Pominięty w spadku – zachowek po darowiźnie mieszkania

Czy po darowiźnie mieszkania wnuczce należy się zachowek?

W pierwszej kolejności trzeba ustalić, na jakiej podstawie wnuczka stała się właścicielką mieszkania. Sam wpis w księdze wieczystej pokaże, kto jest właścicielem, ale dla oceny zachowku najważniejszy jest akt notarialny: czy była to darowizna, umowa dożywocia, sprzedaż, czy jeszcze inna czynność prawna.

Inaczej może wyglądać sprawa, gdy mieszkanie wykupiła siostra; omawia ją artykuł o wykupie lokalu przez rodzeństwo.

Jeżeli matka przekazała mieszkanie wnuczce w drodze zwykłej darowizny, a po jej śmierci spadek jest pusty albo ma niewielką wartość, pominięte dziecko może dochodzić zachowku. Podstawą jest to, że dziecko należałoby do kręgu spadkobierców ustawowych po matce, a zachowek chroni najbliższych przed całkowitym pozbawieniem ich minimalnej wartości majątkowej.

Inaczej będzie przy umowie dożywocia. Dożywocie jest umową odpłatną i wzajemną: właściciel przenosi nieruchomość, a nabywca zobowiązuje się zapewnić mu dożywotnie utrzymanie. Z tego powodu wartości nieruchomości przekazanej w ramach rzeczywistego dożywocia co do zasady nie dolicza się do spadku przy obliczaniu zachowku. Jeżeli jednak umowa nazwana dożywociem była pozorna albo faktycznie ukrywała darowiznę, wymaga to odrębnej analizy dowodów.

Od kogo żądać zachowku: od brata czy od wnuczki?

Co do zasady roszczenie o zachowek kieruje się najpierw przeciwko spadkobiercy. Jeżeli jednak z majątku spadkowego nie da się uzyskać należnego zachowku, uprawniony może żądać uzupełnienia zachowku od osoby, która otrzymała od spadkodawcy darowiznę doliczaną do spadku. W opisanym stanie faktycznym, jeżeli mieszkanie otrzymała wnuczka, praktycznym adresatem roszczenia może być właśnie obdarowana wnuczka, a nie brat.

Brat odpowiadałby za zachowek wtedy, gdy sam byłby spadkobiercą, otrzymał od matki darowiznę albo przejął składniki spadku. Sam fakt, że namawiał matkę do przekazania mieszkania córce, nie oznacza jeszcze automatycznie, że to on jest zobowiązany do zapłaty zachowku. Może natomiast odpowiadać w innych sprawach, na przykład o wydanie rzeczy należących do spadku, jeżeli zabrał majątek lub pamiątki rodzinne stanowiące własność spadkobierców.

Odpowiedzialność obdarowanej osoby jest ograniczona do granic wzbogacenia będącego skutkiem darowizny. Jeżeli obdarowana sama byłaby uprawniona do zachowku po spadkodawcy, jej odpowiedzialność wobec innych uprawnionych byłaby ograniczona do nadwyżki przekraczającej jej własny zachowek. W sprawach z udziałem wnuków trzeba więc dokładnie ustalić krąg spadkobierców ustawowych i osoby uprawnione do zachowku.

Jakie znaczenie ma darowizna sprzed 6 lat?

Przy obliczaniu zachowku dolicza się do spadku darowizny dokonane przez spadkodawcę, z wyjątkami przewidzianymi w Kodeksie cywilnym. Jednym z nich jest reguła 10 lat: nie dolicza się darowizn dokonanych dawniej niż 10 lat przed śmiercią spadkodawcy, jeżeli były dokonane na rzecz osób niebędących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku.

W opisanej sytuacji umowa miała zostać zawarta około 6 lat przed śmiercią mamy. Jeżeli była to darowizna, termin 10-letni nie wyłącza jej doliczenia. Trzeba natomiast sprawdzić, czy w akcie notarialnym nie ma elementów dożywocia, sprzedaży, ustanowienia służebności osobistej mieszkania albo innych postanowień, które mogą wpływać na ocenę sprawy i wartość roszczenia.

Jak obliczyć zachowek po matce?

Zgodnie z art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należy się zachowek w wysokości połowy wartości udziału spadkowego, a gdy uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo gdy zstępny jest małoletni – dwóch trzecich wartości tego udziału.

Jeżeli zmarła matka nie miała małżonka, a do dziedziczenia ustawowego dochodzi troje dzieci, udział każdego dziecka wynosiłby 1/3 spadku. Standardowy zachowek dorosłego i zdolnego do pracy dziecka wynosiłby więc 1/2 z 1/3, czyli 1/6 substratu zachowku. Gdyby dziecko było małoletnie albo trwale niezdolne do pracy, zachowek wynosiłby 2/3 z 1/3, czyli 2/9 substratu.

Substrat zachowku to co do zasady czysta wartość spadku powiększona o darowizny, zapisy windykacyjne oraz inne składniki przewidziane w aktualnych przepisach, na przykład związane z fundacją rodzinną, jeżeli występują w danej sprawie. Od wartości aktywów odejmuje się długi spadkowe, ale nie wszystkie koszty i roszczenia obniżają podstawę w ten sam sposób, dlatego przy większych majątkach warto sporządzić dokładne zestawienie.

Wartość darowanego mieszkania ustala się według stanu z dnia darowizny, ale według cen z chwili ustalania zachowku. Oznacza to, że bierze się pod uwagę stan lokalu z dnia zawarcia umowy, natomiast ceny rynkowe aktualne na czas dochodzenia roszczenia albo orzekania. Jeżeli mieszkanie było warte 600 000 zł, a uprawnionemu przysługuje 1/6 substratu, orientacyjna kwota zachowku wyniesie 100 000 zł, przed uwzględnieniem ewentualnych wcześniejszych darowizn, długów spadkowych i innych zaliczeń.

Jak dochodzić zachowku krok po kroku?

Najpierw warto zebrać dokumenty: akt zgonu matki, akty stanu cywilnego potwierdzające pokrewieństwo, numer księgi wieczystej mieszkania, odpis aktu notarialnego przenoszącego własność oraz dokumenty dotyczące ewentualnego majątku i długów spadkowych. Jeżeli nie ma aktu poświadczenia dziedziczenia, a między rodziną jest konflikt, zwykle potrzebne będzie sądowe stwierdzenie nabycia spadku.

Następnie należy obliczyć roszczenie i wysłać do osoby zobowiązanej pisemne wezwanie do zapłaty. W wezwaniu warto wskazać podstawę prawną, sposób obliczenia kwoty, termin zapłaty oraz numer rachunku bankowego. Dobrze jest zachować potwierdzenie nadania i odbioru, ponieważ może to mieć znaczenie przy odsetkach i kosztach procesu.

Jeżeli zobowiązana osoba nie zapłaci albo odmówi rozmów, pozostaje pozew o zachowek. W procesie najczęściej sporne są: charakter umowy przekazania mieszkania, wartość nieruchomości, krąg osób uprawnionych, wcześniejsze darowizny oraz to, czy pozwany nadal jest wzbogacony skutkiem darowizny. Sąd może dopuścić dowód z opinii biegłego rzeczoznawcy majątkowego.

Termin przedawnienia zachowku

Roszczenie przeciwko osobie zobowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu darowizny przedawnia się z upływem 5 lat od otwarcia spadku, czyli od śmierci spadkodawcy. Jeżeli zachowek jest dochodzony przeciwko spadkobiercy testamentowemu, termin 5 lat liczy się od ogłoszenia testamentu.

Samo wysłanie wezwania do zapłaty nie zawsze przerywa bieg przedawnienia. Przedawnienie może zostać przerwane na przykład przez wniesienie pozwu albo podjęcie innej czynności bezpośrednio zmierzającej do dochodzenia roszczenia przed właściwym organem. Dlatego nie warto odkładać sprawy na ostatnie miesiące przed upływem terminu.

Od 2023 r. obowiązany do zapłaty zachowku może żądać odroczenia terminu płatności, rozłożenia zachowku na raty, a w wyjątkowych przypadkach jego obniżenia. Przy ratach zasadą jest limit 5 lat, a w szczególnie uzasadnionych przypadkach sąd może wydłużyć termin maksymalnie do 10 lat. Nie oznacza to jednak, że roszczenie uprawnionego znika; sąd ocenia sytuację osobistą i majątkową obu stron.

Co z pamiątkami i rzeczami zabranymi przez brata?

Zachowek jest roszczeniem pieniężnym i nie służy bezpośrednio do odzyskania pamiątek rodzinnych. Jeżeli jednak po matce zostały rzeczy osobiste, wyposażenie mieszkania, biżuteria, pieniądze albo dokumenty, a brat je zabrał, może powstać odrębna sprawa o wydanie rzeczy, rozliczenie pożytków albo dział spadku. W skrajnych sytuacjach, gdy ktoś przywłaszcza cudze rzeczy, w grę może wchodzić także odpowiedzialność karna, ale wymaga to ostrożnej oceny dowodów.

W praktyce warto sporządzić listę rzeczy, które należały do matki, ustalić świadków, zachować korespondencję z rodziną i nie łączyć bez potrzeby wszystkich żądań w jednym piśmie. Roszczenie o zachowek od obdarowanej wnuczki i żądanie rozliczenia rzeczy zabranych przez brata mogą mieć różne podstawy prawne oraz różnych adresatów.

Najczęściej zadawane pytania

Podsumowanie

W opisanej sprawie największe znaczenie ma treść aktu notarialnego. Jeżeli matka darowała mieszkanie wnuczce około 6 lat przed śmiercią, pominięte dziecko może co do zasady dochodzić zachowku, a roszczenie będzie najczęściej kierowane do obdarowanej wnuczki, jeżeli ze spadku nie da się uzyskać należnej kwoty. Jeżeli jednak była to rzeczywista umowa dożywocia, podstawy do doliczenia wartości mieszkania do zachowku mogą odpaść.

Przed podjęciem działań warto sprawdzić księgę wieczystą, zdobyć akt notarialny, ustalić krąg spadkobierców, oszacować wartość mieszkania i wysłać przemyślane wezwanie do zapłaty. Trzeba też pilnować 5-letniego terminu przedawnienia, bo zbyt późne wystąpienie z pozwem może uniemożliwić skuteczne dochodzenie roszczenia.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
2. Art. 991 Kodeksu cywilnego - uprawnieni do zachowku i wysokość zachowku
3. Art. 993-1001 Kodeksu cywilnego - doliczanie darowizn, ustalanie wartości darowizny oraz odpowiedzialność obdarowanego
4. Art. 1007 Kodeksu cywilnego - przedawnienie roszczeń z tytułu zachowku

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.