Mieszkanie partnerów a dziedziczenie dzieci z poprzednich związków

Czy dzieci mogą żądać spadku od razu po śmierci rodzica?

Tak, jeżeli po zmarłym dziedziczą z ustawy albo są uprawnione do zachowku. Spadek otwiera się z chwilą śmierci spadkodawcy, a nie dopiero po śmierci drugiego partnera. Nie ma ogólnej zasady, zgodnie z którą dzieci muszą czekać z roszczeniami aż umrą oboje partnerzy.

Jeżeli partnerzy nie są małżeństwem i nie sporządzą testamentów, każde z nich dziedziczy przede wszystkim po swoim rodzicu. Partner życiowy nie należy do kręgu spadkobierców ustawowych. W opisanej sytuacji, gdy partner ma jedno dziecko, po jego śmierci to dziecko może odziedziczyć jego udział w majątku, w tym udział w mieszkaniu, o ile nie ma ważnego testamentu zmieniającego porządek dziedziczenia.

Zgodnie z art. 931 § 1 Kodeksu cywilnego w pierwszej kolejności dziedziczą dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek, a ich udziały są co do zasady równe, przy czym część małżonka nie może być mniejsza niż jedna czwarta całości spadku. Przepis ten nie obejmuje konkubenta ani partnera niepozostającego ze spadkodawcą w małżeństwie.

W praktyce oznacza to, że dziecko zmarłego nie musi automatycznie żądać natychmiastowej sprzedaży mieszkania, ale może dążyć do potwierdzenia nabycia spadku, działu spadku, rozliczeń albo zniesienia współwłasności. Jeżeli natomiast udział w mieszkaniu został zapisany testamentem drugiemu partnerowi, dziecko najczęściej nie staje się właścicielem tego udziału, ale może dochodzić zachowku w pieniądzu.

Co daje testament i jakie ma ograniczenia?

Testament jest podstawowym sposobem rozporządzenia majątkiem na wypadek śmierci. Każdy z partnerów może powołać drugą osobę do całości spadku albo do określonego udziału, na przykład udziału w mieszkaniu. Trzeba jednak pamiętać, że w polskim prawie nie sporządza się jednego wspólnego testamentu dla dwóch osób. Każde z partnerów powinno sporządzić własny testament, ponieważ testament może zawierać rozrządzenia tylko jednego spadkodawcy.

Testament własnoręczny musi być w całości napisany pismem ręcznym, podpisany i zasadniczo opatrzony datą. W sprawach dotyczących nieruchomości bezpieczniejszy jest testament notarialny, zwłaszcza jeżeli ma obejmować zapis windykacyjny, czyli postanowienie, że oznaczona osoba nabywa konkretny składnik majątku już z chwilą otwarcia spadku.

Testament nie jest jednak pełną ochroną przed roszczeniami dzieci. Jeżeli dziecko zostałoby pominięte w dziedziczeniu, co do zasady może żądać zachowku. Zachowek jest roszczeniem pieniężnym, a nie automatycznym prawem do udziału w mieszkaniu, ale przy dużej wartości lokalu może oznaczać poważne obciążenie finansowe dla partnera, który ma pozostać w mieszkaniu.

Ważne jest także to, że testament można odwołać lub zmienić. Testamenty wzajemne opierają się więc w znacznym stopniu na zaufaniu. Mogą zabezpieczyć osobę, która przeżyje partnera, ale nie dają pełnej gwarancji, że po śmierci tej osoby majątek trafi do wszystkich dzieci w uzgodnionych wcześniej proporcjach.

Czy ślub rozwiązuje problem dziedziczenia?

Ślub nie powoduje, że dzieci z poprzednich związków muszą czekać na spadek do śmierci drugiego małżonka. Jeżeli zmarły pozostawi małżonka i dzieci, dziedziczą oni razem. Przy jednym dziecku małżonek i dziecko dziedziczą po połowie, chyba że ważny testament stanowi inaczej. Przy większej liczbie dzieci małżonek dziedziczy z nimi w częściach równych, ale jego udział nie może być mniejszy niż jedna czwarta spadku.

Małżeństwo może być korzystne, bo małżonek staje się spadkobiercą ustawowym i może być również uprawniony do zachowku. Nie rozwiązuje jednak samo przez się problemu mieszkania. Dzieci zmarłego nadal mogą nabyć udział w spadku albo, przy testamencie na rzecz małżonka, dochodzić zachowku.

Jeżeli mieszkanie albo udział w mieszkaniu zostanie nabyte przed ślubem, co do zasady będzie należał do majątku osobistego nabywcy. Jeżeli zakup nastąpi już po ślubie i małżonkowie nie zawrą umowy majątkowej małżeńskiej, trzeba dodatkowo ustalić, czy udział wszedł do majątku wspólnego, czy do majątku osobistego. To ma znaczenie przy późniejszym dziedziczeniu i rozliczeniach.

Zachowek po śmierci partnera lub małżonka

Zachowek przysługuje zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy dziedziczyliby z ustawy. W typowej sprawie dzieci zmarłego są więc podstawowymi osobami uprawnionymi do zachowku. Partner bez ślubu nie jest uprawniony do zachowku po drugim partnerze, ponieważ nie należy do tej grupy.

Wysokość zachowku wynosi zasadniczo połowę wartości udziału, który przypadłby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym. Jeżeli uprawniony jest małoletni albo trwale niezdolny do pracy, zachowek wynosi dwie trzecie wartości tego udziału. Jeżeli zachowek nie został pokryty przez dziedziczenie, darowiznę, zapis lub inne ustawowo uwzględniane przysporzenie, uprawniony może żądać zapłaty odpowiedniej kwoty.

Od kilku lat przepisy przewidują większą elastyczność przy zapłacie zachowku. Osoba zobowiązana do zapłaty może żądać odroczenia terminu płatności, rozłożenia zachowku na raty, a w wyjątkowych przypadkach także obniżenia zachowku. Sąd bierze wtedy pod uwagę sytuację osobistą i majątkową obu stron. Standardowo raty nie powinny przekraczać łącznie pięciu lat, ale w szczególnych przypadkach termin może zostać wydłużony, nie więcej niż do dziesięciu lat.

To ważne w sprawach mieszkaniowych, bo zachowek bywa wysoki, a osoba mieszkająca w lokalu nie zawsze ma środki na jednorazową spłatę. Rozłożenie na raty nie eliminuje roszczenia, ale może uchronić przed koniecznością szybkiej sprzedaży mieszkania.

Jak zabezpieczyć prawo do mieszkania?

Nie istnieje jedno uniwersalne rozwiązanie, które w każdej rodzinie całkowicie wyłączy roszczenia dzieci i jednocześnie zagwarantuje, że po śmierci obojga partnerów majątek trafi do wskazanych osób. Najczęściej rozważa się kilka instrumentów.

1. Testamenty wzajemne. Każdy z partnerów sporządza własny testament i powołuje drugą osobę do spadku albo do udziału w mieszkaniu. To proste rozwiązanie, ale nie usuwa zachowku dzieci. Dobrze przygotowany testament powinien też przewidywać, co ma się stać, gdy osoba wskazana w testamencie nie dożyje otwarcia spadku albo odrzuci spadek.

2. Zapis windykacyjny w testamencie notarialnym. Jeżeli celem jest przekazanie konkretnego udziału w nieruchomości oznaczonej osobie, można rozważyć zapis windykacyjny. Wymaga on testamentu notarialnego. Zapis windykacyjny może także dotyczyć ustanowienia użytkowania albo służebności, ale jego zastosowanie trzeba ocenić z notariuszem i prawnikiem pod kątem księgi wieczystej, udziałów oraz ryzyka zachowku.

3. Umowa o zrzeczenie się dziedziczenia albo samego zachowku. To obecnie jedno z najczystszych rozwiązań, jeżeli dorosłe dzieci zgadzają się na takie uregulowanie sprawy. Spadkobierca ustawowy może zawrzeć z przyszłym spadkodawcą umowę notarialną o zrzeczenie się dziedziczenia. Przepisy pozwalają ograniczyć ją tylko do zrzeczenia się prawa do zachowku w całości albo w części. Można więc niekiedy uzgodnić, że dziecko nie rezygnuje ze wszystkiego, ale nie będzie żądało zachowku od osoby, która ma spokojnie mieszkać w lokalu.

4. Umowa dożywocia. Na podstawie art. 908 Kodeksu cywilnego właściciel przenosi własność nieruchomości, a nabywca zobowiązuje się zapewnić mu dożywotnie utrzymanie. Umowa dożywocia nie jest darowizną, dlatego co do zasady nie działa tak jak zwykłe nieodpłatne przekazanie mieszkania przy obliczaniu zachowku. Musi jednak być rzeczywista, odpłatna w sensie prawnym i wykonywana. Jeżeli miałaby być tylko pozorem, jej skuteczność może zostać zakwestionowana.

5. Służebność osobista mieszkania albo użytkowanie. Takie prawo może zabezpieczać możliwość korzystania z mieszkania nawet wtedy, gdy właścicielem stanie się ktoś inny. Nie wyłącza samo przez się zachowku, ale może być ważnym elementem planu, gdy priorytetem jest dach nad głową dla osoby, która przeżyje partnera.

6. Umowa między partnerami i uporządkowanie udziałów. Przed zakupem udziału od siostry partnera warto ustalić, kto dokładnie będzie właścicielem jakiego udziału, z jakich środków finansowany jest zakup, czy strony chcą zawrzeć małżeństwo oraz czy po ślubie planują wspólność ustawową czy rozdzielność majątkową. Te decyzje wpływają później na dziedziczenie, zachowek i możliwość rozliczeń.

Wydziedziczenie dzieci - kiedy jest możliwe?

Wydziedziczenie oznacza pozbawienie prawa do zachowku. Nie można go zastosować tylko dlatego, że rodzic chce zabezpieczyć partnera albo chce, aby dzieci dziedziczyły dopiero po śmierci obojga partnerów. Przyczyna wydziedziczenia musi być prawdziwa, ustawowa i wynikać z treści testamentu.

Zgodnie z art. 1008 Kodeksu cywilnego wydziedziczenie jest możliwe, gdy uprawniony do zachowku wbrew woli spadkodawcy uporczywie postępuje w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego, dopuścił się wobec spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób określonego umyślnego przestępstwa lub rażącej obrazy czci, albo uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych.

Jeżeli takich podstaw nie ma, wpisanie w testamencie samego zdania o wydziedziczeniu może okazać się nieskuteczne. Co więcej, zstępni wydziedziczonego dziecka mogą być uprawnieni do zachowku, chyba że także ich sytuacja prawna zostanie prawidłowo uregulowana.

Najbardziej praktyczny wariant w opisanej sytuacji

Jeżeli najważniejsze jest to, aby partner, który przeżyje drugiego, mógł spokojnie mieszkać w lokalu, a dzieci otrzymały majątek dopiero później, warto rozważyć połączenie kilku czynności notarialnych. Najczęściej będą to: uporządkowanie udziałów w mieszkaniu, osobne testamenty, ewentualne zapisy windykacyjne lub służebność mieszkania oraz rozmowa z dorosłymi dziećmi o zrzeczeniu się dziedziczenia albo przynajmniej zachowku.

Jeżeli dzieci nie zgodzą się na umowy notarialne, trzeba liczyć się z zachowkiem. Wtedy celem planowania nie jest całkowite wyłączenie roszczeń, lecz takie ułożenie testamentów, praw do mieszkania i ewentualnych spłat, aby osoba pozostająca przy życiu nie została zmuszona do nagłej sprzedaży lokalu.

Ślub może być elementem takiego planu, ale nie powinien być traktowany jako jedyne rozwiązanie. W niektórych sytuacjach poprawi pozycję partnera, w innych skomplikuje rozliczenia majątkowe. Przed decyzją warto przeanalizować księgę wieczystą, źródło finansowania zakupu udziału, sytuację dzieci oraz to, czy celem jest własność, prawo do mieszkania, czy tylko ograniczenie zachowku.

FAQ

Czy dzieci partnera mogą żądać ode mnie spłaty po jego śmierci?

Jeżeli partner nie zostawi testamentu, jego dzieci mogą odziedziczyć jego udział i następnie domagać się działu spadku lub rozliczeń. Jeżeli testament przekaże udział Pani albo Panu, dzieci zwykle nie nabędą udziału w mieszkaniu, ale mogą dochodzić zachowku w pieniądzu.

Czy testament wystarczy, aby dzieci niczego nie żądały?

Nie zawsze. Testament może zmienić osobę dziedziczącą, ale nie wyłącza automatycznie zachowku. Aby ograniczyć albo wyłączyć zachowek, potrzebne są dodatkowe podstawy, na przykład skuteczne wydziedziczenie, umowa zrzeczenia się zachowku albo inne rozwiązanie dopasowane do stanu faktycznego.

Czy można zrzec się tylko zachowku, bez rezygnacji z całego spadku?

Tak. Aktualne przepisy pozwalają ograniczyć umowę o zrzeczenie się dziedziczenia do zrzeczenia się wyłącznie prawa do zachowku w całości lub w części. Taka umowa musi być zawarta w formie aktu notarialnego między przyszłym spadkodawcą a spadkobiercą ustawowym.

Czy wydziedziczenie jest dobrym sposobem zabezpieczenia partnera?

Tylko wtedy, gdy istnieje rzeczywista ustawowa przyczyna wydziedziczenia. Nie można skutecznie wydziedziczyć dziecka wyłącznie dlatego, że rodzic chce zabezpieczyć nowego partnera. Przyczyna musi wynikać z testamentu i w razie sporu trzeba ją wykazać.

Czy umowa dożywocia zawsze eliminuje zachowek?

Umowa dożywocia nie jest darowizną i co do zasady nie jest traktowana jak zwykłe bezpłatne przekazanie nieruchomości przy zachowku. Musi być jednak realna i wykonywana. Jeżeli została zawarta tylko dla pozoru, spadkobiercy mogą próbować ją kwestionować.

Czy ślub z partnerem zabezpieczy mnie przed dziećmi z jego poprzedniego związku?

Ślub daje status małżonka i prawo do dziedziczenia ustawowego, ale nie odbiera dzieciom ich praw. Dzieci zmarłego nadal dziedziczą razem z małżonkiem albo mogą żądać zachowku, jeżeli zostaną pominięte w testamencie.

Podsumowanie

W sprawach mieszkania partnerów i dzieci z poprzednich związków najważniejsze jest rozróżnienie trzech celów: kto ma być właścicielem, kto ma mieć prawo mieszkać w lokalu do końca życia oraz czy i kiedy dzieci mogą żądać pieniędzy. Każdy z tych celów wymaga innego narzędzia prawnego.

Najprostsze testamenty mogą wystarczyć, gdy relacje rodzinne są dobre i wszyscy akceptują ryzyko zachowku. Jeżeli celem jest realne ograniczenie roszczeń, trzeba rozważyć umowy notarialne z dziećmi, w tym zrzeczenie się dziedziczenia albo samego zachowku. Jeżeli priorytetem jest prawo do mieszkania, warto przeanalizować służebność, użytkowanie, zapis windykacyjny lub dożywocie. Najbezpieczniej przygotować plan przed zakupem udziału w nieruchomości albo przed zawarciem małżeństwa.

Gdy nieruchomość należy do męża, warto osobno przeanalizować zabezpieczenie domu przed roszczeniami dzieci.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93.
2. Art. 908, art. 931, art. 941-950, art. 981¹, art. 991-997¹, art. 1008-1011 oraz art. 1048-1050 Kodeksu cywilnego.