Przekazanie darowizny od matki a zachowek
• Data: 2025-11-16 • Autor: Iryna Kowalczuk
Dostałem od matki nieruchomość, na którą mam sporządzony akt darowizny. Jestem żonaty, po kilku latach małżeństwa przepisałem darowaną nieruchomość na żonę i sporządziliśmy intercyzę. Czy po śmierci matki dwaj moi bracia mogą się domagać zachowku?
Darowizna dla jednego z dzieci a zachowek dla pozostałych
Stosownie do art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego (K.c.) – zstępnym (dzieci, wnuki itd.), małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą się, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni – dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zaś wypadkach – połowa wartości tego udziału (zachowek).
Jeżeli uprawniony nie otrzymał należnego mu zachowku bądź w postaci uczynionej przez spadkodawcę darowizny, bądź w postaci powołania do spadku, bądź w postaci zapisu, przysługuje mu przeciwko spadkobiercy roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo do jego uzupełnienia (art. 991 § 2 K.c.).
Rodzeństwo będzie niewątpliwie uprawnione do zachowku po śmierci Pana mamy. Należy zauważyć, że z roszczeniem o zachowek można wystąpić dopiero po śmierci spadkodawcy, a więc rodzeństwo nie jest uprawnione do niego na dzień dzisiejszy. Z roszczeniem o zachowek można wystąpić w ciągu 5 lat od dnia śmierci spadkodawcy lub otwarcia testamentu. Po upływie tego terminu roszczenie o zachowek przedawnia się.
Roszczenie o zachowek
Pana rodzeństwo może ubiegać się o zachowek w przypadku, gdy nie otrzymało go w wyniku darowizny (czyli wówczas, gdy mama nie przekazała żadnemu z braci, oprócz Pana, nic w darowiźnie) ani w wyniku dziedziczenia (czyli wówczas, gdy nie pozostawi nic w spadku). Osoba uprawniona do zachowku może również ubiegać się o uzupełnienie zachowku, jeżeli wcześniej otrzymała darowiznę od matki lub nabędzie w spadku jakieś przedmioty majątkowe, ale nie pokrywają one należnego jej zachowku.
Tak jak pisałam, przy obliczaniu zachowku należnego braciom należy uwzględnić darowizny, jakich dokonała mama za swojego życia. Darowizny uczynione przez spadkodawcę dolicza się bowiem do spadku przy obliczaniu zachowku.
Według art. 993 K.c. przy obliczaniu zachowku nie uwzględnia się zapisów i poleceń, natomiast dolicza się do spadku, stosownie do przepisów poniższych, darowizny uczynione przez spadkodawcę.
Art. 994 § 1 K.c. wskazuje natomiast, iż przy obliczaniu zachowku nie dolicza się do spadku drobnych darowizn, zwyczajowo w danych stosunkach przyjętych, ani dokonanych przed więcej niż dziesięciu laty, licząc wstecz od otwarcia spadku, darowizn na rzecz osób nie będących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku.
Doliczenie darowizny do spadku
Stosownie do art. 1000 § 1 K.c., jeżeli uprawniony nie może otrzymać od spadkobiercy należnego mu zachowku, może on żądać od osoby, która otrzymała od spadkodawcy darowiznę doliczoną do spadku, sumy pieniężnej potrzebnej do uzupełnienia zachowku. Jednakże obdarowany jest obowiązany do zapłaty powyższej sumy tylko w granicach wzbogacenia będącego skutkiem darowizny.
Jeżeli Pana mama ma troje dzieci, to spadek po niej nabędą właśnie te dzieci, każdy po 1/3 udziału. Zakładając, że w skład spadku po mamie nie wejdą żadne wartościowe rzeczy oraz Pana bracia nie otrzymali, ani nie otrzymają już nic w darowiźnie od mamy, to każdy z Pana rodzeństwa może żądać zachowku od Pana o wartości 1/6 (1/2 z 1/3) lub 2/9 (2/3 z 1/3) darowanej Panu nieruchomości – jeżeli osoba uprawniona do otrzymania zachowku w chwili śmierci Pana mamy będzie trwale niezdolna do pracy lub nieletnia.
Fakt darowania nieruchomości żonie nie zmienia nic w sprawie. Mógł Pan tę nieruchomość sprzedać, darować komu Pan tylko chciał, ale w świetle prawa to Pan otrzymał darowiznę od mamy (a nie Pana żona) i to wyłącznie Pan będzie zobowiązany do zapłaty zachowku. Często w praktyce klienci zbywają darowane nieruchomości, będąc przekonanym, że zwolni ich to od zapłaty zachowku. Jednakże tak to nie działa.
Przykłady
Pośpieszna darowizna i spór po latach
Pan Marek, najstarszy z trójki rodzeństwa, otrzymał od swojej matki w darowiźnie dom w centrum miasta. Umowę sporządzono u notariusza i wpisano do księgi wieczystej, a darowizna została przekazana na kilka lat przed jej śmiercią. Po śmierci matki okazało się, że w spadku nie pozostawiła żadnego majątku – ani pieniędzy, ani ruchomości. Bracia pana Marka – Andrzej i Piotr – nie otrzymali od matki żadnych darowizn i poczuli się pokrzywdzeni. Wnieśli sprawę do sądu o zachowek, wskazując, że wartość przekazanej darowizny powinna być doliczona do spadku. Sąd potwierdził, że mają prawo do zachowku – nawet mimo upływu kilku lat od darowizny – ponieważ była ona uczyniona na rzecz spadkobiercy ustawowego i mieściła się w 10-letnim okresie przewidzianym przez prawo.
Darowizna „na żonę” – próba uniknięcia zachowku
Pani Katarzyna otrzymała od swojej matki kawalerkę w darowiźnie. Po kilku latach, już jako mężatka, postanowiła przepisać mieszkanie na swojego męża, uważając, że to pozwoli uniknąć problemów z rodzeństwem po śmierci matki. Dodatkowo ustanowili intercyzę. Po śmierci matki Katarzyny jej siostra wystąpiła o zachowek. Katarzyna próbowała dowodzić, że nieruchomość nie należy już do niej, jednak sąd uznał, że to ona była beneficjentką darowizny od matki, a jej późniejsze decyzje – w tym przekazanie mieszkania mężowi – nie mają wpływu na obowiązek zapłaty zachowku. Siostra otrzymała należne świadczenie z tytułu zachowku, wyliczone na podstawie wartości nieruchomości z chwili otwarcia spadku.
Równe traktowanie dzieci tylko na pozór
Pan Tomasz był przekonany, że nie będzie musiał płacić zachowku bratu, ponieważ matka za życia darowała każdemu z synów coś „wartościowego”. On otrzymał działkę budowlaną, brat – samochód i sprzęt RTV. Po śmierci matki brat zażądał zachowku. Sąd ustalił, że działka przekazana Tomaszowi miała wartość kilkukrotnie wyższą niż wszystkie dobra przekazane drugiemu synowi. Ponieważ nie sporządzono testamentu ani nie zaznaczono w umowach, że darowizny mają być traktowane jako wyrównujące schedę spadkową, brat uzyskał prawo do zachowku, doliczając wartość działki do masy spadkowej.
Podsumowanie
Darowizna dokonana przez matkę na rzecz jednego z dzieci ma bezpośredni wpływ na roszczenia o zachowek pozostałego rodzeństwa. Nawet jeśli obdarowane dziecko przekaże nieruchomość dalej – np. małżonkowi – nie zwalnia go to z obowiązku zapłaty zachowku po śmierci matki. Kluczowe znaczenie ma wartość darowizny oraz fakt, czy inne dzieci również zostały obdarowane lub uwzględnione w spadku. Zachowek można dochodzić w ciągu 5 lat od śmierci spadkodawcy, a darowizny dolicza się do masy spadkowej, jeśli zostały dokonane na rzecz spadkobierców w ciągu 10 lat.
Oferta porad prawnych
Skorzystaj z naszej porady prawnej online – szybko, wygodnie i bez wychodzenia z domu. Prześlij swoje pytanie, a nasz doświadczony prawnik przygotuje dla Ciebie jasną i rzeczową odpowiedź, dostosowaną do Twojej sytuacji. Oferujemy pomoc m.in. w sprawach spadkowych, zachowku, darowizn i podziału majątku.
Wejdź na eporady24.pl i uzyskaj pomoc już dziś!
Źródła:
1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.
Zapytaj prawnika - porady prawne online
prawnicy z dużym doświadczeniem
Zapytaj prawnika
NAJNOWSZE
Zadaj pytanie »
Szukamy prawnika »
» Spłata za życia zamiast spadku po śmierci
» Brak informacji o odrzuceniu spadku przez najbliższych
» Podatek od sprzedaży spadku po rodzicach
» Początek biegu terminu do przyjęcia lub odrzucenia spadku dla danego spadkobiercy
» Sprzedaż mieszkania przez spadkobierców bez przeprowadzonej sprawy spadkowej
