Umowa dożywocia a zachowek – czy chroni przed roszczeniami rodziny?

Dożywocie a zachowek – najprostsza zasada

Jeżeli właściciel nieruchomości przenosi jej własność na inną osobę w zamian za zapewnienie mu dożywotniego utrzymania, mamy do czynienia z umową dożywocia. Taka umowa różni się od darowizny tym, że nabywca nieruchomości nie otrzymuje jej za darmo – przyjmuje na siebie konkretne obowiązki wobec dożywotnika.

W praktyce oznacza to, że nieruchomość przekazana na podstawie rzeczywistej umowy dożywocia nie jest doliczana do spadku przy obliczaniu zachowku. Uprawnieni do zachowku mogą nadal badać, czy po zmarłym pozostał inny majątek albo czy doszło do darowizn, zapisów windykacyjnych lub innych świadczeń doliczanych do zachowku, ale sama nieruchomość objęta prawdziwym dożywociem co do zasady nie powiększa podstawy wyliczenia zachowku.

Czym jest umowa dożywocia?

Zgodnie z art. 908 Kodeksu cywilnego umowa dożywocia polega na tym, że nabywca nieruchomości zobowiązuje się zapewnić zbywcy dożywotnie utrzymanie w zamian za przeniesienie własności nieruchomości. Jeżeli strony nie ustalą inaczej, obowiązki nabywcy obejmują między innymi przyjęcie zbywcy jako domownika, dostarczanie mu wyżywienia, ubrania, mieszkania, światła i opału, zapewnienie pomocy i pielęgnowania w chorobie oraz sprawienie pogrzebu odpowiadającego miejscowym zwyczajom.

Umowa może także przewidywać inne świadczenia, na przykład służebność mieszkania, użytkowanie części nieruchomości albo powtarzające się świadczenia pieniężne lub rzeczowe. Ważne jest jednak, aby z umowy wynikało realne zobowiązanie nabywcy, a nie tylko formalne nazwanie czynności dożywociem.

Przeniesienie własności nieruchomości na podstawie umowy o dożywocie wymaga aktu notarialnego. Wynika to z ogólnej zasady dotyczącej umów przenoszących własność nieruchomości. Dobrze przygotowana umowa powinna jasno określać, kto jest dożywotnikiem, jaka nieruchomość jest przenoszona oraz jakie świadczenia ma wykonywać nabywca.

Dlaczego dożywocie nie jest doliczane do zachowku?

Zachowek oblicza się na podstawie czystej wartości spadku, powiększonej o składniki wskazane w przepisach, przede wszystkim darowizny i zapisy windykacyjne. Umowa dożywocia nie jest darowizną, ponieważ ma charakter odpłatny i wzajemny: jedna strona przenosi własność nieruchomości, a druga zobowiązuje się do świadczeń utrzymaniowych.

To właśnie odpłatny charakter umowy jest kluczowy. Jeżeli dożywocie zostało prawidłowo zawarte i odpowiada rzeczywistej woli stron, spadkobiercy pominięci przy dziedziczeniu nie mogą po prostu doliczyć wartości nieruchomości do zachowku tak, jak robi się to przy darowiźnie.

Warto jednak pamiętać, że ochrona nie wynika z samej nazwy umowy, lecz z jej rzeczywistej treści i wykonania. Dlatego przy planowaniu sukcesji trzeba rozumieć, dlaczego dożywocie chroni przed zachowkiem i czym różni się od prostego nieodpłatnego przekazania nieruchomości.

Czy darowizna zabezpiecza przed wypłatą zachowku?

Darowizna nie daje takiej samej ochrony jak dożywocie. Jeżeli rodzic przekaże dziecku mieszkanie w darowiźnie, a po jego śmierci pozostali uprawnieni do zachowku zostaną pominięci lub otrzymają mniej, wartość darowizny może zostać doliczona przy obliczaniu zachowku.

Zasada dziesięciu lat bywa często rozumiana błędnie. Przy obliczaniu zachowku nie dolicza się darowizn dokonanych ponad dziesięć lat przed śmiercią spadkodawcy, ale dotyczy to darowizn na rzecz osób, które nie są spadkobiercami ani uprawnionymi do zachowku. Darowizna na rzecz dziecka, małżonka lub innej osoby należącej do kręgu spadkobierców albo uprawnionych do zachowku może mieć znaczenie także po upływie dłuższego czasu.

Jeżeli celem jest ochrona majątku przed przyszłymi roszczeniami, trzeba odróżnić dożywocie od darowizny. Inne skutki wywołuje darowizna doliczana do zachowku, a inne umowa, w której nabywca przyjmuje realny obowiązek dożywotniego utrzymania zbywcy.

Kiedy mimo dożywocia może powstać spór?

Umowa dożywocia nie zawsze kończy spór rodzinny. Uprawnieni do zachowku mogą próbować wykazywać, że umowa była pozorna, została zawarta dla obejścia prawa, że zbywca nie miał zdolności do świadomego podjęcia decyzji albo że w rzeczywistości strony zawarły darowiznę, a elementy dożywocia wpisano wyłącznie formalnie.

Sam fakt, że nabywca nie wykonywał obowiązków idealnie, nie oznacza automatycznie, że umowa staje się darowizną. Może jednak prowadzić do innych roszczeń. Kodeks cywilny przewiduje możliwość zamiany uprawnień z dożywocia na rentę, a w wyjątkowych przypadkach także rozwiązanie umowy dożywocia przez sąd.

Istnieje również szczególna ochrona osób, wobec których na dożywotniku ciążył ustawowy obowiązek alimentacyjny. Jeżeli wskutek umowy dożywotnik stał się niewypłacalny, taka osoba może żądać uznania umowy o dożywocie za bezskuteczną wobec niej, ale nie później niż po upływie pięciu lat od daty zawarcia umowy.

Kto może żądać zachowku i ile on wynosi?

Prawo do zachowku przysługuje zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy. Nie każdy krewny ma więc prawo do zachowku. Rodzeństwo spadkodawcy, kuzyni czy dalsi krewni co do zasady nie należą do kręgu uprawnionych do zachowku.

Wysokość zachowku wynosi zasadniczo połowę wartości udziału spadkowego, który przypadłby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym. Jeżeli uprawniony jest małoletnim zstępnym albo jest trwale niezdolny do pracy, zachowek wynosi dwie trzecie wartości tego udziału.

Przykładowo, jeżeli zmarły pozostawił dwoje dzieci i nie miał małżonka, każde dziecko dziedziczyłoby ustawowo po połowie. Standardowy zachowek jednego pominiętego dziecka wynosiłby więc połowę z jednej drugiej, czyli jedną czwartą wartości podstawy obliczenia zachowku. Jeżeli jednak najważniejszy składnik majątku został skutecznie przeniesiony wcześniej w ramach umowy dożywocia, nie dolicza się go automatycznie do tej podstawy.

Termin przedawnienia roszczenia o zachowek

Roszczenia z tytułu zachowku przedawniają się zasadniczo z upływem pięciu lat. Jeżeli roszczenie kierowane jest przeciwko spadkobiercy, termin liczy się od ogłoszenia testamentu. Jeżeli chodzi o roszczenie przeciwko osobie zobowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu darowizny albo zapisu windykacyjnego, termin wynosi pięć lat od otwarcia spadku, czyli od śmierci spadkodawcy.

Przedawnienie nie oznacza, że roszczenie znika automatycznie, ale pozwany może podnieść zarzut przedawnienia. W sprawach rodzinnych i spadkowych warto więc szybko ustalić datę śmierci spadkodawcy, treść testamentu, datę jego ogłoszenia oraz to, czy za życia spadkodawcy doszło do darowizn albo zawarcia umowy dożywocia.

Jak bezpiecznie przygotować umowę dożywocia?

Najważniejsze jest, aby umowa odpowiadała rzeczywistej sytuacji stron. Jeżeli zbywca faktycznie oczekuje opieki, utrzymania, mieszkania, pomocy w chorobie lub świadczeń pieniężnych, powinno to zostać jasno opisane w akcie notarialnym. Im bardziej konkretne są obowiązki nabywcy, tym łatwiej później wykazać, że umowa miała charakter odpłatny, a nie była ukrytą darowizną.

Warto także zadbać o dokumentowanie wykonywania obowiązków. Pomoc w leczeniu, zakupach, opłatach, remontach, opiece czy organizacji pogrzebu może mieć znaczenie dowodowe, jeżeli po śmierci dożywotnika pojawi się spór z rodziną.

Nie ma jednego wzoru umowy dobrego dla każdej rodziny. Inaczej należy ukształtować umowę, gdy rodzic ma mieszkać z dzieckiem, inaczej gdy pozostaje w swoim lokalu, a jeszcze inaczej gdy świadczenia mają przybrać głównie postać renty, pomocy w leczeniu i opłacania kosztów utrzymania.

FAQ

Czy umowa dożywocia całkowicie wyklucza zachowek?

Nie zawsze. Co do zasady wyłącza doliczenie konkretnej nieruchomości przekazanej w zamian za dożywotnie utrzymanie. Zachowek może jednak być liczony od innego majątku spadkowego albo od darowizn i zapisów windykacyjnych dokonanych przez spadkodawcę.

Czy darowizna ze służebnością mieszkania działa tak samo jak dożywocie?

Nie. Darowizna pozostaje czynnością nieodpłatną, nawet jeżeli obdarowany ustanowił na rzecz darczyńcy służebność mieszkania. Taka darowizna może być doliczana przy obliczaniu zachowku, jeżeli spełnione są warunki ustawowe.

Czy umowa dożywocia musi być zawarta u notariusza?

Tak. Ponieważ umowa dożywocia przenosi własność nieruchomości, wymaga aktu notarialnego. Umowa zawarta zwykłą formą pisemną nie przeniesie skutecznie własności nieruchomości.

Czy rodzeństwo może pozwać osobę, która dostała dom w dożywociu?

Może wnieść pozew, ale musi mieć podstawę prawną i dowody. Sam fakt, że nieruchomość została przekazana jednemu członkowi rodziny, nie wystarcza do doliczenia jej do zachowku, jeżeli była to rzeczywista umowa dożywocia.

Czy zasada dziesięciu lat dotyczy umowy dożywocia?

Nie wprost. Zasada dziesięciu lat dotyczy określonych darowizn doliczanych do zachowku. Dożywocie nie jest darowizną, dlatego najpierw trzeba ustalić, czy czynność rzeczywiście była dożywociem, czy tylko ukrytą darowizną.

Czy zachowek można rozłożyć na raty?

Tak. Osoba zobowiązana do zapłaty zachowku może żądać odroczenia terminu płatności, rozłożenia zachowku na raty, a w wyjątkowych przypadkach także jego obniżenia. Sąd bierze pod uwagę sytuację osobistą i majątkową obu stron.

Źródła

• Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 158, art. 908–916 oraz art. 991–1007.
• Kodeks cywilny w Internetowym Systemie Aktów Prawnych Sejmu RP.
• Orzecznictwo Sądu Najwyższego dotyczące charakteru umowy dożywocia i jej relacji do zachowku, w tym wyrok Sądu Najwyższego z 1 czerwca 2022 r., sygn. I NSNc 551/21.