Darowizna i testament osoby ubezwłasnowolnionej – jak je podważyć?

Forma aktu notarialnego przy darowiźnie nieruchomości

Darowizna nieruchomości nie może być skutecznie dokonana zwykłą umową pisemną, ustnym oświadczeniem ani nieformalnym dokumentem rodzinnym. Przeniesienie własności nieruchomości wymaga aktu notarialnego. Wynika to przede wszystkim z art. 158 Kodeksu cywilnego, a przy darowiźnie także z art. 890 Kodeksu cywilnego.

Jeżeli kuzyn twierdzi, że otrzymał nieruchomość od osoby ubezwłasnowolnionej, w pierwszej kolejności warto sprawdzić księgę wieczystą nieruchomości. Można to zrobić bezpłatnie w systemie Elektronicznych Ksiąg Wieczystych: ekw.ms.gov.pl. Jeżeli doszło do aktu notarialnego, w dziale II księgi wieczystej powinien być ujawniony aktualny właściciel, a w aktach księgi wieczystej powinny znajdować się dokumenty będące podstawą wpisu.

Sama informacja rodzinna, że doszło do darowizny, nie wystarcza. Trzeba ustalić, czy istnieje akt notarialny, kto go podpisał, jaki był stan prawny i zdrowotny darczyńcy w dacie czynności oraz czy osoba ubezwłasnowolniona miała w ogóle zdolność do takiego rozporządzenia majątkiem.

Ubezwłasnowolnienie całkowite a ważność darowizny

Osoba ubezwłasnowolniona całkowicie nie ma zdolności do czynności prawnych. Zgodnie z art. 14 § 1 Kodeksu cywilnego czynność prawna dokonana przez osobę, która nie ma zdolności do czynności prawnych, jest nieważna. W praktyce oznacza to, że osoba ubezwłasnowolniona całkowicie nie może samodzielnie skutecznie darować nieruchomości.

Jeżeli matka była ubezwłasnowolniona całkowicie w dacie podpisania dokumentu, najważniejszym dowodem jest prawomocne postanowienie sądu o ubezwłasnowolnieniu. Nie trzeba wtedy dodatkowo wykazywać, że nie rozumiała skutków czynności, chociaż dokumentacja medyczna może być pomocna, gdy druga strona próbuje kwestionować daty albo okoliczności sprawy.

W sprawach dotyczących nieruchomości samo stwierdzenie nieważności umowy może nie wystarczyć praktycznie, jeżeli kuzyn został wpisany do księgi wieczystej. W takiej sytuacji zwykle trzeba rozważyć powództwo o ustalenie nieważności umowy oraz, zależnie od stanu księgi wieczystej, żądanie uzgodnienia treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym.

Ubezwłasnowolnienie częściowe i rola kuratora

Inaczej ocenia się sytuację osoby ubezwłasnowolnionej częściowo. Taka osoba ma ograniczoną zdolność do czynności prawnych. Do czynności rozporządzających majątkiem albo zobowiązujących, takich jak darowizna nieruchomości, co do zasady potrzebna jest zgoda przedstawiciela ustawowego. Przy osobie ubezwłasnowolnionej częściowo trzeba dodatkowo sprawdzić treść postanowień sądu opiekuńczego dotyczących kuratora.

Kurator osoby ubezwłasnowolnionej częściowo jest powołany do jej reprezentowania i do zarządu jej majątkiem tylko wtedy, gdy sąd opiekuńczy tak postanowi. Jeżeli czynność dotyczy nieruchomości, czyli istotnego składnika majątku, zasadniczo potrzebne jest także zezwolenie sądu opiekuńczego na dokonanie takiej czynności albo na wyrażenie zgody przez kuratora.

Dlatego nie zawsze wystarczy samo stwierdzenie: „był kurator, więc darowizna jest nieważna”. Trzeba ustalić, czy ubezwłasnowolnienie było częściowe czy całkowite, czy kurator miał uprawnienie do reprezentacji i zarządu majątkiem, czy sąd opiekuńczy wyraził zgodę oraz czy czynność została ewentualnie potwierdzona w prawidłowym trybie. W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że w określonych sytuacjach umowa osoby ubezwłasnowolnionej częściowo bez wymaganej zgody może zostać następczo potwierdzona przez kuratora po uzyskaniu zezwolenia sądu opiekuńczego.

Skąd uzyskać dokument o ubezwłasnowolnieniu?

Nie istnieje jeden uniwersalny dokument pod nazwą „zaświadczenie o ubezwłasnowolnieniu”. W praktyce chodzi przede wszystkim o odpis prawomocnego postanowienia sądu o ubezwłasnowolnieniu. Sprawy o ubezwłasnowolnienie należą do sądu okręgowego właściwego dla miejsca zamieszkania osoby, której dotyczył wniosek, a przy braku miejsca zamieszkania – dla miejsca jej pobytu.

Warto zwrócić się do sądu okręgowego, który wydał postanowienie, z wnioskiem o odpis prawomocnego postanowienia. Jeżeli nie znasz sygnatury sprawy, podaj imię, nazwisko, datę urodzenia, ostatni adres osoby ubezwłasnowolnionej, datę śmierci oraz wskaż swój interes prawny, na przykład status spadkobiercy i potrzebę wykorzystania dokumentu w sprawie spadkowej lub dotyczącej nieruchomości.

Drugim ważnym źródłem dokumentów jest sąd opiekuńczy, czyli co do zasady sąd rejonowy, wydział rodzinny i nieletnich. Tam mogą znajdować się akta dotyczące ustanowienia opiekuna albo kuratora, zakresu jego uprawnień oraz ewentualnych zezwoleń na czynności dotyczące majątku osoby ubezwłasnowolnionej.

Jeżeli sąd nie wyda Ci dokumentu od ręki albo nie znasz dokładnie sądu, w toczącym się procesie można złożyć wniosek dowodowy, aby sąd zażądał akt sprawy o ubezwłasnowolnienie lub akt opiekuńczych. Jest to szczególnie przydatne, gdy druga strona dysponuje aktem notarialnym, ale nie chce ujawnić pełnej dokumentacji.

Testament a pełna zdolność do czynności prawnych

Zgodnie z art. 944 Kodeksu cywilnego testament może sporządzić i odwołać tylko osoba mająca pełną zdolność do czynności prawnych. Testamentu nie można sporządzić ani odwołać przez przedstawiciela. Oznacza to, że testament sporządzony przez osobę ubezwłasnowolnioną, zarówno częściowo, jak i całkowicie, jest nieważny.

Zgoda kuratora, opiekuna, członka rodziny albo notariusza nie może „uzdrowić” takiego testamentu. W sprawach testamentowych liczy się stan z chwili sporządzenia testamentu. Jeżeli w tej dacie testator był już ubezwłasnowolniony, brak pełnej zdolności do czynności prawnych jest samodzielną podstawą do zakwestionowania testamentu.

Jeżeli formalnego ubezwłasnowolnienia nie było, ale osoba z powodu choroby, demencji, zaburzeń psychicznych, leków albo innego stanu nie była w stanie świadomie albo swobodnie podjąć decyzji, można analizować nieważność testamentu na podstawie art. 945 Kodeksu cywilnego. Wtedy szczególnie ważna jest dokumentacja medyczna, zeznania świadków i okoliczności sporządzenia testamentu. Więcej o tym zagadnieniu wyjaśnia artykuł o tym, jak ocenia się zdolność testowania a stan zdrowia.

Jak praktycznie podważyć darowiznę lub testament?

Najpierw należy zebrać dokumenty: odpis postanowienia o ubezwłasnowolnieniu, dokumenty z sądu opiekuńczego dotyczące kuratora albo opiekuna, odpis aktu zgonu, dokumenty spadkowe oraz informacje z księgi wieczystej. Przy darowiźnie nieruchomości trzeba ustalić, czy istnieje akt notarialny i czy na jego podstawie dokonano wpisu w księdze wieczystej.

Jeżeli chodzi o testament, zarzut nieważności zgłasza się zwykle w postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku. Sąd spadku bada wtedy, czy testament jest ważny i czy może być podstawą dziedziczenia. Jeżeli testament zostanie uznany za nieważny, dziedziczenie następuje według wcześniejszego ważnego testamentu, a gdy go nie ma – według ustawy.

Jeżeli chodzi o darowiznę nieruchomości, możliwy tryb zależy od tego, czy nieruchomość nadal jest wpisana na osobę zmarłą, czy już na kuzyna, oraz jakie dokumenty były podstawą wpisu. Czasem potrzebny jest pozew o ustalenie nieważności czynności prawnej, czasem dodatkowo sprawa o uzgodnienie treści księgi wieczystej, a w określonych sytuacjach także zabezpieczenie roszczenia, aby nieruchomość nie została dalej sprzedana.

FAQ

Czy osoba ubezwłasnowolniona może sporządzić ważny testament?

Nie. Testament może sporządzić tylko osoba mająca pełną zdolność do czynności prawnych. Osoba ubezwłasnowolniona częściowo ma ograniczoną zdolność, a osoba ubezwłasnowolniona całkowicie nie ma zdolności do czynności prawnych. W obu przypadkach testament sporządzony po ubezwłasnowolnieniu jest nieważny.

Czy zgoda kuratora może naprawić testament osoby ubezwłasnowolnionej?

Nie. Testament jest czynnością ściśle osobistą. Nie można go sporządzić, odwołać ani potwierdzić przez kuratora, opiekuna, pełnomocnika ani członka rodziny.

Czy darowizna nieruchomości bez aktu notarialnego jest ważna?

Nie, jeżeli chodzi o przeniesienie własności nieruchomości. Umowa przenosząca własność nieruchomości wymaga aktu notarialnego. Zwykła umowa pisemna, list albo oświadczenie rodzinne nie przenosi własności domu, mieszkania czy działki.

Skąd wziąć dokument potwierdzający ubezwłasnowolnienie?

Należy złożyć wniosek o odpis prawomocnego postanowienia do sądu okręgowego, który prowadził sprawę o ubezwłasnowolnienie. Warto też sprawdzić akta sądu opiekuńczego dotyczące opiekuna albo kuratora, bo mogą zawierać zakres jego uprawnień i ewentualne zgody na czynności majątkowe.

Co zrobić, gdy kuzyn jest już wpisany jako właściciel w księdze wieczystej?

Trzeba przeanalizować podstawę wpisu, najczęściej akt notarialny. Jeżeli czynność była nieważna albo bezskuteczna, może być potrzebne postępowanie sądowe dotyczące nieważności umowy i uzgodnienia treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym.

Podsumowanie

W sprawach po osobie ubezwłasnowolnionej kluczowe jest ustalenie rodzaju ubezwłasnowolnienia i daty sporządzenia spornego dokumentu. Testament wymaga pełnej zdolności do czynności prawnych, więc osoba ubezwłasnowolniona nie może sporządzić ważnego testamentu. Darowizna nieruchomości wymaga aktu notarialnego, a przy ubezwłasnowolnieniu trzeba dodatkowo zbadać zgodę przedstawiciela, kuratora lub sądu opiekuńczego.

Najlepiej rozpocząć od zebrania dokumentów z sądu okręgowego, sądu opiekuńczego i księgi wieczystej. Dopiero po ich analizie można zdecydować, czy właściwa będzie sprawa spadkowa, pozew o ustalenie nieważności, żądanie uzgodnienia księgi wieczystej czy inny środek prawny.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny – Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93, w szczególności art. 12, art. 14, art. 15, art. 17, art. 158, art. 890, art. 944 i art. 945.

2. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy – Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59, w szczególności art. 156, art. 178 i art. 181.

3. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego – Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296, w szczególności art. 544.

4. Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 28 maja 2021 r., III CZP 29/20 – dotycząca potwierdzenia czynności osoby ubezwłasnowolnionej częściowo po uzyskaniu zezwolenia sądu opiekuńczego.

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.