Czy pieniądze przekazane przed śmiercią wliczają się do masy spadkowej?

Czy przelew przed śmiercią wchodzi do masy spadkowej?

Odpowiedź zależy od tego, jaki był rzeczywisty cel przelewu. Jeżeli rodzic lub inny spadkodawca przekazał pieniądze na konto dziecka i nie oczekiwał ich zwrotu, taki przelew najczęściej ocenia się jako darowiznę. Wtedy pieniądze zwykle nie wracają fizycznie do masy spadkowej, ale ich wartość może być brana pod uwagę w rozliczeniach spadkowych.

Trzeba odróżnić przelewy dokonane za życia od środków pozostających na rachunku w dniu śmierci; tę drugą sytuację omawia poradnik o oszczędnościach po babci.

Inaczej jest wtedy, gdy strony umówiły się na zwrot pieniędzy. Jeżeli był to przelew tytułem pożyczki, zaliczki do rozliczenia albo depozytu nieprawidłowego, spadkobiercy mogą twierdzić, że do spadku należy wierzytelność, czyli prawo żądania zwrotu określonej kwoty od osoby, która pieniądze otrzymała.

Nie każdy przelew od spadkodawcy jest darowizną. Może to być także zwrot wcześniejszych wydatków, zapłata za opiekę, rozliczenie wspólnych rachunków, pomoc w zakupie rzeczy należącej do spadkodawcy albo wykonanie wcześniejszego zobowiązania. W sporze liczy się nie tylko sam fakt przelewu, ale też jego tytuł, korespondencja, relacje rodzinne, sytuacja finansowa stron i inne dowody.

Darowizna, pożyczka czy depozyt nieprawidłowy?

Najczęściej przelew pieniędzy od rodzica dla dziecka będzie kwalifikowany jako darowizna, jeżeli z okoliczności wynika, że rodzic chciał nieodpłatnie przysporzyć dziecku majątku. Brak aktu notarialnego nie przesądza jeszcze o nieważności takiej darowizny, jeżeli świadczenie zostało wykonane, czyli pieniądze rzeczywiście trafiły na rachunek obdarowanego.

Pożyczka wymaga natomiast zamiaru zwrotu. Dowodem mogą być tytuł przelewu, wiadomości, harmonogram spłat, potwierdzenia częściowych zwrotów albo pisemna umowa. Jeżeli pożyczkodawca zmarł przed odzyskaniem pieniędzy, roszczenie o zwrot wchodzi do spadku i może być dochodzone przez spadkobierców.

Depozyt nieprawidłowy występuje wtedy, gdy ktoś oddaje pieniądze na przechowanie, a z umowy lub okoliczności wynika, że przechowawca może nimi rozporządzać. Zgodnie z art. 845 Kodeksu cywilnego stosuje się wtedy odpowiednio przepisy o pożyczce. W praktyce oznacza to obowiązek zwrotu takiej samej kwoty pieniędzy.

Przelew spadkodawcy na konto jednego ze spadkobierców

Jeżeli pieniądze otrzymał jeden ze spadkobierców, pozostali mogą pytać, czy kwotę należy uwzględnić przy dziale spadku. Przy dziedziczeniu ustawowym, gdy dział spadku następuje między zstępnymi albo między zstępnymi i małżonkiem, art. 1039 Kodeksu cywilnego przewiduje obowiązek zaliczenia na schedę spadkową darowizn oraz zapisów windykacyjnych otrzymanych od spadkodawcy. Nie dotyczy to drobnych darowizn zwyczajowo przyjętych.

Spadkodawca może jednak zwolnić darowiznę z obowiązku zaliczenia na schedę spadkową. Takie zwolnienie może wynikać z jego oświadczenia albo z okoliczności sprawy. To ważne, bo zaliczenie na schedę spadkową wpływa przede wszystkim na wewnętrzne rozliczenie udziałów między spadkobiercami, a nie zawsze oznacza obowiązek zwrotu pieniędzy do wspólnej puli.

Doliczanie darowizny do spadku przy zachowku

Osobną kwestią jest zachowek. Zgodnie z art. 993 § 1 Kodeksu cywilnego przy obliczaniu zachowku dolicza się do spadku darowizny oraz zapisy windykacyjne dokonane przez spadkodawcę. W aktualnym stanie prawnym przepisy przewidują także szczególne zasady dotyczące fundacji rodzinnej, ale przy zwykłym przelewie na konto dziecka najważniejsze pozostaje ustalenie, czy przelew był darowizną.

Jeżeli dziecko otrzymało znaczną darowiznę, może ona zwiększyć substrat zachowku, czyli podstawę do obliczenia roszczeń osób uprawnionych. Darowizna dokonana na rzecz osoby uprawnionej do zachowku zalicza się również na jej własny zachowek. Oznacza to, że obdarowany nie zawsze może żądać dodatkowych pieniędzy od pozostałych spadkobierców, jeżeli już za życia spadkodawcy otrzymał świadczenie pokrywające jego zachowek.

Wartość darowizny przy zachowku ustala się według stanu z chwili jej dokonania, a według cen z chwili ustalania zachowku. Przy darowiźnie pieniężnej najczęściej punktem wyjścia jest kwota przelewu, ale w sporach rodzinnych znaczenie mogą mieć także okoliczności przekazania pieniędzy i ewentualne późniejsze rozliczenia.

Kiedy przelew nie powinien być doliczany?

Do zachowku nie dolicza się drobnych darowizn zwyczajowo w danych stosunkach przyjętych. Chodzi o świadczenia typowe dla danej rodziny i sytuacji majątkowej, na przykład zwykłe prezenty okolicznościowe. Ocena, czy darowizna była drobna, zależy od realiów konkretnej sprawy, w tym od wartości majątku spadkodawcy i poziomu życia rodziny.

Art. 994 § 1 Kodeksu cywilnego przewiduje także, że przy obliczaniu zachowku nie dolicza się darowizn dokonanych przed więcej niż dziesięciu laty, licząc wstecz od otwarcia spadku, ale tylko wtedy, gdy były to darowizny na rzecz osób niebędących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku. Jeżeli obdarowanym było dziecko, małżonek albo inna osoba uprawniona do zachowku, sam upływ dziesięciu lat zwykle nie wystarcza do pominięcia darowizny.

Przy zachowku należnym zstępnemu nie dolicza się darowizn dokonanych w czasie, gdy spadkodawca nie miał zstępnych, chyba że darowizna została dokonana na mniej niż trzysta dni przed urodzeniem się zstępnego. Przy zachowku należnym małżonkowi nie dolicza się darowizn dokonanych przed zawarciem małżeństwa. Te wyjątki wymagają dokładnego sprawdzenia dat i relacji rodzinnych.

Jak udowodnić charakter przelewu?

Najważniejsze dowody to historia rachunku bankowego, tytuł przelewu, umowa pożyczki lub darowizny, korespondencja z osobą zmarłą, potwierdzenia spłat, zeznania świadków oraz dokumenty pokazujące, na co pieniądze zostały przeznaczone. Jeżeli przelew miał być zwrotem kosztów, warto zebrać faktury, rachunki, potwierdzenia zakupów i dowody wcześniejszego finansowania wydatków spadkodawcy.

Samo zgłoszenie albo niezgłoszenie darowizny do urzędu skarbowego nie rozstrzyga jeszcze sporu spadkowego. Może być jednak jednym z dowodów, bo pokazuje, jak strony traktowały przekazanie pieniędzy. Kwestie podatkowe trzeba oceniać osobno od tego, czy dana kwota wpływa na zachowek lub dział spadku.

Jeżeli tytuł przelewu jest ogólny, na przykład pomoc, dla córki albo przelew, sąd będzie oceniał całokształt okoliczności. W praktyce im większa kwota i im bliżej śmierci spadkodawcy została przekazana, tym częściej pozostali spadkobiercy próbują ją wyjaśnić i rozliczyć.

Co zrobić po śmierci spadkodawcy?

Najpierw trzeba ustalić krąg spadkobierców, przeprowadzić notarialne poświadczenie dziedziczenia albo postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku, a następnie zebrać dokumenty dotyczące przelewu. Dopiero wtedy można ocenić, czy chodzi o rozliczenie przy dziale spadku, o roszczenie o zachowek, czy o żądanie zwrotu pożyczki lub depozytu.

W sprawie o dział spadku można zgłosić żądanie zaliczenia darowizny na schedę spadkową. W sprawie o zachowek trzeba wykazać, że darowizna powinna zostać doliczona do substratu zachowku. Jeżeli natomiast przelew był pożyczką lub depozytem, spadkobiercy mogą dochodzić wierzytelności należącej do spadku.

Trzeba też pilnować terminów. Roszczenia z tytułu zachowku przedawniają się co do zasady z upływem pięciu lat. Początek biegu terminu zależy od tego, przeciwko komu kierowane jest roszczenie i czy w sprawie występuje testament, dlatego nie warto odkładać analizy na ostatni moment.

FAQ

Podsumowanie

Pieniądze przekazane przed śmiercią trzeba oceniać według ich rzeczywistego charakteru. Darowizna nie jest automatycznie gotówką w masie spadkowej, ale może wpływać na zachowek i dział spadku. Pożyczka albo depozyt nieprawidłowy mogą natomiast tworzyć wierzytelność, której zwrotu spadkobiercy będą mogli dochodzić.

Najbezpieczniej zacząć od zebrania dowodów: tytułu przelewu, historii rachunku, wiadomości, umów, rachunków i dokumentów podatkowych. Dopiero po ustaleniu tych faktów można rzetelnie ocenić, czy kwota powinna być rozliczona, doliczona, zaliczona albo zwrócona.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93.
2. Przepisy Kodeksu cywilnego dotyczące spadku, zachowku, doliczania darowizn, zaliczenia darowizn na schedę spadkową oraz depozytu nieprawidłowego: art. 845, art. 922, art. 991-996, art. 1007 i art. 1039 K.c.; stan prawny sprawdzony na 16 czerwca 2026 r.