Zmiana aktu poświadczenia dziedziczenia po odnalezieniu testamentu

Co zrobić po odnalezieniu testamentu po akcie poświadczenia dziedziczenia?

Akt poświadczenia dziedziczenia sporządzony przez notariusza jest dokumentem potwierdzającym prawa do spadku. Jeżeli jednak po jego zarejestrowaniu odnaleziono testament, który zmienia krąg spadkobierców albo wysokość udziałów, sprawy nie da się bezpiecznie uporządkować samym porozumieniem rodziny. Konieczne jest postępowanie przed sądem spadku.

W pierwszej kolejności osoba, u której znajduje się testament, powinna złożyć go w sądzie spadku albo u notariusza. Obowiązek ten wynika z art. 646 Kodeksu postępowania cywilnego. Sąd albo notariusz dokonuje następnie otwarcia i ogłoszenia testamentu, gdy ma dowód śmierci spadkodawcy.

Jeżeli testament został już otwarty i ogłoszony, do wniosku o zmianę aktu poświadczenia dziedziczenia należy dołączyć dokument potwierdzający tę czynność. Jeżeli nie został jeszcze ogłoszony, można połączyć w jednym piśmie wniosek o ogłoszenie testamentu z wnioskiem dotyczącym aktu poświadczenia dziedziczenia.

Podstawa prawna zmiany aktu poświadczenia dziedziczenia

Zgodnie z art. 679 Kodeksu postępowania cywilnego dowód, że osoba wskazana jako spadkobierca nim nie jest albo że jej udział w spadku jest inny niż stwierdzony, może być przeprowadzony w postępowaniu o uchylenie lub zmianę stwierdzenia nabycia spadku. Przepis ten stosuje się odpowiednio także do zarejestrowanego aktu poświadczenia dziedziczenia.

Przy kompletowaniu materiałów do sprawy warto również sprawdzić, jakie dokumenty do aktu poświadczenia dziedziczenia były wymagane przy sporządzaniu aktu, ponieważ część z nich może być potrzebna także w postępowaniu o jego uchylenie albo zmianę.

Odnaleziony testament jest typową podstawą do złożenia takiego wniosku, jeżeli z jego treści wynika inny porządek dziedziczenia niż wskazany w akcie poświadczenia dziedziczenia. Sąd nie tylko bada sam fakt znalezienia testamentu, ale również jego ważność, treść, datę, okoliczności sporządzenia oraz to, czy nie istnieją inne testamenty.

Wniosek należy skierować do sądu spadku, czyli co do zasady do sądu rejonowego ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy. Jeżeli takiego miejsca w Polsce nie da się ustalić, właściwy jest sąd miejsca, w którym znajduje się majątek spadkowy lub jego część.

Nie każdą sprawę można zakończyć w kancelarii; warto sprawdzić, kiedy notariusz odmówi sporządzenia aktu poświadczenia dziedziczenia.

Wniosek o ogłoszenie testamentu i zmianę aktu poświadczenia dziedziczenia

Wniosek powinien jasno wskazywać, że chodzi o uchylenie albo zmianę zarejestrowanego aktu poświadczenia dziedziczenia po konkretnej osobie oraz o stwierdzenie nabycia spadku zgodnie z odnalezionym testamentem. Wniosek o ogłoszenie testamentu powinien w praktyce obejmować również otwarcie i ogłoszenie testamentu, jeżeli testament nie został jeszcze otwarty i ogłoszony przez sąd albo notariusza.

W piśmie warto podać: dane spadkodawcy, datę i miejsce śmierci, ostatnie miejsce zwykłego pobytu, dane osób wskazanych w akcie poświadczenia dziedziczenia, dane osób powołanych w testamencie, numer repertorium aktu poświadczenia dziedziczenia oraz datę jego sporządzenia i rejestracji. Trzeba też opisać, kiedy i w jakich okolicznościach testament został odnaleziony.

Jeżeli osoba składająca wniosek brała udział w poprzednim ustaleniu dziedziczenia, powinna wyjaśnić, dlaczego testamentu nie mogła wcześniej powołać. W praktyce należy dołączyć dowody potwierdzające datę odnalezienia testamentu, np. oświadczenia domowników, korespondencję, zdjęcia miejsca odnalezienia dokumentu albo wnioski o przesłuchanie świadków.

Kto może złożyć wniosek?

Wniosek może złożyć każdy zainteresowany. Zainteresowanym będzie nie tylko osoba, która według testamentu ma dziedziczyć, lecz także osoba wskazana w dotychczasowym akcie poświadczenia dziedziczenia, spadkobierca ustawowy, zapisobierca windykacyjny albo inna osoba, której praw dotyczy wynik sprawy.

Nie ma obowiązku, aby wniosek składali wszyscy członkowie rodziny wspólnie. Może go złożyć sama mama, może złożyć go jedno z dzieci, można też złożyć wniosek wspólny. Jeżeli rodzina jest zgodna co do potrzeby wykonania testamentu, wspólny wniosek zwykle ułatwia przedstawienie sprawy, ale nie jest warunkiem wszczęcia postępowania.

Osoby, które nie są wnioskodawcami, należy wskazać jako uczestników postępowania. Sąd musi dać im możliwość zajęcia stanowiska, ponieważ wynik sprawy może zmienić ich prawa do spadku.

Pełnomocnictwo dla syna, gdy mama nie może chodzić

Jeżeli mama zachowuje pełną zdolność do świadomego podjęcia decyzji, ale z powodu wieku lub stanu zdrowia nie może samodzielnie chodzić do sądu, może ustanowić syna swoim pełnomocnikiem procesowym. Zstępny, czyli dziecko, może występować jako pełnomocnik w postępowaniu cywilnym.

Pełnomocnictwo procesowe do prowadzenia sprawy sądowej może być zwykłym pisemnym pełnomocnictwem podpisanym przez mamę. W piśmie warto wskazać, że pełnomocnik jest upoważniony do reprezentowania jej w sprawie o uchylenie albo zmianę aktu poświadczenia dziedziczenia po oznaczonym spadkodawcy, składania pism, odbioru korespondencji, udziału w rozprawach i składania wniosków dowodowych.

Inaczej jest z oświadczeniem o przyjęciu albo odrzuceniu spadku. Pełnomocnictwo do złożenia takiego oświadczenia musi być pisemne z podpisem urzędowo poświadczonym. W praktyce najczęściej oznacza to poświadczenie podpisu przez notariusza. Jeżeli stan zdrowia mamy utrudnia wizytę w kancelarii, można ustalić z notariuszem możliwość dokonania czynności poza kancelarią.

Samo złożenie pełnomocnictwa procesowego udzielonego synowi przez mamę co do zasady nie wymaga opłaty skarbowej, ponieważ udzielenie pełnomocnictwa zstępnemu jest zwolnione z tej opłaty. Jeżeli pełnomocnikiem byłaby osoba spoza najbliższej rodziny, trzeba zwykle liczyć się z opłatą skarbową 17 zł od dokumentu pełnomocnictwa.

Jakie dokumenty dołączyć do wniosku?

Do wniosku należy dołączyć przede wszystkim oryginał testamentu, jeżeli nie został jeszcze złożony w sądzie albo u notariusza. Jeżeli testament został już otwarty i ogłoszony, dołącza się odpis protokołu otwarcia i ogłoszenia testamentu albo inny dokument potwierdzający tę czynność.

Potrzebne będą również: odpis aktu zgonu spadkodawcy, zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia albo jego wypis, odpisy aktów stanu cywilnego wykazujące pokrewieństwo i małżeństwo, odpisy wniosku dla uczestników oraz dowód uiszczenia opłat. Jeżeli wniosek składa pełnomocnik, trzeba dołączyć pełnomocnictwo.

W sprawach, w których po zmianie dziedziczenia mogą powstać pytania o odpowiedzialność za długi spadkowe, warto od razu uporządkować dokumenty dotyczące aktywów i zobowiązań spadku. Szerzej ten temat omawia poradnik o tym, jak zabezpieczyć się przed dziedziczeniem długów po krewnym.

Terminy i opłaty

Jeżeli osoba żądająca zmiany brała udział w poprzednim postępowaniu albo w czynnościach prowadzących do sporządzenia aktu poświadczenia dziedziczenia, powinna działać szybko. Art. 679 K.p.c. wymaga, aby żądanie oparte na podstawie, której wcześniej nie można było powołać, zostało zgłoszone przed upływem roku od dnia, w którym uzyskano taką możliwość. W praktyce przy odnalezionym testamencie kluczowa jest data uzyskania realnej wiedzy o testamencie i możliwości powołania się na niego.

Jeżeli od dnia, w którym dana osoba dowiedziała się o powołaniu do spadku z testamentu, nie minęło 6 miesięcy, należy rozważyć złożenie oświadczenia o przyjęciu albo odrzuceniu spadku. Brak oświadczenia w terminie oznacza obecnie przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Pełnomocnik może złożyć takie oświadczenie tylko wtedy, gdy ma pełnomocnictwo pisemne z podpisem urzędowo poświadczonym.

Opłata od wniosku o stwierdzenie nabycia spadku wynosi 100 zł. Tę samą opłatę przyjmuje się dla spraw o uchylenie albo zmianę wcześniejszego potwierdzenia dziedziczenia. Do tego zwykle dochodzi 5 zł za wpis w Rejestrze Spadkowym. Jeżeli sąd ma odebrać oświadczenie o przyjęciu albo odrzuceniu spadku, pobiera się odrębną opłatę 100 zł. Za sam wniosek o otwarcie i ogłoszenie testamentu nie pobiera się opłaty.

FAQ

Czy odnaleziony testament automatycznie unieważnia akt poświadczenia dziedziczenia?

Nie. Sporządzony wcześniej akt poświadczenia dziedziczenia u notariusza pozostaje w obrocie, dopóki nie zostanie uchylony albo zmieniony we właściwym trybie. Trzeba złożyć wniosek do sądu spadku i przedstawić testament jako dowód innego porządku dziedziczenia.

Jeżeli dokument potwierdzający dziedziczenie ma być używany za granicą, znaczenie może mieć Europejskie Poświadczenie Spadkowe i jego relacja do polskiego aktu poświadczenia dziedziczenia.

Czy wniosek musi złożyć osoba wskazana w testamencie?

Nie zawsze. Wniosek może złożyć każdy zainteresowany, czyli osoba, której praw dotyczy wynik sprawy. Może to być spadkobierca testamentowy, spadkobierca ustawowy, osoba wskazana w dotychczasowym akcie albo inny uczestnik, którego sytuacja prawna zależy od rozstrzygnięcia.

Czy syn może reprezentować mamę przed sądem?

Tak, syn jako zstępny może być pełnomocnikiem procesowym mamy. Do prowadzenia sprawy wystarczy zwykłe pisemne pełnomocnictwo. Jeżeli ma jednak złożyć w jej imieniu oświadczenie o przyjęciu lub odrzuceniu spadku, pełnomocnictwo do tej czynności musi mieć podpis urzędowo poświadczony.

Ile kosztuje sprawa o zmianę aktu poświadczenia dziedziczenia?

Podstawowa opłata sądowa wynosi 100 zł. Zwykle trzeba też doliczyć 5 zł za wpis w Rejestrze Spadkowym. Jeżeli sąd ma odebrać oświadczenie o przyjęciu albo odrzuceniu spadku, pobierana jest dodatkowa opłata 100 zł.

Co zrobić, gdy pozostali spadkobiercy kwestionują testament?

Spór nie blokuje możliwości złożenia wniosku, ale powoduje, że sąd będzie dokładniej badał testament. W takiej sytuacji warto przedstawić dowody potwierdzające autentyczność dokumentu, okoliczności jego odnalezienia oraz brak możliwości wcześniejszego powołania testamentu.

Podsumowanie

Po odnalezieniu testamentu nie wystarczy poinformować notariusza ani zawrzeć rodzinnego porozumienia. Należy złożyć testament do sądu albo notariusza, a następnie skierować do sądu spadku wniosek o uchylenie albo zmianę zarejestrowanego aktu poświadczenia dziedziczenia i ustalenie dziedziczenia zgodnie z testamentem. Wniosek może złożyć każdy zainteresowany, a osoba starsza lub chora może działać przez pełnomocnika.

Źródła

1. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - ISAP
2. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - ISAP
3. Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych - ISAP
4. Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 7 września 2016 r. w sprawie sposobu uiszczania i wysokości opłat za wpisy dokonywane w Rejestrze Spadkowym przez notariusza albo sąd - ISAP
5. Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 12 stycznia 1993 r., I CRN 208/92; postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 21 grudnia 2011 r., IV CSK 199/11; postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 5 maja 2000 r., III CZ 51/00.