Pominięty w spadku, jak dochodzić zachowku po darowiźnie?

Przekazanie za życia mieszkania dla wnuczki a zachowek dla syna

Kluczowym aspektem w Pana sprawie będzie ustalenie sposobu przekazania nieruchomości wnuczce Pana mamy. Proszę w tym celu sprawdzić księgę wieczystą nieruchomości. Jeśli matka przepisała mieszkanie na rzecz wnuczki w drodze zwykłej umowy darowizny (czyli nieodpłatnie), to Panu będzie należał się zachowek od tej darowizny. Jeśli natomiast przepisała wnuczce nieruchomość odpłatnie (np. w drodze umowy dożywocia) – to niestety nie ma szans, żeby otrzymać jakąkolwiek spłatę po śmierci matki.

Zakładam w swojej odpowiedzi, że Pana matka przepisała mieszkanie na rzecz wnuczki w drodze umowy darowizny, ponieważ jest to najczęściej spotykana forma przekazania własności nieruchomości przez rodziców na rzecz dzieci czy wnuków. Jednakże dla pewności radziłabym sprawdzić księgę wieczystą nieruchomości.

Jeżeli w wyniku spadkobrania po matce nie nabył Pan żadnego majątku, ponieważ cały swój majątek (mieszkanie) matka przekazała za życia wnuczce w drodze umowy darowizny lub testamentu, jest Pan uprawniony do żądania od wnuczki zachowku. Jest ona w takiej sytuacji zobowiązana do jego zapłaty. Prawo do zachowku będzie Panu przysługiwało, jeżeli nie otrzymał Pan należnego zachowku w wyniku dziedziczenia (matka nie pozostawiła w spadku żadnego majątku) lub w wyniku darowizny uczynionej na Pana rzecz za życia matki (matka nie dokonała żadnej darowizny na Pana rzecz).

Zachowek po matce

Zgodnie z art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego (K.c.): „zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą się, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni – dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zaś wypadkach – połowa wartości tego udziału (zachowek)”.

Według § 2 art. 991 K.c. „jeżeli uprawniony nie otrzymał należnego mu zachowku bądź w postaci uczynionej przez spadkodawcę darowizny, bądź w postaci powołania do spadku, bądź w postaci zapisu, przysługuje mu przeciwko spadkobiercy roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo do jego uzupełnienia”.

Jeżeli uprawniony nie otrzymał należnego mu zachowku bądź w postaci uczynionej przez spadkodawcę darowizny, bądź w postaci powołania do spadku, bądź w postaci zapisu, przysługuje mu przeciwko spadkobiercy roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo do jego uzupełnienia.

Zobacz również: Co grozi za przywłaszczenie mienia?

Przeprowadzenie postępowania o stwierdzenie nabycia spadku

Aby mógł Pan skutecznie dochodzić zachowku, proponuję w pierwszej kolejności (po sprawdzeniu księgi wieczystej nieruchomości) przeprowadzić postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku po matce – aby móc wykazać w sądzie, że jest Pan spadkobiercą ustawowym. Następnie należałoby wystąpić do wnuczki z pisemnym wezwaniem o zapłatę zachowku w określonym terminie. Jeżeli wnuczka nie odpowie na Pana wezwanie i nie zapłaci należnego zachowku, pozostaje Panu droga sądowa – złożenie pozwu o zachowek.

O zachowek może Pan wystąpić w ciągu 5 lat od śmierci matki lub otwarcia testamentu. W kwestii zachowku należy wziąć pod uwagę, prócz art. 991 K.c., także inne przepisy tego kodeksu, w szczególności – art. 993-996.

Według art. 993 K.c. przy obliczaniu zachowku nie uwzględnia się zapisów i poleceń, natomiast dolicza się do spadku, stosownie do przepisów poniższych, darowizny uczynione przez spadkodawcę.

Według art. 994 § 1 K.c. przy obliczaniu zachowku nie dolicza się do spadku drobnych darowizn, zwyczajowo w danych stosunkach przyjętych, ani dokonanych przed więcej niż dziesięciu laty, licząc wstecz od otwarcia spadku, darowizn na rzecz osób niebędących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku.

Natomiast stosownie do art. 995 K.c. wartość przedmiotu darowizny oblicza się według stanu z chwili jej dokonania, a według cen z chwili ustalania zachowku.

Ustalenie wysokości zachowku

Podstawę ustalenia sumy stanowiącej zachowek stanowi tzw. substrat zachowku. Substrat zachowku to wartość stanu czynnego spadku wraz z wartością darowizn podlegających doliczeniu.

Aby ustalić wysokość należnego zachowku, należy ustalić wartość aktywów spadku pozostawionego przez spadkodawcę – należy zsumować wartość przedmiotów spadkowych pozostawionych przez niego oraz odjąć od tej kwoty pasywa spadku (długi spadkowe). Do tego należy doliczyć wartość darowizn uczynionych na rzecz uprawnionych do zachowku.

Zachowek wylicza się w następujący sposób:

Wartość spadku ustalona dla potrzeby obliczenia zachowku × (razy) udział danego spadkobiercy wynikający z dziedziczenia ustawowego × (razy) ułamek należnego zachowku – (minus) darowizny (lub wartość majątku, który otrzymał uprawniony do zachowku w spadku) dla uprawnionego do zachowku = wartość zachowku.

Przejdźmy teraz do wyliczenia zachowku po śmierci Pana mamy: W sytuacji gdy zmarła nie zostawiła testamentu ma miejsce dziedziczenie ustawowe, a więc dziedziczą jej zstępni (dzieci). Udział każdego ze spadkobierców wynosi zatem po 1/3 udziału w spadku. Zachowek należny Panu wynosi zatem:

• 1/2 z 1/3 spadku po mamie, czyli 1/6 – jeżeli w chwili śmierci spadkodawcy Pan był pełnoletni i zdolny do pracy;
• 2/3 z 1/3 spadku po mamie, czyli 2/9 – jeżeli w chwili śmierci spadkodawcy Pan był niepełnoletni lub niezdolny do pracy.

Tę 1/6 lub 2/9 oblicza Pan od aktualnej wartości darowanego mieszkania na rzecz wnuczki. Na przykład jeśli wartość darowanego mieszkania wynosi 300 tys. zł, to należny Panu zachowek wynosi 50 tys. zł lub 66 666 zł.

Jeżeli jednak okazałoby się, że matka przekazała wnuczce mieszkanie w formie umowy dożywocia, a nie darowizny (lub testamentu), to wówczas zachowek Panu nie przysługuje.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.