Podważenie testamentu własnoręcznego – kiedy jest możliwe?

Podważenie testamentu napisanego ręcznie jest możliwe, ale wymaga rozdzielenia dwóch grup zarzutów: zarzutów formalnych oraz zarzutów dotyczących stanu psychicznego, swobody albo motywacji testatora. W praktyce sąd bada, czy dokument spełnia ustawowe wymogi testamentu własnoręcznego, a następnie ocenia, czy osoba sporządzająca testament mogła świadomie i swobodnie wyrazić swoją ostatnią wolę.

Gdy testator był ubezwłasnowolniony albo nie miał zdolności do czynności prawnych, osobno trzeba zbadać darowiznę i testament osoby ubezwłasnowolnionej.

W opisanym stanie faktycznym szczególne znaczenie mają trzy kwestie: niepełna data wskazana jako „maj 2010”, ciężka choroba mamy oraz twierdzenia o presji lub zastraszaniu przez syna, który został wskazany w testamencie. Trzeba jednak pamiętać, że aktualnie, jeżeli spadkodawczyni zmarła w 2012 r., upłynął już 10-letni termin z art. 945 § 2 Kodeksu cywilnego na powołanie się na wady oświadczenia woli. Taki termin może zamknąć drogę do podważania testamentu z powodu braku swobody, błędu albo groźby, chyba że zarzut został skutecznie podniesiony wcześniej.

Testament własnoręczny – podstawowe wymogi

Zgodnie z art. 949 § 1 Kodeksu cywilnego spadkodawca może sporządzić testament własnoręczny w ten sposób, że napisze go w całości pismem ręcznym, podpisze i opatrzy datą. Oznacza to, że testament nie może być wydrukowany i tylko podpisany. Nie wystarczy też, że treść sporządzi inna osoba, a testator ją zaakceptuje. Naruszenie wymogu własnoręcznego napisania albo podpisu co do zasady prowadzi do nieważności testamentu na podstawie art. 958 Kodeksu cywilnego.

Te reguły dotyczą testamentu własnoręcznego ocenianego według prawa polskiego. Jeżeli dokument sporządzono za granicą, trzeba dodatkowo sprawdzić, czy testament zagraniczny w Polsce zachowuje ważność co do formy i jakie wywołuje skutki.

Własnoręczność obejmuje całą treść rozrządzenia. Jeżeli dokument zawiera dopiski innej osoby, trzeba ustalić, czy mają one znaczenie dla treści testamentu. Gdy zasadnicza treść testamentu nie pochodzi od testatora, zarzut formalny jest silniejszy niż zarzut dotyczący jego motywacji. W razie sporu można wnosić o opinię biegłego z zakresu badania pisma ręcznego.

W praktyce warto sprawdzić także wymogi formalne testamentu odręcznego, ponieważ nawet drobny błąd nie zawsze działa tak samo. Brak podpisu jest czymś innym niż niepełna data, a wydrukowany testament podpisany przez spadkodawcę jest oceniany inaczej niż kartka w całości napisana jego ręką.

Czy data „maj 2010” wystarczy?

Data w testamencie własnoręcznym służy przede wszystkim ustaleniu, czy testator w chwili sporządzenia testamentu miał zdolność do testowania, czy testament jest zgodny z innymi testamentami oraz czy można ustalić kolejność kilku rozrządzeń. Najbezpieczniejsza data obejmuje dzień, miesiąc i rok, ale Kodeks cywilny nie wymaga wprost tak szczegółowego oznaczenia.

Art. 949 § 2 Kodeksu cywilnego przewiduje, że brak daty nie powoduje nieważności testamentu własnoręcznego, jeżeli nie wywołuje wątpliwości co do zdolności spadkodawcy do sporządzenia testamentu, treści testamentu albo wzajemnego stosunku kilku testamentów. To samo podejście stosuje się zwykle do daty niepełnej lub nieprecyzyjnej.

Dlatego sama data „maj 2010” nie przesądza jeszcze o nieważności. Może jednak stać się ważnym argumentem, jeżeli w tym miesiącu stan zdrowia testatora gwałtownie się zmieniał, przyjmował on silne leki, przebywał w szpitalu, miał epizody zaburzeń świadomości albo istnieje inny testament sporządzony w podobnym czasie. Wtedy niepełna data utrudnia ustalenie, czy testament powstał w chwili, w której testator rzeczywiście mógł świadomie i swobodnie rozporządzić majątkiem.

Stan wyłączający świadome albo swobodne wyrażenie woli

Art. 945 § 1 Kodeksu cywilnego wskazuje trzy sytuacje, w których testament jest nieważny. Chodzi o sporządzenie testamentu: w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli, pod wpływem błędu uzasadniającego przypuszczenie, że bez błędu testator nie sporządziłby testamentu tej treści, albo pod wpływem groźby.

Stan wyłączający świadomość może wynikać między innymi z choroby psychicznej, demencji, zaburzeń neurologicznych, silnych leków, zaburzeń świadomości, stanu terminalnego, majaczenia, skrajnego osłabienia lub innych przemijających zaburzeń czynności psychicznych. Nie każda choroba nowotworowa automatycznie oznacza nieważność testamentu. Decydujące jest to, czy w konkretnej chwili sporządzenia dokumentu testator rozumiał znaczenie swojej decyzji i jej skutki.

Stan wyłączający swobodę dotyczy sytuacji, w której testator nie działał z własnej, nieskrępowanej woli. Może to wynikać z zależności od osoby, która zapewnia opiekę, izolowania od rodziny, presji psychicznej, groźby odcięcia pomocy, wykorzystywania choroby lub strachu przed pozostaniem bez środków do życia. Więcej o podobnych problemach wyjaśnia artykuł dotyczący sytuacji, w której brak świadomości testatora może wpływać na ważność testamentu.

Groźba z art. 945 § 1 pkt 3 Kodeksu cywilnego nie musi oznaczać wyłącznie przemocy fizycznej. Może polegać także na takim nacisku, który realnie wpływa na decyzję testatora. Trzeba jednak wykazać związek między groźbą a treścią testamentu. Sam fakt, że osoba powołana do spadku była skonfliktowana z rodziną albo zachowywała się nieprzyjemnie, może być niewystarczający.

Terminy na powołanie się na nieważność testamentu

Przy zarzutach z art. 945 Kodeksu cywilnego obowiązuje szczególny termin. Na nieważność testamentu z powodu braku świadomości lub swobody, błędu albo groźby nie można powołać się po upływie 3 lat od dnia, w którym osoba mająca interes dowiedziała się o przyczynie nieważności. Niezależnie od tego obowiązuje termin maksymalny – 10 lat od otwarcia spadku, czyli od śmierci spadkodawcy.

To bardzo ważne w starszych sprawach. Jeżeli spadkodawca zmarł w 2012 r., to termin 10-letni upłynął co do zasady w 2022 r. Po tym czasie nie można już skutecznie oprzeć zarzutu na tym, że testament został sporządzony bez swobody, pod wpływem błędu albo groźby. Nadal można natomiast analizować zarzuty formalne, na przykład brak własnoręczności, brak podpisu albo inne naruszenia formy testamentu, ponieważ art. 945 § 2 dotyczy wad oświadczenia woli, a nie każdego rodzaju nieważności.

Co oznacza zapisanie mieszkania jednej osobie?

W testamentach własnoręcznych często pojawia się sformułowanie typu: „przepisuję mieszkanie synowi” albo „zapisuję lokal córce”. Nie zawsze oznacza to tylko zapis konkretnego przedmiotu. Zgodnie z art. 961 Kodeksu cywilnego, jeżeli spadkodawca przeznaczył oznaczonej osobie poszczególne przedmioty majątkowe, które wyczerpują prawie cały spadek, osobę tę w razie wątpliwości traktuje się nie jako zapisobiercę, lecz jako spadkobiercę powołanego do całego spadku.

Jeżeli problemem jest pomyłka w danych osoby powołanej do spadku, warto sprawdzić skutki błędu w imieniu spadkobiercy.

Jeżeli mieszkanie było praktycznie jedynym wartościowym składnikiem majątku matki, sąd może więc uznać, że testament powołuje najstarszego syna do całości spadku. Jeżeli natomiast spadek obejmował także inne znaczące składniki, konieczna może być dokładniejsza wykładnia testamentu i ustalenie, czy chodziło o powołanie spadkobiercy, zwykły zapis, czy inne rozrządzenie.

Czy zamiar zniszczenia testamentu wystarczy?

Spadkodawca może w każdej chwili odwołać testament. Zgodnie z art. 946 Kodeksu cywilnego może to zrobić przez sporządzenie nowego testamentu, przez zniszczenie testamentu w zamiarze jego odwołania, przez pozbawienie testamentu cech, od których zależy jego ważność, albo przez dokonanie w testamencie zmian wskazujących na wolę odwołania.

Samo twierdzenie, że testator chciał zniszczyć testament, zwykle nie wystarczy do uznania, że testament został odwołany. Może jednak być ważnym dowodem pomocniczym. Jeżeli świadkowie potwierdzą, że spadkodawczyni żałowała sporządzenia testamentu, bała się osoby wskazanej w testamencie albo próbowała odzyskać dokument, może to wspierać argumentację dotyczącą braku swobody lub groźby – o ile terminy z art. 945 § 2 jeszcze nie upłynęły.

Jak podważyć testament w sprawie spadkowej?

Zarzut nieważności testamentu najczęściej podnosi się w postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku. Można złożyć własny wniosek o stwierdzenie nabycia spadku z ustawy albo, jeżeli sprawa została już wszczęta przez osobę wskazaną w testamencie, złożyć pismo procesowe z zarzutami wobec testamentu i wnioskami dowodowymi.

Gdy testament zostaje odnaleziony już po sporządzeniu aktu poświadczenia dziedziczenia, należy sprawdzić zasady zmiany aktu po odnalezieniu testamentu.

Sąd spadku bada z urzędu, kto jest spadkobiercą testamentowym i ustawowym, ale osoba kwestionująca testament powinna przedstawić konkretne twierdzenia i dowody. W piśmie warto wskazać, czy kwestionowana jest forma testamentu, stan świadomości testatora, jego swoboda, wpływ błędu, groźba, autentyczność pisma albo podpisu. Należy też jasno zażądać stwierdzenia nabycia spadku na podstawie ustawy, jeżeli taki ma być skutek nieważności testamentu.

Do najważniejszych dowodów należą:

• dokumentacja medyczna z okresu sporządzenia testamentu, w tym historia choroby, karty leczenia szpitalnego, informacje o lekach i konsultacjach psychiatrycznych lub neurologicznych,
• zeznania osób, które widziały testatora w czasie zbliżonym do sporządzenia testamentu,
• zeznania osób znających relacje testatora z osobą wskazaną w testamencie,
• oryginał testamentu, a w razie sporu o pismo lub podpis – opinia biegłego grafologa,
• opinia biegłego psychiatry, psychologa lub neurologa, jeżeli spór dotyczy świadomości albo swobody decyzji.

Opłata sądowa od wniosku o stwierdzenie nabycia spadku wynosi obecnie 100 zł. W praktyce trzeba liczyć się także z opłatą za wpis do Rejestru Spadkowego oraz z możliwymi zaliczkami na opinię biegłego. Koszty biegłych mogą być istotne, zwłaszcza gdy konieczna jest analiza obszernej dokumentacji medycznej.

Jakie argumenty mogą mieć znaczenie w opisanej sprawie?

W sprawie podobnej do opisanej w pytaniu nie należy ograniczać się do twierdzenia, że brat był nieuczciwy albo że matka była chora. Trzeba wykazać, w jaki sposób konkretne zachowania brata wpłynęły na decyzję matki i czy w chwili sporządzenia testamentu była ona w stanie samodzielnie ocenić sytuację.

Znaczenie mogą mieć zwłaszcza następujące okoliczności:

• uzależnienie chorej osoby od pomocy finansowej lub opieki osoby wskazanej w testamencie,
• izolowanie matki od pozostałych dzieci lub utrudnianie kontaktu z rodziną,
• groźby, presja psychiczna, straszenie brakiem opieki albo pozostawieniem bez środków do życia,
• nagła zmiana decyzji spadkowych po pojawieniu się osoby zainteresowanej mieszkaniem,
• sprzeczność testamentu z wcześniejszymi, utrwalonymi wypowiedziami spadkodawczyni,
• niepełna data testamentu przy jednoczesnych wątpliwościach co do stanu zdrowia w konkretnym dniu.

Jeżeli jednak od śmierci spadkodawczyni minęło już ponad 10 lat, argumenty dotyczące braku swobody, błędu albo groźby mogą być spóźnione. Wtedy w pierwszej kolejności trzeba sprawdzić, czy istnieją zarzuty formalne, na przykład brak własnoręczności, brak podpisu, dopiski innej osoby, nieczytelny lub sporny podpis, kilka sprzecznych testamentów albo inne okoliczności podważające samą formę dokumentu.

Co jeśli testament okaże się ważny?

Jeżeli sąd uzna testament za ważny i stwierdzi nabycie spadku przez osobę w nim wskazaną, pominięte dzieci nie zawsze pozostają bez ochrony. Zstępnym spadkodawcy, małżonkowi i rodzicom, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, może przysługiwać roszczenie o zachowek, o ile nie zachodzą przesłanki wyłączające to roszczenie.

Zachowek jest odrębnym roszczeniem pieniężnym. Nie powoduje automatycznego unieważnienia testamentu i co do zasady dochodzi się go w osobnej sprawie przeciwko spadkobiercy testamentowemu albo osobie, która otrzymała przysporzenie doliczane do substratu zachowku.

FAQ

Podsumowanie

Podważenie testamentu własnoręcznego wymaga precyzyjnego wskazania podstawy nieważności. Jeżeli problemem jest forma, trzeba sprawdzić, czy testament został w całości napisany ręcznie, podpisany i czy data nie wywołuje istotnych wątpliwości. Jeżeli problemem jest stan testatora, konieczne są dowody medyczne i osobowe potwierdzające brak świadomości lub swobody, błąd albo groźbę.

W starszych sprawach najważniejszy może okazać się czas. Terminy z art. 945 § 2 Kodeksu cywilnego są surowe i mogą uniemożliwić skuteczne powołanie się na wady oświadczenia woli. Dlatego przed złożeniem pisma do sądu warto uporządkować daty, dowody i możliwe zarzuty formalne.

Źródła

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 944–949, art. 958 i art. 961 – ISAP.

2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 669–670 i art. 677 – ISAP.

3. Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, art. 49 – ISAP.

4. Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 15 czerwca 2022 r., II CSKP 509/22 – dotyczące znaczenia braku daty testamentu własnoręcznego – SN.