Druga żona pominięta w testamencie – zachowek i zrzeczenie

Czy druga żona pominięta w testamencie dziedziczy?

Jeżeli spadkodawca sporządzi ważny testament i powoła do całości spadku swoją córkę, druga żona nie otrzyma udziału w spadku jako spadkobierca testamentowy. Nie oznacza to jednak, że zostaje całkowicie pozbawiona ochrony. Małżonek należy do kręgu osób uprawnionych do zachowku, jeżeli w konkretnym stanie faktycznym byłby powołany do spadku z ustawy.

Przy dziedziczeniu ustawowym w pierwszej kolejności dziedziczą dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek. Dziedziczą w częściach równych, ale udział małżonka nie może być mniejszy niż 1/4 całości spadku. Jeżeli spadkodawca pozostawia jedną córkę i żonę, ich ustawowe udziały wynosiłyby po 1/2.

W praktyce oznacza to, że testament zapisujący cały majątek córce nie zamyka żonie drogi do roszczenia pieniężnego przeciwko spadkobierczyni. Żona nie żąda wtedy dopuszczenia do dziedziczenia, lecz zapłaty zachowku albo jego uzupełnienia.

Ile wynosi zachowek dla żony?

Zgodnie z art. 991 Kodeksu cywilnego małżonkowi, który byłby powołany do spadku z ustawy, przysługuje zachowek w wysokości połowy wartości udziału spadkowego, który przypadłby mu przy dziedziczeniu ustawowym. Jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy, zachowek wynosi dwie trzecie takiego udziału.

W opisanej sytuacji, przy jednej córce i żonie, udział ustawowy żony wynosiłby 1/2. Jeżeli żona jest osobą pełnoletnią i nie jest trwale niezdolna do pracy, jej zachowek wyniesie 1/2 z 1/2, czyli 1/4 wartości substratu zachowku. Jeżeli byłaby trwale niezdolna do pracy, jej zachowek mógłby wynieść 2/3 z 1/2, czyli 1/3 wartości substratu zachowku.

Nie zawsze jest to po prostu 1/4 wartości majątku widocznego w dniu śmierci. Przy obliczaniu zachowku ustala się substrat zachowku, czyli wartość spadku skorygowaną zgodnie z przepisami, między innymi o niektóre darowizny, zapisy windykacyjne oraz świadczenia związane z fundacją rodzinną. Darowizny otrzymane przez żonę, zapisy albo inne świadczenia mogą zostać zaliczone na należny jej zachowek.

Warto też pamiętać o szczególnej zasadzie z art. 994 § 3 Kodeksu cywilnego: przy obliczaniu zachowku należnego małżonkowi nie dolicza się do spadku darowizn, które spadkodawca uczynił przed zawarciem z nim małżeństwa.

Czy intercyza pozbawia żonę zachowku?

Nie. Intercyza, czyli umowa majątkowa małżeńska, wpływa na ustrój majątkowy małżonków, na przykład wprowadza rozdzielność majątkową. Nie jest jednak umową o spadek i sama nie odbiera małżonkowi prawa do dziedziczenia ustawowego ani prawa do zachowku.

Znaczenie intercyzy polega głównie na tym, że po śmierci małżonka nie trzeba najpierw dzielić majątku wspólnego, jeżeli wspólność majątkowa w ogóle nie powstała. Do spadku wejdzie zasadniczo majątek osobisty zmarłego oraz to, co do niego należało zgodnie z zawartą umową majątkową. Prawo do zachowku żony ocenia się jednak nadal według przepisów spadkowych.

Jeżeli celem jest przekazanie całego majątku córce bez przyszłego roszczenia żony o zachowek, sama intercyza i sam testament nie wystarczą. Potrzebne jest dodatkowe rozwiązanie, najczęściej notarialna umowa dotycząca dziedziczenia albo zachowku.

Jak skutecznie ograniczyć albo wyłączyć zachowek żony?

Najbezpieczniejszym rozwiązaniem jest umowa zawarta z żoną w formie aktu notarialnego. Zgodnie z aktualnym art. 1048 Kodeksu cywilnego spadkobierca ustawowy może zrzec się dziedziczenia po przyszłym spadkodawcy, a zrzeczenie może być ograniczone tylko do prawa do zachowku w całości albo w części.

W praktyce daje to kilka możliwości. Żona może zrzec się całego dziedziczenia ustawowego, może zrzec się wyłącznie zachowku albo może zgodzić się na częściowe ograniczenie przyszłego roszczenia. Umowa wymaga aktu notarialnego. Zrzeczenie się dziedziczenia obejmuje także zstępnych zrzekającego się, chyba że strony umówią się inaczej.

Jeżeli strony chcą, aby mimo zrzeczenia żona mogła w przyszłości otrzymać określony zapis, darowiznę albo zostać powołana w testamencie do konkretnej części majątku, należy jasno ułożyć treść dokumentów. W orzeczeniu z 15 maja 1972 r., III CZP 26/72, Sąd Najwyższy wskazywał, że osoba, która zrzekła się dziedziczenia ustawowego, może dziedziczyć na podstawie testamentu, jeżeli spadkodawca tak postanowi.

Umowę o zrzeczenie najlepiej zawierać z osobą, która jest już małżonkiem i należy do kręgu spadkobierców ustawowych. W przypadku narzeczonej praktycznie bezpieczniejszą drogą jest zawarcie intercyzy przed ślubem, a umowy o zrzeczenie się dziedziczenia albo zachowku po zawarciu małżeństwa.

Wydziedziczenie żony w testamencie

Wydziedziczenie nie oznacza zwykłego pominięcia w testamencie. To pozbawienie małżonka prawa do zachowku, ale tylko z przyczyn wskazanych w ustawie. Spadkodawca może wydziedziczyć żonę, jeżeli zachodzi jedna z przesłanek z art. 1008 Kodeksu cywilnego, na przykład uporczywe postępowanie wbrew woli spadkodawcy sprzeczne z zasadami współżycia społecznego, umyślne przestępstwo przeciwko spadkodawcy albo jednej z jego najbliższych osób, rażąca obraza czci albo uporczywe niedopełnianie obowiązków rodzinnych.

Przyczyna wydziedziczenia powinna wynikać z treści testamentu. Samo zdanie, że żona ma nic nie dostać, nie wystarczy. Nie wystarczy też ogólny konflikt małżeński, jeżeli nie da się go powiązać z ustawowymi przesłankami. Jeżeli spadkodawca przebaczył żonie, wydziedziczenie oparte na tej samej przyczynie może okazać się nieskuteczne.

Wydziedziczenie jest rozwiązaniem spornym i często kończy się procesem. Osoba wydziedziczona może podważać testament albo twierdzić, że wskazana przyczyna nie istniała, nie była uporczywa albo nie została dostatecznie opisana. Z tego powodu w sytuacji planowanej i zgodnej między małżonkami zwykle bezpieczniejsza jest umowa notarialna niż samo wydziedziczenie.

Kiedy żona nie będzie miała prawa do zachowku?

Żona nie będzie miała prawa do zachowku, jeżeli w chwili śmierci nie będzie już małżonkiem spadkodawcy, na przykład po prawomocnym rozwodzie. Podobny skutek może wynikać z prawomocnej separacji, ponieważ separacja co do zasady wyłącza małżonków od dziedziczenia po sobie.

Praktyczny wariant, w którym dom zapisano partnerowi, opisuje poradnik o zachowku po matce i separacji.

Osobna sytuacja występuje wtedy, gdy spadkodawca przed śmiercią wystąpił o rozwód albo separację z winy małżonka, a żądanie było uzasadnione. Zgodnie z art. 940 Kodeksu cywilnego pozostali spadkobiercy ustawowi mogą żądać sądowego wyłączenia takiego małżonka od dziedziczenia. Termin na wniesienie powództwa wynosi 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o otwarciu spadku, nie więcej jednak niż 1 rok od otwarcia spadku.

Prawo do zachowku nie powstanie także wtedy, gdy żona skutecznie zrzekła się dziedziczenia albo samego zachowku, została skutecznie wydziedziczona, została uznana za niegodną dziedziczenia albo otrzymała już świadczenia, które w pełni pokrywają jej zachowek.

Termin dochodzenia zachowku i możliwość rozłożenia zapłaty

Roszczenie o zachowek przeciwko spadkobiercy testamentowemu przedawnia się z upływem 5 lat od ogłoszenia testamentu. W innych przypadkach, na przykład przy roszczeniu przeciwko osobie zobowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu darowizny albo zapisu windykacyjnego, termin może być liczony od otwarcia spadku.

Osoba zobowiązana do zapłaty zachowku nie zawsze musi zapłacić całą kwotę natychmiast. Sąd może odroczyć termin płatności, rozłożyć zachowek na raty, a wyjątkowo nawet go obniżyć, uwzględniając sytuację osobistą i majątkową obu stron. Co do zasady raty nie powinny przekraczać łącznie 5 lat, ale w szczególnych przypadkach termin może zostać wydłużony maksymalnie do 10 lat.

FAQ

Podsumowanie

Druga żona pominięta w testamencie nie musi zostać spadkobiercą, ale zwykle zachowuje prawo do zachowku. Przy jednej córce i żonie standardowy zachowek żony wynosi 1/4 substratu zachowku, a przy trwałej niezdolności do pracy może być wyższy. Intercyza nie eliminuje tego roszczenia.

Jeżeli spadkodawca chce przekazać majątek córce i ograniczyć ryzyko sporu po swojej śmierci, powinien zadbać nie tylko o testament, lecz także o rozwiązania za życia: notarialne zrzeczenie się dziedziczenia, zrzeczenie się samego zachowku albo inne świadome ustalenia majątkowe. Wydziedziczenie warto traktować ostrożnie, bo wymaga realnej ustawowej przyczyny i często jest kwestionowane.

Źródła

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny, w szczególności art. 931, 940, 991–1011 oraz 1048–1050 - ISAP Sejm RP.
2. Orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 15 maja 1972 r., III CZP 26/72, OSNCP 1972, nr 11, poz. 197.
3. Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 17 marca 2017 r., III CZP 110/16 - orzecznictwo SN.