Dziedziczenie po dziadkach a zachowek dla wnuków

Kiedy planowanie majątku dziadków może wywołać roszczenia wnuków?

W tym artykule punktem wyjścia jest sytuacja, w której dziadkowie chcą przekazać majątek jednej osobie i ograniczyć ryzyko przyszłych roszczeń wnuków. Szczegółowe zasady, kiedy wnuk ma własne roszczenie albo przejmuje roszczenie po rodzicu, opisuje artykuł o prawie wnuków do zachowku po dziadkach.

Skutki sytuacji, w której gospodarstwo lub nieruchomość rzeczywiście przypadły jednej wnuczce, omawia artykuł o zachowku po przekazaniu majątku wnuczce.

Dalsze sekcje porównują rozwiązania planistyczne: testament, darowiznę, umowę dożywocia, wydziedziczenie i notarialne zrzeczenie.

Jak oszacować ryzyko zachowku wnuków?

Przed wyborem rozwiązania trzeba ustalić udział, który przypadłby wnukowi przy dziedziczeniu ustawowym, oraz wartość majątku i wcześniejszych przysporzeń. Szczegółowy sposób wyliczenia zawiera poradnik o obliczaniu zachowku dla wnuka.

W tym artykule najważniejsze jest nie samo działanie matematyczne, lecz porównanie czynności, które dziadkowie mogą zaplanować za życia. Szerszy katalog rozwiązań znajduje się także w poradniku o legalnych sposobach ograniczenia zachowku.

Czy testament na rzecz syna wystarczy, aby uniknąć zachowku?

Nie. Testament pozwala wskazać, kto ma dziedziczyć majątek, ale nie usuwa automatycznie prawa osób najbliższych do zachowku. Jeżeli dziadkowie zapiszą mieszkanie i pozostały majątek synowi, wnuki po zmarłej córce nadal mogą żądać od niego zapłaty odpowiedniej sumy pieniężnej, jeżeli nie otrzymały należnego zachowku w inny sposób.

Zachowek nie oznacza prawa do konkretnej części mieszkania. Jest to roszczenie pieniężne. Uprawniony wnuk nie staje się z tego powodu współwłaścicielem lokalu, ale może domagać się zapłaty od spadkobiercy testamentowego, zapisobiercy windykacyjnego albo w określonych sytuacjach od osoby obdarowanej.

Roszczenia o zachowek przedawniają się zasadniczo z upływem 5 lat. Przy roszczeniu przeciwko spadkobiercy termin liczy się od ogłoszenia testamentu, a przy roszczeniu przeciwko obdarowanemu lub zapisobiercy windykacyjnemu – od otwarcia spadku, czyli od śmierci spadkodawcy.

Czy darowizna mieszkania dla syna chroni przed zachowkiem?

Zwykła darowizna mieszkania na rzecz syna nie jest pewnym sposobem uniknięcia zachowku. Przy obliczaniu zachowku dolicza się do spadku darowizny dokonane przez spadkodawcę, z wyjątkami przewidzianymi w Kodeksie cywilnym. Dziesięcioletnie ograniczenie dotyczy darowizn na rzecz osób niebędących spadkobiercami ani uprawnionymi do zachowku. Syn jako dziecko spadkodawcy należy do kręgu osób najbliższych, dlatego darowizna na jego rzecz może być brana pod uwagę przy obliczaniu zachowku nawet po wielu latach.

Nie rozwiązuje problemu także sama darowizna z ustanowieniem służebności mieszkania dla rodziców. Taka umowa nadal pozostaje darowizną, a służebność może jedynie wpływać na wycenę przysporzenia. Jeżeli celem jest silniejsze ograniczenie ryzyka zachowku, trzeba rozważyć inne instrumenty prawne.

Umowa dożywocia jako sposób zabezpieczenia mieszkania

Najczęściej wskazywanym rozwiązaniem w podobnych sprawach jest umowa dożywocia uregulowana w art. 908 Kodeksu cywilnego. Polega ona na tym, że właściciel nieruchomości przenosi jej własność na inną osobę, a nabywca zobowiązuje się zapewnić zbywcy dożywotnie utrzymanie. Jeżeli umowa nie stanowi inaczej, obejmuje to m.in. przyjęcie zbywcy jako domownika, dostarczanie mu wyżywienia, ubrania, mieszkania, światła i opału, pomoc i pielęgnowanie w chorobie oraz sprawienie pogrzebu zgodnie ze zwyczajami miejscowymi.

Umowa dożywocia jest umową odpłatną i wzajemną. Z tego powodu wartości nieruchomości przeniesionej w ramach rzeczywistego dożywocia co do zasady nie dolicza się do substratu zachowku tak jak darowizny. Takie stanowisko było prezentowane również w orzecznictwie, m.in. w wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 19 lipca 2006 r., sygn. akt VI ACa 99/2006.

Ważne jest jednak, aby umowa dożywocia była rzeczywista, a nie pozorna. Obowiązki syna powinny być realnie ustalone i wykonywane. Jeżeli strony w praktyce nie chcą żadnych świadczeń opiekuńczych, a dokument ma tylko ukryć darowiznę, spór o zachowek może być znacznie bardziej ryzykowny.

Warto też odróżnić dożywocie od darowizny ze służebnością osobistą mieszkania. W praktyce rodziny często mylą te konstrukcje, choć ich skutki dla zachowku są inne. Jeżeli potrzebne jest jednocześnie zabezpieczenie prawa mieszkania rodziców i ograniczenie ryzyka zachowku, należy precyzyjnie omówić z notariuszem, czy właściwe będzie dożywocie z prawem zamieszkania, czy inna konstrukcja prawna.

Wydziedziczenie wnuków a prawo do zachowku

Wydziedziczenie oznacza pozbawienie osoby najbliższej prawa do zachowku. Można go dokonać wyłącznie w testamencie i tylko z przyczyn wskazanych w art. 1008 Kodeksu cywilnego. Spadkodawca może wydziedziczyć uprawnionego, jeżeli ten:

• wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego,
• dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci,
• uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych.

Samo stwierdzenie w testamencie, że wnuk zostaje wydziedziczony, nie wystarczy. Przyczyna wydziedziczenia powinna wynikać z treści testamentu i musi istnieć w rzeczywistości. Jeżeli wnuk zakwestionuje wydziedziczenie w procesie o zachowek, sąd będzie badał, czy wskazana przyczyna była prawdziwa, konkretna i wystarczająca.

Nie można skutecznie wydziedziczyć osoby tylko dlatego, że spadkodawca chce cały majątek przekazać innemu członkowi rodziny. Nie wystarcza też zwykły konflikt rodzinny, sporadyczny brak kontaktu albo subiektywne poczucie krzywdy, jeżeli nie spełnia ustawowych przesłanek. Jeżeli spadkodawca przebaczył uprawnionemu, wydziedziczenie nie będzie skuteczne.

Trzeba również pamiętać o art. 1011 Kodeksu cywilnego: zstępni wydziedziczonego zstępnego są uprawnieni do zachowku, chociażby wydziedziczony przeżył spadkodawcę. Jeżeli więc wydziedziczony wnuk ma dzieci, roszczenie o zachowek może przejść na jego zstępnych.

Zrzeczenie się dziedziczenia lub samego zachowku

Trzecim rozwiązaniem jest umowa zrzeczenia się dziedziczenia. Zgodnie z art. 1048 Kodeksu cywilnego spadkobierca ustawowy może zawrzeć z przyszłym spadkodawcą umowę, w której zrzeka się dziedziczenia po nim. Umowa musi mieć formę aktu notarialnego.

Aktualne przepisy pozwalają także ograniczyć zrzeczenie do samego prawa do zachowku, w całości albo w części. Jest to ważne praktycznie, ponieważ strony mogą uzgodnić, że wnuk nie rezygnuje z każdego możliwego skutku dziedziczenia, ale zrzeka się roszczenia o zachowek po konkretnym dziadku lub babci.

Zrzeczenie się dziedziczenia obejmuje również zstępnych zrzekającego się, chyba że w umowie postanowiono inaczej. Dlatego treść aktu notarialnego powinna być bardzo precyzyjna. Jeżeli wnuki są pełnoletnie i zgodzą się na takie rozwiązanie, może ono skutecznie uporządkować sprawę na przyszłość. Jeżeli są małoletnie, konieczna byłaby analiza dopuszczalności czynności z punktu widzenia ich interesu oraz zasad reprezentacji dziecka.

Czy sąd może rozłożyć zachowek na raty?

Jeżeli mimo podjętych działań roszczenie o zachowek powstanie, osoba zobowiązana do zapłaty nie zawsze musi zapłacić całość natychmiast. Zgodnie z art. 997¹ Kodeksu cywilnego zobowiązany może żądać odroczenia terminu płatności, rozłożenia zachowku na raty, a w wyjątkowych przypadkach także jego obniżenia. Sąd uwzględnia wtedy sytuację osobistą i majątkową zarówno uprawnionego do zachowku, jak i zobowiązanego.

Rozłożenie na raty nie jest jednak automatyczne. Co do zasady terminy spłaty rat nie mogą przekraczać łącznie 5 lat, a w szczególnie uzasadnionych przypadkach mogą zostać wydłużone maksymalnie do 10 lat. To rozwiązanie pomaga, gdy zachowek jest należny, ale jednorazowa zapłata groziłaby sprzedażą mieszkania albo poważnym zachwianiem sytuacji finansowej zobowiązanego.

FAQ

Czy wnuki zawsze mają zachowek po dziadkach?

Nie. Wnuki mają zachowek wtedy, gdy należą do kręgu osób, które dziedziczyłyby z ustawy po dziadku lub babci. Najczęściej dzieje się tak, gdy ich rodzic, będący dzieckiem spadkodawcy, zmarł przed spadkodawcą.

Czy można zapisać mieszkanie synowi bez zachowku dla wnuków?

Sam testament nie wystarczy. Bezpieczniejsze mogą być umowa dożywocia albo notarialne zrzeczenie się dziedziczenia lub zachowku przez wnuki, ale wybór zależy od sytuacji rodzinnej, wieku wnuków, wartości majątku i tego, czy strony zgadzają się na dane rozwiązanie.

Czy darowizna mieszkania dla syna po 10 latach nie liczy się do zachowku?

W przypadku darowizny na rzecz syna nie należy automatycznie zakładać ochrony po 10 latach. Ograniczenie z art. 994 Kodeksu cywilnego dotyczy darowizn na rzecz osób niebędących spadkobiercami ani uprawnionymi do zachowku. Syn jako zstępny należy do kręgu osób najbliższych.

Czy wydziedziczenie wnuka rozwiązuje problem?

Tylko wtedy, gdy istnieje rzeczywista ustawowa przyczyna wydziedziczenia i wynika ona z testamentu. Wydziedziczenie bez konkretnej podstawy może zostać uznane za nieskuteczne. Dodatkowo dzieci wydziedziczonego wnuka mogą zachować własne prawo do zachowku.

Czy wnuk może zrzec się tylko zachowku?

Tak. Aktualne przepisy pozwalają zawrzeć z przyszłym spadkodawcą umowę notarialną ograniczoną do zrzeczenia się prawa do zachowku w całości albo w części.

Podsumowanie

W opisanej sytuacji wnuki po zmarłej córce mogą mieć prawo do zachowku po babci i dziadku, jeżeli zostaną pominięte w testamencie albo nie otrzymają należnej im wartości w inny sposób. Ich roszczenie będzie dotyczyć zapłaty pieniędzy, a nie automatycznego udziału we własności mieszkania.

Najprostszy testament na rzecz syna nie usuwa ryzyka zachowku. Zwykła darowizna mieszkania również może nie wystarczyć, ponieważ darowizny na rzecz dzieci są istotne przy obliczaniu zachowku. W praktyce warto rozważyć przede wszystkim rzeczywistą umowę dożywocia albo notarialne porozumienie z wnukami dotyczące zrzeczenia się dziedziczenia lub samego zachowku.

Źródła

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny, w szczególności art. 908, art. 931, art. 991–1011 oraz art. 1048–1049 – Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93.
2. Art. 991 Kodeksu cywilnego – uprawnieni do zachowku.
3. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 19 lipca 2006 r., sygn. akt VI ACa 99/2006.
4. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 listopada 2002 r., sygn. akt II CKN 1397/2000.
5. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 19 sierpnia 2005 r., sygn. akt VI ACa 302/2005.

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.