Zachowek dla dziecka pominiętego w testamencie – obliczenie i dochodzenie

Czy dziecku pominiętemu w testamencie należy się zachowek?

Tak, w typowej sytuacji dziecku pominiętemu w testamencie przysługuje zachowek. Zgodnie z art. 991 Kodeksu cywilnego uprawnionymi są zstępni, małżonek oraz rodzice spadkodawcy, jeżeli w konkretnym układzie rodzinnym byliby powołani do spadku z ustawy. Rodzice nie są więc uprawnieni wtedy, gdy spadkodawca pozostawił dzieci lub dalszych zstępnych, którzy dochodzą do dziedziczenia.

Jeżeli ojciec w testamencie powołał do całego spadku partnerkę, drugą żonę albo jedno z dzieci, pozostałe dziecko nie staje się współwłaścicielem majątku tylko z powodu prawa do zachowku. Może natomiast żądać zapłaty określonej sumy pieniężnej. Dopiero dobrowolna ugoda stron może przewidywać rozliczenie przez przeniesienie udziału w nieruchomości lub wydanie innego składnika majątku.

Analogiczny konflikt po śmierci matki omawia artykuł o domu zapisanym partnerowi.

Samo pominięcie dziecka w testamencie nie jest wydziedziczeniem. Skuteczne wydziedziczenie wymaga wskazania w testamencie przyczyny odpowiadającej jednej z ustawowych przesłanek, na przykład uporczywego niedopełniania względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych. Przyczyna wydziedziczenia powinna wynikać z treści testamentu, a w sporze może podlegać ocenie sądu.

Prawo do zachowku może mieć również małżonek spadkodawcy pozostający z nim w małżeństwie w chwili śmierci. Była żona lub były mąż po prawomocnym rozwodzie nie dziedziczy z ustawy i nie jest uprawniony do zachowku. Z dziedziczenia ustawowego wyłączony jest także małżonek pozostający w prawomocnej separacji; znaczenie może mieć również sądowe wyłączenie małżonka od dziedziczenia w warunkach określonych w Kodeksie cywilnym.

Skutki pominięcia obecnej żony oraz wcześniejszego zrzeczenia opisuje poradnik o zachowku drugiej żony.

Jak obliczyć wysokość zachowku?

Obliczenie zachowku przebiega etapami. Najpierw ustala się udział, jaki przypadłby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym. Następnie udział ten mnoży się przez właściwy ułamek zachowku: zasadniczo 1/2, a w przypadku małoletniego zstępnego albo osoby trwale niezdolnej do pracy – 2/3. Otrzymany ułamek mnoży się przez wartość substratu zachowku.

Jeżeli ojciec był wdowcem, nie pozostawił małżonka i miał jedno dorosłe dziecko, dziecko dziedziczyłoby z ustawy cały spadek. Jego zachowek wynosi zatem co do zasady 1/2 substratu zachowku. Przy substracie wynoszącym 600 000 zł daje to 300 000 zł. Gdy dziecko było małoletnie w chwili otwarcia spadku albo jest trwale niezdolne do pracy, zachowek wynosi zasadniczo 2/3 substratu, czyli w tym przykładzie 400 000 zł.

Jeżeli spadkodawca pozostawił dwie córki i żonę, każda z tych osób dziedziczyłaby ustawowo po 1/3. Dorosłej córce zdolnej do pracy przysługuje wtedy typowo zachowek odpowiadający 1/6 substratu, a córce małoletniej lub trwale niezdolnej do pracy – 2/9 substratu. Przy większej liczbie dzieci trzeba pamiętać, że ustawowy udział małżonka dziedziczącego z dziećmi nie może być mniejszy niż 1/4 spadku, dlatego udziałów nie zawsze dzieli się po równo między wszystkich.

Ostateczna kwota zależy nie tylko od liczby spadkobierców ustawowych, lecz także od wartości aktywów, długów spadkowych, wcześniejszych darowizn, zapisów windykacyjnych oraz świadczeń otrzymanych już przez osobę uprawnioną.

Jak ustalić substrat zachowku i uwzględnić darowizny?

Punktem wyjścia jest czysta wartość spadku, czyli wartość aktywów pomniejszona o długi spadkowe. Przy obliczaniu zachowku nie uwzględnia się zapisów zwykłych i poleceń, natomiast do spadku dolicza się na zasadach określonych w ustawie darowizny i zapisy windykacyjne dokonane przez spadkodawcę. Przepisy przewidują również doliczanie określonych świadczeń i mienia związanych z fundacją rodzinną.

Nie dolicza się drobnych darowizn zwyczajowo przyjętych w danych stosunkach. Darowizny dokonanej ponad 10 lat przed śmiercią spadkodawcy nie dolicza się tylko wtedy, gdy otrzymała ją osoba niebędąca spadkobiercą ani uprawnionym do zachowku. Darowizna na rzecz spadkobiercy lub osoby uprawnionej do zachowku może więc mieć znaczenie także po upływie 10 lat.

Wartość darowizny ustala się według stanu przedmiotu z chwili jej dokonania, ale według cen z chwili ustalania zachowku. Jeżeli ojciec przed laty darował mieszkanie jednemu z dzieci albo partnerce, w sporze trzeba zwykle ustalić treść aktu notarialnego, stan lokalu w dniu darowizny i jego wartość według aktualnych cen.

Darowizna otrzymana wyłącznie od matki nie jest zaliczana na zachowek należny po ojcu. Inaczej może być, gdy ojciec był współdarczyńcą, darowizna pochodziła z majątku wspólnego rodziców albo dokumenty wskazują, że część świadczenia faktycznie pochodziła od ojca.

W orzecznictwie przyjmuje się, że brak aktywów pozostawionych w chwili śmierci nie musi wyłączać zachowku. Jeżeli spadkodawca wcześniej rozporządził majątkiem przez darowizny podlegające doliczeniu, mogą one tworzyć podstawę obliczenia roszczenia. Takie stanowisko wyrażono między innymi w wyroku Sądu Najwyższego z 7 lipca 1964 r., sygn. akt I CR 691/62.

W praktyce dochodzenie zachowku po darowiźnie wymaga dokładnego ustalenia, kto otrzymał majątek, kiedy nastąpiło przysporzenie i w jakiej kolejności dana osoba może odpowiadać za uzupełnienie zachowku.

Od kogo żądać zapłaty zachowku?

W pierwszej kolejności roszczenie kieruje się do spadkobiercy. Jeżeli testament powołuje do całego spadku partnerkę, małżonka lub jedno z rodzeństwa, to właśnie ta osoba jest zasadniczym adresatem wezwania do zapłaty i ewentualnego pozwu.

Gdy uzyskanie pełnej kwoty od spadkobiercy nie jest możliwe, przepisy przewidują w określonej kolejności odpowiedzialność osób, które otrzymały zapis windykacyjny, darowiznę albo określone świadczenia związane z fundacją rodzinną. Zakres ich odpowiedzialności jest ustawowo ograniczony, dlatego przed skierowaniem roszczenia trzeba ustalić rolę każdej osoby i wartość uzyskanego przysporzenia.

Przed wniesieniem pozwu warto wysłać pisemne wezwanie do zapłaty. Powinno ono wskazywać osobę uprawnioną, spadkodawcę, podstawę roszczenia, sposób obliczenia kwoty, termin zapłaty oraz numer rachunku. Do wyliczenia mogą być potrzebne: testament, postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo akt poświadczenia dziedziczenia, odpisy ksiąg wieczystych, akty notarialne darowizn, informacje o rachunkach bankowych, dokumenty dotyczące długów i wyceny majątku.

Co zrobić, gdy osoba bliska ukrywa testament?

Osoba, u której znajduje się testament, ma obowiązek złożyć go w sądzie spadku, gdy dowie się o śmierci spadkodawcy, chyba że złożyła testament u notariusza. Za nieuzasadnione uchylanie się od tego obowiązku odpowiada za wynikłą szkodę, a sąd spadku może nałożyć na nią grzywnę.

Jeżeli partnerka, małżonek lub inna osoba twierdzi, że posiada testament, lecz go nie okazuje, zainteresowany może złożyć wniosek o stwierdzenie nabycia spadku albo zgłosić udział w już wszczętym postępowaniu. Sąd może nakazać złożenie testamentu i przeprowadzić procedurę jego otwarcia oraz ogłoszenia.

Dopiero po poznaniu treści testamentu można ocenić, czy dziecko zostało jedynie pominięte, czy formalnie wydziedziczone, kto jest spadkobiercą oraz od jakiej daty biegnie termin przedawnienia roszczenia przeciwko spadkobiercy testamentowemu. Jeżeli są wątpliwości dotyczące swobody albo świadomości testatora, odrębną kwestią może być kwestionowanie ważności testamentu.

Sprawa spadkowa z zagranicą – jakie prawo stosować?

W sprawach z elementem zagranicznym nie należy automatycznie stosować polskich zasad zachowku. Zgodnie z unijnym rozporządzeniem spadkowym prawem właściwym dla całości dziedziczenia jest co do zasady prawo państwa, w którym zmarły miał miejsce zwykłego pobytu w chwili śmierci. W wyjątkowej sytuacji może mieć zastosowanie prawo państwa, z którym zmarły był wyraźnie ściślej związany.

Spadkodawca może w testamencie wybrać prawo państwa, którego obywatelstwo posiada w chwili wyboru albo w chwili śmierci. Jeżeli więc polski obywatel przez wiele lat mieszkał w Niemczech, przed wyliczeniem zachowku trzeba sprawdzić jego miejsce zwykłego pobytu i treść testamentu. Sam fakt posiadania domu w Polsce lub prowadzenia postępowania przed polskim sądem nie przesądza jeszcze, że zachowek oblicza się według Kodeksu cywilnego.

Termin przedawnienia zachowku

Roszczenie uprawnionego przeciwko spadkobiercy testamentowemu przedawnia się z upływem 5 lat od ogłoszenia testamentu. Termin nie biegnie zatem od samej śmierci spadkodawcy ani od dnia, w którym rodzina nieformalnie dowiedziała się o treści testamentu, lecz od jego formalnego ogłoszenia.

Inaczej liczy się termin roszczenia przeciwko osobie zobowiązanej do uzupełnienia zachowku z powodu otrzymania darowizny lub zapisu windykacyjnego. Takie roszczenie przedawnia się po 5 latach od otwarcia spadku, czyli od śmierci spadkodawcy. Analogiczne szczególne terminy dotyczą roszczeń związanych z fundacją rodzinną i mieniem otrzymanym w związku z jej rozwiązaniem.

Przedawnienie nie powoduje automatycznego wygaśnięcia roszczenia, ale pozwany może podnieść zarzut przedawnienia. Jeżeli zarzut jest skuteczny, sąd może oddalić powództwo, dlatego ustalenie właściwej daty i osoby zobowiązanej powinno nastąpić możliwie wcześnie.

Kiedy zachowek nie przysługuje albo może być niższy?

Prawo do zachowku może odpaść w szczególności wskutek skutecznego wydziedziczenia, umowy o zrzeczenie się dziedziczenia, uznania za niegodnego dziedziczenia albo odrzucenia spadku. Skutki każdej z tych czynności są odmienne i mogą wpływać również na sytuację potomków osoby wyłączonej, dlatego nie należy ich oceniać wyłącznie na podstawie potocznych określeń użytych przez rodzinę.

Kwota zachowku ulega pomniejszeniu o świadczenia, które zgodnie z ustawą zalicza się na zachowek uprawnionego, w szczególności otrzymane od spadkodawcy darowizny i zapisy windykacyjne. Uwzględnia się również nabyty udział spadkowy, zapis zwykły oraz określone świadczenia od fundacji rodzinnej. W przypadku zstępnego można zaliczyć także ponadprzeciętne koszty wychowania i wykształcenia poniesione przez spadkodawcę.

Na żądanie zobowiązanego sąd może odroczyć termin zapłaty, rozłożyć zachowek na raty, a w wyjątkowych przypadkach również obniżyć jego wysokość. Przy rozłożeniu na raty łączny okres spłaty co do zasady nie może przekroczyć 5 lat, a w szczególnie uzasadnionych przypadkach może zostać wydłużony maksymalnie do 10 lat. Obniżenie zachowku nie jest jednak automatyczne i wymaga oceny sytuacji osobistej oraz majątkowej obu stron.

Jeżeli testament zawiera oświadczenie o pozbawieniu dziecka prawa do zachowku, warto sprawdzić, czy spełniono ustawowe przesłanki wydziedziczenia i jego skutków.

Jak dochodzić zachowku krok po kroku?

Najpierw należy ustalić, czy istnieje testament, czy został otwarty i ogłoszony oraz kto nabył spadek. Podstawą może być prawomocne postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo notarialny akt poświadczenia dziedziczenia.

Następnie trzeba ustalić skład i wartość majątku, długi spadkowe, wcześniejsze darowizny, zapisy windykacyjne i świadczenia otrzymane przez uprawnionego. Na tej podstawie oblicza się udział ustawowy, właściwy ułamek zachowku i końcową kwotę roszczenia.

Kolejnym krokiem jest wezwanie zobowiązanego do zapłaty. Jeżeli strony nie zawrą ugody, uprawniony może wnieść pozew o zapłatę zachowku. W procesie trzeba wykazać pokrewieństwo, podstawę dziedziczenia, wartość substratu, wysokość należnego ułamka oraz brak pełnego zaspokojenia. Przy sporze o nieruchomość sąd często korzysta z opinii biegłego rzeczoznawcy.

FAQ

Czy pominięcie dziecka w testamencie oznacza wydziedziczenie?

Nie. Pominięcie oznacza jedynie, że dziecko nie zostało powołane do spadku. Wydziedziczenie musi wynikać z testamentu, pozbawiać prawa do zachowku i opierać się na ustawowej przyczynie wskazanej w treści testamentu.

Czy obecna i była żona spadkodawcy mogą żądać zachowku?

Obecna żona może być uprawniona, jeżeli w chwili śmierci pozostawała ze spadkodawcą w małżeństwie i dziedziczyłaby z ustawy. Była żona po prawomocnym rozwodzie nie jest uprawniona. Prawomocna separacja również wyłącza małżonka od dziedziczenia ustawowego.

Czy darowizna od matki zmniejsza zachowek po ojcu?

Zwykle nie, ponieważ na zachowek po ojcu zalicza się świadczenia pochodzące od ojca. Trzeba jednak sprawdzić akt darowizny i pochodzenie majątku, zwłaszcza gdy rodzice byli współwłaścicielami przedmiotu darowizny albo przekazali go wspólnie.

Od kiedy liczy się 5 lat na dochodzenie zachowku?

Przeciwko spadkobiercy testamentowemu termin liczy się od formalnego ogłoszenia testamentu. Przeciwko obdarowanemu lub zapisobiercy windykacyjnemu termin zasadniczo liczy się od otwarcia spadku, czyli od śmierci spadkodawcy.

Czy zachowek można rozłożyć na raty?

Tak. Strony mogą zawrzeć ugodę, a w razie procesu zobowiązany może żądać od sądu odroczenia płatności lub rozłożenia jej na raty. W szczególnych okolicznościach sąd może także obniżyć zachowek.

Czy przed pozwem o zachowek trzeba przeprowadzić sprawę spadkową?

Najpierw należy wiarygodnie ustalić, kto jest spadkobiercą i jaka jest treść testamentu. Prawomocne postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo akt poświadczenia dziedziczenia zwykle pozwala prawidłowo oznaczyć osobę zobowiązaną i ułatwia wykazanie roszczenia.

Podsumowanie

Dziecko pominięte w testamencie nie traci automatycznie prawa do udziału ekonomicznego w majątku po rodzicu. Jeżeli dziedziczyłoby z ustawy i nie zachodzi skuteczne wydziedziczenie, zrzeczenie się dziedziczenia ani inna przeszkoda, może dochodzić pieniężnego zachowku.

Najważniejsze jest szybkie ustalenie treści testamentu, prawa właściwego, składu rodziny, wartości majątku oraz wcześniejszych darowizn. Prawidłowe wyliczenie powinno poprzedzać wezwanie do zapłaty, ponieważ termin przedawnienia zależy od rodzaju zobowiązanego i może biec od ogłoszenia testamentu albo od dnia śmierci spadkodawcy.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 931, 935¹, 940, 991–1011 – ELI.
2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 646–653 – ELI.
3. Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 650/2012, w szczególności art. 21–23 – EUR-Lex.
4. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 lipca 1964 r., sygn. akt I CR 691/62.

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.