Czy wnukom należy się zachowek po dziadkach?
• Data: 2026-04-01 • Autor: Tomasz Krupiński
Jestem po rozwodzie 15 lat, mam dwoje dzieci. Czy po dziadkach ze strony byłego męża (dziadkowie już nie żyją) należy się zachowek dla wnuków (moich dzieci)? Byli teściowie posiadali ziemię orną i wszystko przejęła córka teściów i jej rodzina. Były mąż jest bardzo chory i może być tak, że umrze.
Czy wnuki mają prawo do spadku po rodzicach byłego męża?
Podstawę prawną dla przedstawionego zagadnienia stanowią przepisy Kodeksu cywilnego. Zgodnie bowiem z treścią art. 991 § 1 i 2 z„stępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą się, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni - dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zaś wypadkach – połowa wartości tego udziału (zachowek). Jeżeli uprawniony nie otrzymał należnego mu zachowku bądź w postaci uczynionej przez spadkodawcę darowizny bądź w postaci powołania do spadku, bądź w postaci zapisu, przysługuje mu przeciwko spadkobiercy roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo do jego uzupełnienia”. Poza tym zachowek stanowi minimum zagwarantowanego udziału w spadku spadkobiercy ustawowemu i pozbawić tego udziału na podstawie art. 5 można tylko w sytuacjach rzeczywiście wyjątkowych (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 25 stycznia 2001 r. sygn. akt IV CKN 250/00).
Jak obliczyć wysokość zachowku?
Podstawą obliczenia zachowku jest wartość udziału w majątku spadkowym, przy czym dolicza się do spadku darowizny oraz zapisy windykacyjne dokonane przez spadkodawcę. Przy obliczaniu zachowku nie dolicza się do spadku drobnych darowizn, zwyczajowo w danych stosunkach przyjętych, ani dokonanych przed więcej niż dziesięciu laty, licząc wstecz od otwarcia spadku, darowizn na rzecz osób nie będących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku (art. 993 i 994 § 1). Nadto przy obliczaniu wysokości zachowku należy ustalić czystą wartość spadku. Wartość ta to różnica między wysokością aktywów wchodzących w skład spadku a wysokością długów spadkowych. Ustalenie składu spadku, mianowicie różnicy między wartością stanu czynnego spadku (aktywów) i wartością stanu biernego spadku (pasywów), następuje więc, co do zasady, według reguł określonych w art. 922, nie uwzględnia się jedynie zapisów i poleceń oraz oczywiście długów z tytułu zachowku (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 14 marca 2008 r., sygn. akt IV CSK 509/07).
Uprawnionym do zachowku jest ojciec dzieci. Tak więc do czasu, gdy żyje, jest osobą, której przysługuje roszczenie o zapłatę zachowku. Roszczenie to przechodzi na spadkobierców (dzieci) po śmierci ojca.
Przykłady
Pani Anna, po rozwodzie od kilkunastu lat, wychowuje samotnie dwójkę dzieci. Jej były mąż poważnie zachorował i zbliża się do końca życia. Po jego rodzicach, którzy już nie żyją, cały majątek – w tym duża działka rolna – został przepisany ich córce, czyli siostrze byłego męża. Pani Anna zastanawia się, czy jej dzieci mają prawo do zachowku po dziadkach. Okazuje się, że dopóki ich ojciec żyje, to on – jako syn spadkodawców – jest jedyną osobą uprawnioną do zachowku. Dopiero po jego śmierci dzieci będą mogły ewentualnie dochodzić roszczeń jako jego spadkobiercy.
Pan Tomasz dowiedział się po śmierci swojej matki, że cały jej majątek został przepisany w testamencie wyłącznie jego młodszej siostrze. Matka jeszcze za życia przekazała jej również mieszkanie w formie darowizny. Pan Tomasz, nie otrzymawszy nic, postanowił wystąpić o zachowek. W toku postępowania okazało się, że darowizna mieszkania została dokonana siedem lat przed śmiercią matki, więc musi zostać doliczona do spadku przy obliczaniu należnego zachowku. Ostatecznie sąd zasądził na jego rzecz znaczną sumę jako uzupełnienie zachowku.
Pani Maria zmarła, pozostawiając testament, w którym cały majątek zapisała swojej wnuczce – córce zmarłego syna. Drugi syn pani Marii, żyjący, został całkowicie pominięty. Uważał on, że został skrzywdzony i postanowił dochodzić zachowku. W tym przypadku to właśnie on miał prawo do zachowku, a nie wnuczka, mimo że ta została wskazana jako jedyna spadkobierczyni. Sąd potwierdził, że osoba pominięta w testamencie, a będąca zstępnym spadkodawcy, ma prawo do zachowku, niezależnie od treści testamentu.
Podsumowanie
Wnuki nie mają samodzielnego prawa do zachowku po dziadkach, jeśli żyje ich rodzic będący dzieckiem spadkodawców. Uprawnionym do zachowku jest w pierwszej kolejności syn lub córka zmarłego, a roszczenie przechodzi na ich dzieci dopiero po ich śmierci. W przypadku wcześniejszego przekazania majątku – np. w formie darowizny – możliwe jest doliczenie jej do masy spadkowej, jeśli została dokonana w odpowiednim czasie i na rzecz osoby bliskiej. Zachowek stanowi ochronę najbliższych krewnych przed całkowitym pominięciem ich w spadku i warto znać zasady jego dziedziczenia.
Oferta porad prawnych
Potrzebujesz pomocy w sprawie spadku, zachowku lub darowizny? Skonsultuj swoją sytuację z prawnikiem bez wychodzenia z domu. Oferujemy szybkie i profesjonalne porady prawne online – wystarczy opisać problem, a my przygotujemy dla Ciebie jasną i konkretną odpowiedź wraz z podstawą prawną. Sprawdź, co Ci się należy i jak dochodzić swoich praw.
Źródła:
1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
2. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 14 marca 2008 r., sygn. akt IV CSK 509/07
3. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 25 stycznia 2001 r. sygn. akt IV CKN 250/00
Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.
Zapytaj prawnika - porady prawne online
prawnicy z dużym doświadczeniem
Zapytaj prawnika
