojcu?

Jeżeli mieszkanie własnościowe należało do obojga rodziców w ramach ustawowej wspólności majątkowej małżeńskiej, to po śmierci ojca nie dziedziczy się całego mieszkania. Najpierw trzeba ustalić udział mamy w majątku wspólnym i udział zmarłego ojca. Co do zasady, przy braku innych ustaleń, każde z małżonków ma po ½ udziału w majątku wspólnym.

Przed obliczeniem udziałów trzeba też ustalić rodzaj prawa do lokalu; osobny poradnik dotyczy spółdzielczego prawa po śmierci.

Trzeba odróżnić własność mieszkania od prawa najmu. Przy lokalu gminnym do spadku nie wchodzi prawo własności, a o dalszym korzystaniu decydują zasady dotyczące najmu mieszkania komunalnego po śmierci najemcy.

Oznacza to, że mama zachowuje swoją ½ mieszkania, natomiast do spadku po ojcu wchodzi druga ½. Dopiero ta połowa jest dzielona między spadkobierców ojca.

Jeżeli ojciec nie zostawił testamentu, zastosowanie ma dziedziczenie ustawowe. Zgodnie z art. 931 § 1 Kodeksu cywilnego dzieci spadkodawcy i jego małżonek dziedziczą w częściach równych, ale część małżonka nie może być mniejsza niż ¼ całego spadku.

W opisanej sytuacji spadkobiercami ustawowymi są mama oraz czworo dzieci. Ponieważ przy prostym podziale na pięć osób udział małżonka byłby mniejszy niż ¼, mama dziedziczy ¼ spadku po ojcu, a dzieci dzielą między siebie pozostałe ¾. Każde dziecko otrzymuje więc po 3/16 spadku po ojcu.

W przeliczeniu na całe mieszkanie wygląda to następująco: mama ma własną ½ oraz dziedziczoną po mężu ⅛, czyli łącznie 5/8 mieszkania. Każde z czworga dzieci ma po 3/32 mieszkania. Podobne problemy z ustaleniem udziałów pojawiają się także przy sprawach o udziały dzieci w domu rodziców.

Czy mama może przepisać całe mieszkanie na jedno dziecko?

Mama może samodzielnie rozporządzać tylko tym udziałem, który należy do niej. Jeżeli nie przeprowadzono jeszcze sprawy spadkowej po ojcu, w praktyce nie ma dokumentu potwierdzającego, kto i w jakich udziałach odziedziczył udział ojca. Notariusz nie sporządzi skutecznej darowizny całego mieszkania wyłącznie na podstawie oświadczenia, że pozostałe dzieci nie mają roszczeń.

Żeby jedno dziecko stało się właścicielem całego mieszkania, trzeba uporządkować dwa zakresy własności. Po pierwsze, należy potwierdzić dziedziczenie po ojcu. Po drugie, trzeba doprowadzić do przeniesienia udziałów pozostałych współwłaścicieli na wybrane dziecko, na przykład przez dział spadku, darowiznę udziałów albo umowę zniesienia współwłasności.

Jeżeli wszyscy spadkobiercy są zgodni, możliwe jest przygotowanie rozwiązania, w którym udział wchodzący do spadku po ojcu przypadnie jednemu dziecku, a pozostali spadkobiercy otrzymają spłaty albo zgodzą się na dział bez spłat. Jeżeli przedmiotem działu jest nieruchomość, umowny dział spadku wymaga formy aktu notarialnego. Gdy zgody nie ma, pozostaje sądowy dział spadku.

Rodzeństwo mieszka za granicą i nie chce udziału w mieszkaniu

Samo stwierdzenie, że rodzeństwo mieszkające w Kanadzie nie wnosi roszczeń, nie wystarcza do przeniesienia własności. Jeżeli rodzeństwo dziedziczy po ojcu, każde z nich staje się współwłaścicielem odpowiedniej części udziału w mieszkaniu, dopóki nie dojdzie do działu spadku albo innej czynności prawnej.

Osoby mieszkające za granicą nie zawsze muszą przyjeżdżać do Polski na rozprawę sądową. W postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku mogą składać pisma, odbierać korespondencję albo ustanowić pełnomocnika. Pełnomocnictwo sporządzone w Kanadzie zwykle wymaga prawidłowego poświadczenia, apostille oraz tłumaczenia przysięgłego, jeżeli dokument nie jest sporządzony po polsku.

U notariusza sprawa bywa szybsza, ale akt poświadczenia dziedziczenia wymaga zgodnego stanowiska osób wchodzących w rachubę jako spadkobiercy i złożenia wymaganych oświadczeń. Gdy część rodziny przebywa za granicą, tryb sądowy często okazuje się praktyczniejszy. Wątek zagraniczny może wymagać dodatkowej weryfikacji, zwłaszcza gdy pojawiają się dokumenty z Kanady albo majątek poza Polską. Zobacz również: prawo spadkowe w Kanadzie.

Jak przeprowadzić postępowanie spadkowe po ojcu?

Pierwszym krokiem jest uzyskanie dokumentu potwierdzającego dziedziczenie. Można to zrobić na dwa sposoby: przez sądowe stwierdzenie nabycia spadku albo przez notarialny akt poświadczenia dziedziczenia.

Jeżeli nie da się ustalić miejsca pobytu jednego z uczestników, warto od razu sprawdzić, jak prowadzić postępowanie, gdy spadkobierca zaginął.

W sądzie składa się wniosek do sądu spadku, czyli co do zasady do sądu ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy. Jeżeli takiego miejsca w Polsce nie da się ustalić, właściwy może być sąd miejsca, w którym znajduje się majątek spadkowy lub jego część. Praktyczne znaczenie ma prawidłowe wskazanie uczestników, dołączenie aktów stanu cywilnego i opisanie, czy istnieje testament. Pomocny może być materiał o tym, jak przygotować wniosek o stwierdzenie nabycia spadku.

Opłata sądowa od wniosku o stwierdzenie nabycia spadku wynosi obecnie 100 zł. Do tego dochodzi 5 zł za wpis do Rejestru Spadkowego od jednego spadkodawcy. Jeżeli w tym samym postępowaniu mają być odbierane oświadczenia o przyjęciu albo odrzuceniu spadku, mogą pojawić się dodatkowe opłaty.

Postanowienie sądu potwierdza, kto dziedziczy i w jakich udziałach. Skuteczne posługiwanie się nim przy dalszych czynnościach jest możliwe po jego uprawomocnieniu. Nie należy sztywno zakładać konkretnej liczby dni, ponieważ termin zależy między innymi od doręczeń i ewentualnych wniosków o uzasadnienie albo środków zaskarżenia.

Dział spadku i darowizna mieszkania na rzecz jednego dziecka

Po uzyskaniu stwierdzenia nabycia spadku albo aktu poświadczenia dziedziczenia można przejść do działu spadku. Dział spadku rozstrzyga, komu przypadną konkretne składniki majątku spadkowego. W tej sprawie najważniejszy jest udział ojca wynoszący ½ mieszkania.

Jeżeli spadkobiercy są zgodni, mogą ustalić, że udział po ojcu przypadnie jednemu dziecku, z obowiązkiem spłat, bez spłat albo z innym rozliczeniem. Przy nieruchomości zgodny umowny dział spadku wymaga aktu notarialnego. Można też złożyć zgodny wniosek do sądu. Opłata sądowa od wniosku o dział spadku wynosi zasadniczo 500 zł, a gdy wniosek zawiera zgodny projekt działu spadku, 300 zł.

Udział należący do mamy może zostać przeniesiony na dziecko przez darowiznę, umowę dożywocia, sprzedaż albo testament. Darowizna nieruchomości lub udziału w nieruchomości wymaga aktu notarialnego. Jeżeli mama chce przekazać udział za życia i nadal mieszkać w lokalu, trzeba rozważyć wpisanie służebności mieszkania albo inną formę zabezpieczenia jej interesów.

W przypadku ruchomości, takiej jak auto po zmarłym, odrębne obowiązki opisuje poradnik o darowiźnie samochodu po ojcu.

Trzeba też pamiętać o zachowku. Darowizna dużej części majątku na rzecz jednego dziecka może być po śmierci mamy doliczana przy obliczaniu zachowku należnego innym uprawnionym osobom. Jeżeli celem jest uniknięcie późniejszego sporu rodzinnego, warto wcześniej przeanalizować temat zachowku po darowiźnie mieszkania.

Koszty, podatki i księga wieczysta

Najtańszym pierwszym krokiem jest zwykle sądowe stwierdzenie nabycia spadku: 100 zł opłaty od wniosku oraz 5 zł za wpis do Rejestru Spadkowego. Notarialne poświadczenie dziedziczenia jest szybsze, ale koszt zależy od liczby czynności i wypisów. W prostej sprawie trzeba liczyć się z taksą za protokół dziedziczenia, akt poświadczenia dziedziczenia, wpis do Rejestru Spadkowego, podatek VAT i wypisy.

Przy darowiźnie udziału w mieszkaniu dochodzi taksa notarialna liczona od wartości przedmiotu czynności, VAT, opłaty za wypisy oraz zwykle opłata sądowa za wpis prawa własności w księdze wieczystej. Wpis prawa własności w księdze wieczystej kosztuje zasadniczo 200 zł.

Spadek po rodzicu oraz darowizna od rodzica albo rodzeństwa mogą korzystać ze zwolnienia od podatku od spadków i darowizn w tzw. grupie zero, ale trzeba dochować warunków formalnych. Przy dziedziczeniu należy co do zasady złożyć SD-Z2 w terminie 6 miesięcy od uprawomocnienia się postanowienia sądu albo od zarejestrowania aktu poświadczenia dziedziczenia. Przy darowiźnie nieruchomości w formie aktu notarialnego obowiązki podatkowe są zasadniczo obsługiwane przez notariusza, ale warto potwierdzić to przy konkretnej czynności.

FAQ

Czy trzeba załatwiać spadek po ojcu od razu?

Nie ma ogólnego obowiązku przeprowadzenia stwierdzenia nabycia spadku natychmiast po śmierci spadkodawcy. W praktyce warto to zrobić, gdy w skład spadku wchodzi mieszkanie, bo bez uporządkowania spadku nie da się bezpiecznie sprzedać, darować ani wpisać właściwych właścicieli w księdze wieczystej.

Uporządkowanie dokumentów jest szczególnie ważne przy elemencie transgranicznym, na przykład gdy sprawa dotyczy nieruchomości w Polsce po cudzoziemcu i trzeba pogodzić zagraniczne dokumenty spadkowe z wpisem do polskiej księgi wieczystej.

Czy dzieci z Kanady muszą przyjechać do Polski?

W postępowaniu sądowym zwykle nie jest konieczne, aby wszyscy uczestnicy osobiście stawili się w Polsce. Mogą działać przez pełnomocnika albo składać pisma. Przy czynnościach notarialnych wymagania są bardziej rygorystyczne i zależą od rodzaju czynności, dlatego trzeba je wcześniej uzgodnić z notariuszem.

Czy rodzeństwo może po prostu zrzec się mieszkania?

Po śmierci ojca nie mówi się już o zrzeczeniu dziedziczenia, bo taka umowa mogła być zawarta wyłącznie za życia spadkodawcy. Po śmierci możliwe jest odrzucenie spadku w terminie 6 miesięcy od dowiedzenia się o tytule powołania, ale może to spowodować wejście do dziedziczenia dalszych zstępnych. Często bezpieczniejszy jest dział spadku albo przeniesienie udziałów po ustaleniu kręgu spadkobierców.

Czy mama po spadku będzie właścicielką całego mieszkania?

Nie, jeżeli ojciec nie zostawił testamentu powołującego ją do całości spadku. Przy żonie i czworgu dzieciach mama ma zwykle 5/8 całego mieszkania, a pozostałe udziały należą do dzieci. Całe mieszkanie może zostać przekazane jednemu dziecku dopiero po odpowiednim rozporządzeniu udziałami przez pozostałych współwłaścicieli.

Czy darowizna mieszkania jednemu dziecku wyklucza zachowek?

Nie zawsze. Darowizna dokonana przez mamę na rzecz jednego dziecka może mieć znaczenie przy obliczaniu zachowku po jej śmierci. To, czy i w jakiej wysokości pojawi się roszczenie o zachowek, zależy między innymi od kręgu uprawnionych, wartości darowizny, innych przysporzeń i treści ewentualnego testamentu.

Podsumowanie

W opisanej sytuacji mama nie może samodzielnie przepisać całego mieszkania na jedno dziecko, jeżeli lokal należał wcześniej do obojga rodziców. Najpierw trzeba potwierdzić dziedziczenie po ojcu, ustalić udziały wszystkich spadkobierców, a następnie przeprowadzić dział spadku, darowiznę udziałów albo inną czynność prowadzącą do skupienia własności w rękach wybranego dziecka.

Najważniejsze jest prawidłowe zaplanowanie kolejności czynności: spadek po ojcu, rozliczenie udziałów dzieci, decyzja mamy co do jej udziału, podatki oraz wpis w księdze wieczystej. Jeżeli część spadkobierców mieszka za granicą, warto wcześniej przygotować pełnomocnictwa i sprawdzić wymagania dotyczące apostille oraz tłumaczeń.

Źródła i podstawy prawne

Przy sprawach z elementem zagranicznym pomocniczo warto porównać także procedury opisane w poradniku o spadku w USA.

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93, w szczególności art. 931, art. 1035-1037 i art. 158.

2. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy - Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59, w szczególności art. 43.

3. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296, w szczególności art. 628 i przepisy o postępowaniu spadkowym.

4. Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych - Dz.U. 2005 nr 167 poz. 1398, w szczególności przepisy o opłatach w sprawach spadkowych.

5. Ustawa z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn - Dz.U. 1983 nr 45 poz. 207, w szczególności art. 4a.

6. Ustawa z dnia 14 lutego 1991 r. - Prawo o notariacie - Dz.U. 1991 nr 22 poz. 91, w szczególności przepisy o akcie poświadczenia dziedziczenia.