Wezwanie z sądu w sprawie spadku po bracie – co zrobić?

Co oznacza pismo z sądu w sprawie stwierdzenia nabycia spadku?

Pismo z sądu w sprawie o stwierdzenie nabycia spadku oznacza, że sąd prowadzi postępowanie mające ustalić, kto dziedziczy po zmarłej osobie. Samo otrzymanie wezwania nie oznacza jeszcze, że przyjąłeś spadek ani że odpowiadasz za długi zmarłego. Oznacza jednak, że sąd uznał Cię za osobę, która może być uczestnikiem postępowania, bo może wchodzić w krąg spadkobierców ustawowych albo testamentowych.

Poza ustaleniem kręgu spadkobierców znaczenie ma również to, jaki sąd jest właściwy w sprawie spadkowej. Jeżeli uczestnikiem ma być spadkobierca ubezwłasnowolniony, trzeba dodatkowo zadbać o jego prawidłową reprezentację.

W opisanej sytuacji szczególne znaczenie ma to, że o śmierci brata dowiedziałeś się dopiero z pisma sądowego. Jeżeli rzeczywiście wcześniej nie wiedziałeś ani o śmierci brata, ani o tym, że możesz po nim dziedziczyć, nie należy zakładać automatycznie, że termin na odrzucenie spadku już upłynął.

Nie warto ignorować wezwania. Jeżeli możesz, staw się na rozprawie albo złóż do sądu pisemne stanowisko. W piśmie możesz wskazać, kiedy faktycznie dowiedziałeś się o śmierci brata i o swoim powołaniu do spadku, czy zamierzasz spadek odrzucić oraz czy masz wiedzę o innych krewnych zmarłego.

Wymagane elementy pisma i załączniki omawia poradnik: wniosek o stwierdzenie nabycia spadku.

Od kiedy biegnie termin na odrzucenie spadku?

Zgodnie z art. 1015 § 1 Kodeksu cywilnego oświadczenie o przyjęciu albo odrzuceniu spadku może być złożone w ciągu 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania.

W praktyce chodzi o moment, w którym spadkobierca uzyskał wiedzę pozwalającą mu stwierdzić, że może być powołany do spadku. Najczęściej obejmuje to wiedzę o śmierci spadkodawcy oraz o okolicznościach, z których wynika dziedziczenie, na przykład o pokrewieństwie, testamencie albo braku bliższych spadkobierców.

Jeżeli przez wiele lat nie utrzymywałeś kontaktu z bratem, nie byłeś na pogrzebie i nie wiedziałeś o jego śmierci, datą początkową terminu może być dzień, w którym odebrałeś pismo z sądu. W razie sporu warto zachować kopertę, potwierdzenie odbioru, awizo albo wydruk śledzenia przesyłki.

Trzeba jednak pamiętać, że każda sprawa zależy od konkretnych faktów. Jeżeli z innych źródeł wcześniej dowiedziałeś się o śmierci brata lub o tym, że możesz po nim dziedziczyć, sąd może oceniać początek biegu terminu inaczej.

Jeżeli sąd zdążył już wydać rozstrzygnięcie i błędnie uwzględnił daną osobę jako spadkobiercę, trzeba osobno ocenić, czy i w jakim terminie przysługuje apelacja od postanowienia o nabyciu spadku.

Jak odrzucić spadek po bracie?

Oświadczenie o odrzuceniu spadku można złożyć przed notariuszem albo przed sądem. Jeżeli wybierasz sąd, właściwy jest sąd rejonowy, w którego okręgu znajduje się Twoje miejsce zamieszkania lub pobytu. Sąd albo notariusz przekazuje następnie oświadczenie do sądu spadku, czyli sądu prowadzącego sprawę po zmarłym.

Jeżeli brat mieszkał w Niemczech albo tam znajduje się istotna część sprawy, trzeba odrębnie sprawdzić formalności przy spadku w Niemczech, ponieważ właściwy sąd, terminy i forma oświadczeń mogą wynikać z regulacji transgranicznych.

Wniosek o odebranie oświadczenia o odrzuceniu spadku powinien zawierać Twoje dane, dane zmarłego, datę śmierci, wskazanie podstawy dziedziczenia, informację o osobach, które mogą dziedziczyć po zmarłym, oraz jednoznaczne oświadczenie, że spadek odrzucasz. Do pisma dołącza się co do zasady odpis aktu zgonu spadkodawcy i dokumenty potwierdzające pokrewieństwo, jeżeli są dostępne.

Opłata sądowa od wniosku o odebranie oświadczenia o odrzuceniu spadku wynosi 100 zł. U notariusza koszt zależy od taksy notarialnej oraz opłat za wypisy. Jeżeli termin jest krótki, w praktyce często szybszym rozwiązaniem bywa notariusz, ale nie w każdej sprawie będzie to możliwe bez wcześniejszego ustalenia dokumentów.

Po złożeniu oświadczenia powinieneś poinformować sąd prowadzący sprawę o stwierdzenie nabycia spadku. Jeżeli odrzucasz spadek u notariusza, prześlij do sądu wypis aktu notarialnego. Jeżeli robisz to w sądzie rejonowym swojego miejsca zamieszkania, możesz dodatkowo wskazać sygnaturę sprawy spadkowej, aby ułatwić przekazanie dokumentów.

Przed podjęciem decyzji o odrzuceniu spadku warto pamiętać, że środki z OFE i subkonta ZUS po śmierci mogą być wypłacane poza masą spadkową.

Odrzucenie spadku obejmuje prawa i obowiązki należące do masy spadkowej, ale nie pozbawia automatycznie świadczeń przysługujących poza nią. Przykładem może być polisa na życie po śmierci ubezpieczonego, gdy wskazano osobę uposażoną.

Czy trzeba iść na rozprawę spadkową?

Jeżeli sąd wzywa Cię do osobistego stawiennictwa, najlepiej potraktować wezwanie poważnie. Na rozprawie sąd może pytać o rodzinę zmarłego, o testament, o dzieci, małżonka, rodziców i rodzeństwo spadkodawcy oraz o to, czy uczestnicy składali oświadczenia spadkowe.

Jeżeli nie możesz przyjść w wyznaczonym terminie, złóż do sądu pismo z wyjaśnieniem przyczyny niestawiennictwa. Możesz również przedstawić swoje stanowisko na piśmie, wskazać datę otrzymania wezwania i poinformować sąd, że zamierzasz odrzucić spadek albo że już to zrobiłeś. W razie poważnej przeszkody można wnioskować o zmianę terminu rozprawy, ale sąd oceni, czy przyczyna jest wystarczająca.

Jeżeli spadek zostanie odrzucony skutecznie i w terminie, osoba odrzucająca jest traktowana tak, jakby nie dożyła otwarcia spadku. Wtedy sąd bada, kto dziedziczy w dalszej kolejności.

Co z długami po zmarłym bracie?

Jeżeli istnieje podejrzenie, że po bracie zostały głównie długi, odrzucenie spadku jest najdalej idącym sposobem uniknięcia wejścia w prawa i obowiązki spadkowe. Po skutecznym odrzuceniu spadku nie dziedziczysz ani majątku, ani długów po zmarłym.

Brak oświadczenia w terminie nie oznacza dziś prostego przyjęcia spadku. Co do zasady skutkiem niezłożenia oświadczenia w terminie jest przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza, czyli z ograniczeniem odpowiedzialności za długi do wartości stanu czynnego spadku. Nie zawsze rozwiązuje to jednak problem praktycznie, bo może wymagać ustalania składu spadku, kontaktu z wierzycielami i wykazywania zakresu odpowiedzialności.

Jeżeli chcesz uniknąć udziału w sprawie długów spadkowych, zwykle lepiej działać szybko i złożyć oświadczenie o odrzuceniu spadku, zamiast biernie czekać na wynik postępowania.

Co po odrzuceniu spadku przez brata lub siostrę zmarłego?

Odrzucenie spadku przez jednego spadkobiercę nie zawsze kończy sprawę w rodzinie. Osoba, która odrzuciła spadek, jest traktowana tak, jakby nie dożyła chwili śmierci spadkodawcy. W jej miejsce mogą więc wejść jej dzieci, a w dalszej kolejności także dalsi zstępni.

Jeżeli masz dzieci, po odrzuceniu spadku po bracie trzeba ustalić, czy one również zostały powołane do dziedziczenia. W przypadku dzieci pełnoletnich każde z nich podejmuje decyzję samodzielnie. W przypadku dzieci małoletnich oświadczenie składają rodzice jako przedstawiciele ustawowi.

Od 15 listopada 2023 r. w części prostych spraw odrzucenie spadku w imieniu małoletniego dziecka nie wymaga zezwolenia sądu opiekuńczego. Dotyczy to sytuacji, gdy dziecko dziedziczy wskutek wcześniejszego odrzucenia spadku przez rodzica, rodzice działają wspólnie albo jeden za zgodą drugiego, a spadek odrzucają także inni zstępni rodziców tego dziecka. Jeżeli brakuje zgody rodziców, sprawa jest nietypowa albo nie są spełnione warunki ustawowe, potrzebne może być zezwolenie sądu opiekuńczego albo sądu spadku.

W sprawach małoletnich szczególnie ważne jest pilnowanie terminów. Samo uzyskanie zgody sądu, gdy jest wymagana, nie zastępuje oświadczenia o odrzuceniu spadku. Po uzyskaniu zgody trzeba jeszcze złożyć właściwe oświadczenie w imieniu dziecka.

Jakie dokumenty przygotować?

Przed wizytą u notariusza albo złożeniem wniosku do sądu przygotuj przede wszystkim pismo z sądu, odpis aktu zgonu brata, dokument potwierdzający pokrewieństwo, na przykład odpis aktu urodzenia, oraz dane znanych Ci krewnych zmarłego. Jeżeli masz informację o dzieciach, małżonku, rodzicach lub rodzeństwie zmarłego, przekaż ją sądowi.

Przy dokumentach z zagranicy zakres formalności może być większy. Jeżeli sprawa obejmuje spadek w Wielkiej Brytanii, trzeba uwzględnić między innymi dokumenty funkcjonujące w tamtejszym systemie oraz zasady obowiązujące po Brexicie.

Analogicznie, jeżeli sprawa obejmuje spadek w USA, trzeba uwzględnić dokumenty wydawane w tamtejszym systemie oraz sposób ich wykorzystania przez polskiego spadkobiercę.

Jeżeli nie znasz sytuacji majątkowej brata, możesz w piśmie wskazać, że nie utrzymywałeś z nim kontaktu, nie znasz składników majątku ani zobowiązań i dlatego zamierzasz odrzucić spadek. Nie musisz udowadniać istnienia długów, aby odrzucić spadek, ale powinieneś dochować formy i terminu.

FAQ

Czy termin na odrzucenie spadku zawsze biegnie od śmierci spadkodawcy?

Nie. Termin wynosi 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania. W wielu sprawach będzie to dzień, w którym dowiedział się o śmierci spadkodawcy, ale nie zawsze. Jeżeli ktoś nie wiedział o śmierci ani o swoim powołaniu do spadku, termin może zacząć biec później.

Czy mogę odrzucić spadek, jeśli nie wiem, czy brat miał długi?

Tak. Odrzucenie spadku nie wymaga wcześniejszego udowodnienia, że spadek jest zadłużony. Spadkobierca może odrzucić spadek z ostrożności, jeżeli nie zna sytuacji majątkowej zmarłego albo podejrzewa, że w spadku mogą być zobowiązania.

Czy muszę odrzucić spadek w sądzie, który mnie wezwał?

Nie zawsze. Oświadczenie można złożyć przed notariuszem albo w sądzie rejonowym właściwym według miejsca zamieszkania lub pobytu osoby składającej oświadczenie. Jeżeli toczy się już sprawa o stwierdzenie nabycia spadku, trzeba poinformować sąd prowadzący tę sprawę o złożonym oświadczeniu.

Co się stanie, jeśli nic nie zrobię?

Jeżeli nie złożysz oświadczenia w terminie, co do zasady dojdzie do przyjęcia spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Odpowiedzialność za długi jest wtedy ograniczona do wartości stanu czynnego spadku, ale nadal możesz zostać uczestnikiem rozliczeń z wierzycielami i spadkobiercami.

Samo unikanie odbioru pism również nie daje prawa weta; osobno wyjaśniamy, co dzieje się, gdy spadkobierca nie chce odebrać korespondencji z sądu.

Czy po moim odrzuceniu spadku moje dzieci też muszą odrzucać spadek?

To zależy od kręgu spadkobierców. Jeżeli po Twoim odrzuceniu spadku dzieci wchodzą w Twoje miejsce, trzeba rozważyć złożenie oświadczeń także w ich imieniu albo przez nie samodzielnie, jeśli są pełnoletnie. Przy małoletnich dzieciach należy sprawdzić, czy potrzebna jest zgoda sądu, czy wystarczy zgodne działanie rodziców.

Podsumowanie

Jeżeli pierwszą informację o śmierci brata i sprawie spadkowej otrzymałeś dopiero z sądu, najważniejsze jest szybkie ustalenie terminu na odrzucenie spadku i zachowanie dowodu doręczenia pisma. Oświadczenie możesz złożyć przed notariuszem albo w sądzie rejonowym właściwym według Twojego miejsca zamieszkania lub pobytu.

W sprawach, w których podejrzewasz długi, nie warto zwlekać. Po złożeniu oświadczenia poinformuj sąd prowadzący sprawę spadkową i sprawdź, czy po Twoim odrzuceniu spadku do dziedziczenia nie przechodzą Twoje dzieci albo dalsi zstępni.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93, w szczególności art. 1015, art. 1018 i art. 1020.
2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296, w szczególności art. 640-643.
3. Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych - Dz.U. 2005 nr 167 poz. 1398, w szczególności art. 49.
4. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy - Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59, w szczególności art. 101 § 3-4.
5. Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 15 października 2015 r., II CZ 71/15.