Zachowek dla wnuków po dziadkach – kiedy się należy?

Czy wnuki mają prawo do zachowku po rodzicach byłego męża?

Sam rozwód rodziców nie ma wpływu na więź prawną dzieci z dziadkami ze strony ojca. Dzieci nadal są wnukami dziadków, a więc zstępnymi w rozumieniu prawa spadkowego. Nie oznacza to jednak automatycznie, że mogą od razu żądać zachowku po dziadkach.

Zgodnie z art. 991 Kodeksu cywilnego zachowek przysługuje zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, ale tylko tym, którzy byliby powołani do spadku z ustawy. Przy dziedziczeniu ustawowym w pierwszej kolejności dziedziczą dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek. Wnuki wchodzą w miejsce swojego rodzica dopiero wtedy, gdy ten rodzic nie dożył otwarcia spadku albo został potraktowany jak osoba, która nie dożyła spadku.

Jeżeli więc w dniu śmierci dziadka lub babci żył ich syn, czyli ojciec dzieci, to co do zasady on był osobą uprawnioną do zachowku po swoich rodzicach. Wnuki nie miały wtedy samodzielnego roszczenia tylko dlatego, że majątek został przejęty przez ciotkę lub jej rodzinę.

Kiedy wnuk może mieć własne roszczenie o zachowek?

Wnuk może być bezpośrednio uprawniony do zachowku po dziadku lub babci przede wszystkim wtedy, gdy jego rodzic, będący dzieckiem spadkodawcy, nie żył w chwili śmierci dziadka albo babci. W takiej sytuacji udział, który przypadłby temu rodzicowi, przypada jego dzieciom w częściach równych.

Podobny skutek mogą wywołać niektóre sytuacje, w których rodzic zostaje wyłączony od dziedziczenia, na przykład uznanie go za niegodnego albo odrzucenie spadku. Trzeba jednak zawsze sprawdzić dokumenty i daty, bo skutki prawne zależą od konkretnej podstawy wyłączenia od dziedziczenia. Osobną zasadę przewiduje art. 1011 Kodeksu cywilnego: zstępni wydziedziczonego zstępnego są uprawnieni do zachowku, chociażby wydziedziczony przeżył spadkodawcę.

W opisanej sytuacji najważniejsze jest więc ustalenie, czy ojciec dzieci żył w chwili śmierci każdego z dziadków, czy był pominięty w testamencie, czy zrzekł się dziedziczenia, odrzucił spadek, został wydziedziczony albo uznany za niegodnego. Zachowek po dziadku i zachowek po babci ocenia się oddzielnie, bo są to dwa odrębne spadki.

Czy roszczenie ojca o zachowek przejdzie na dzieci po jego śmierci?

Jeżeli ojciec dzieci był uprawniony do zachowku po swoich rodzicach, ale nie otrzymał należnej kwoty, mogło powstać po jego stronie roszczenie pieniężne. Po jego śmierci takie roszczenie nie przechodzi automatycznie na każdego spadkobiercę.

Art. 1002 Kodeksu cywilnego stanowi, że roszczenie z tytułu zachowku przechodzi na spadkobiercę osoby uprawnionej tylko wtedy, gdy ten spadkobierca należy do osób uprawnionych do zachowku po pierwszym spadkodawcy. W praktyce oznacza to, że dzieci zmarłego uprawnionego mogą dochodzić odziedziczonego roszczenia, jeżeli same dziedziczą po ojcu i należą do kręgu zstępnych pierwszego spadkodawcy. Była żona nie jest uprawniona do zachowku po rodzicach byłego męża i nie dochodzi takiego roszczenia we własnym imieniu.

Znaczenie ma również najnowsza linia orzecznicza. W uchwale z 13 kwietnia 2023 r., sygn. akt III CZP 125/22, Sąd Najwyższy potwierdził, że roszczenie o zachowek nie przechodzi na spadkobiercę osoby uprawnionej, jeżeli nie należy on do kręgu osób uprawnionych do zachowku po pierwszym spadkodawcy. Jednocześnie w uzasadnieniu uchwały wskazano utrwalony pogląd, że roszczenie przysługujące dziecku spadkodawcy może przejść na jego zstępnych.

Jeżeli dzieci są małoletnie, działania w ich imieniu podejmuje przedstawiciel ustawowy, najczęściej rodzic. Przy czynnościach przekraczających zwykły zarząd majątkiem dziecka może być potrzebna zgoda sądu opiekuńczego, zwłaszcza gdy chodzi o ugodę, zrzeczenie się roszczenia albo inne rozporządzenie prawem majątkowym dziecka.

Jak ustalić wartość odziedziczonego roszczenia?

Jeżeli dzieci przejmują roszczenie po zmarłym ojcu, nie oblicza się go od nowa według ich własnej sytuacji. Najpierw trzeba ustalić, jakie roszczenie przysługiwało ojcu wobec spadku po jego rodzicu i w jakim stanie istniało w chwili jego śmierci.

Ogólny sposób obliczenia własnego zachowku wnuka opisuje artykuł o wyliczeniu zachowku dla wnuka. Ten tekst koncentruje się na przejściu już istniejącego roszczenia na spadkobierców uprawnionego.

Od kogo dzieci dochodzą odziedziczonego roszczenia?

Roszczenie kieruje się do osoby, która była zobowiązana wobec pierwotnie uprawnionego ojca. Ustalenie tej osoby wymaga sprawdzenia, kto odziedziczył majątek po dziadku lub babci oraz czy znaczenie mają testament, darowizna albo zapis windykacyjny.

Przedawnienie roszczenia przejętego po ojcu

Śmierć ojca nie rozpoczyna nowego terminu dochodzenia zachowku. Dzieci przejmują roszczenie w takim stanie, w jakim istniało ono u ojca, dlatego trzeba sprawdzić datę otwarcia pierwszego spadku, ogłoszenia testamentu i czynności podjęte wcześniej przez ojca.

Raty a przejście roszczenia na dzieci

Możliwość odroczenia lub rozłożenia świadczenia na raty nie przesądza o tym, czy roszczenie przeszło na dzieci. Najpierw należy wykazać samo przejście roszczenia i jego wysokość, a dopiero później oceniać sposób zapłaty.

Przykłady

Poniższe przykłady pokazują, jak te same przepisy mogą działać inaczej w zależności od daty śmierci dziadków, sytuacji rodzica oraz sposobu przekazania majątku.