Poszukiwanie spadkobierców ustawowych mimo testamentu

Czy testament notarialny zwalnia z ustalania spadkobierców ustawowych?

Nie. Testament notarialny jest bardzo mocnym dowodem ostatniej woli spadkodawcy, ale w sprawie o stwierdzenie nabycia spadku sąd nadal bada, kto dziedziczy. Zgodnie z art. 670 K.p.c. sąd spadku bada z urzędu, kto jest spadkobiercą testamentowym oraz spadkobiercą ustawowym, a także sprawdza, czy spadkodawca pozostawił testament.

W praktyce oznacza to, że do wniosku należy dołączyć testament albo wypis aktu notarialnego, akt zgonu spadkodawcy oraz wskazać osoby, które mogą wchodzić w rachubę jako uczestnicy postępowania. Jeżeli nie zna się wszystkich danych dalekich krewnych, trzeba to wprost opisać i wykazać, jakie informacje udało się ustalić.

Nie należy jednak rozumieć tego tak, że wnioskodawca musi za wszelką cenę odnaleźć każdego dalekiego krewnego. Aktualne brzmienie art. 669 K.p.c. ma tu duże znaczenie: sąd wzywa wnioskodawcę oraz osoby mogące być spadkobiercami testamentowymi i ustawowymi, przy czym spośród spadkobierców ustawowych wzywa małżonka, zstępnych, osoby pozostające w stosunku przysposobienia, rodziców i rodzeństwo, a pozostałych spadkobierców ustawowych wzywa, jeżeli są sądowi znani.

Jeszcze bardziej złożona sytuacja powstaje, gdy trzeba uporządkować kilka spadków po kolejnych zmarłych, ponieważ krąg uczestników może zależeć od wyników wcześniejszych postępowań spadkowych.

Kogo wskazać we wniosku o stwierdzenie nabycia spadku?

We wniosku należy wskazać przede wszystkim spadkobiercę testamentowego, czyli osobę powołaną w testamencie, oraz znane osoby z kręgu spadkobierców ustawowych. W opisanej sytuacji warto przedstawić sądowi prosty schemat rodzinny: że spadkodawczyni była wdową, nie miała dzieci, jej rodzice nie żyją, rodzeństwo nie żyje, a z dalszej rodziny znany jest tylko jeden adres albo tylko część danych.

Jeżeli rodzeństwo spadkodawczyni zmarło wcześniej, w grę mogą wchodzić dalsi krewni, np. zstępni rodzeństwa. Nie każdy taki krewny musi jednak zostać odnaleziony przed złożeniem wniosku. Trzeba wskazać osoby znane, dołączyć posiadane dokumenty i wyjaśnić, których danych nie da się ustalić bez pomocy sądu lub urzędów.

Przy ustalaniu kręgu rodziny znaczenie ma kolejność dziedziczenia ustawowego, dlatego w sprawach z dalszymi krewnymi warto uporządkować, kto jest zstępnym danej osoby. Więcej o tym, jak rozumieć takie relacje rodzinne, wyjaśnia artykuł o tym, kiedy wnuki są zstępnymi dziadka.

Jak ustalić adresy znanych krewnych?

Jeżeli zna się imię i nazwisko konkretnej osoby, ale nie zna jej aktualnego adresu, warto najpierw podjąć działania urzędowe. Można złożyć wniosek o udostępnienie danych z rejestru PESEL albo rejestru mieszkańców. Taki wniosek składa się do organu gminy, a gdy wnioskodawca powołuje się na interes prawny, powinien wskazać podstawę tego interesu i dołączyć dokumenty potwierdzające potrzebę uzyskania danych.

W sprawie spadkowej dokumentami potwierdzającymi interes prawny mogą być m.in. odpis aktu zgonu spadkodawcy, testament, wezwanie sądu do wskazania adresu uczestnika albo odpis złożonego wniosku o stwierdzenie nabycia spadku. Od 1 stycznia 2026 r. przy uzyskiwaniu danych innej osoby z rejestru PESEL trzeba także uwzględnić wymóg posiadania skrzynki do e-Doręczeń.

Pomocne mogą być również odpisy aktów stanu cywilnego: akty urodzenia, małżeństwa i zgonu. Pozwalają one potwierdzić, kto był dzieckiem, małżonkiem albo rodzicem danej osoby, a czasem także ustalić, że dana linia rodziny wygasła.

Kurator dla osoby nieznanej z miejsca pobytu

Jeżeli dana osoba jest znana z imienia i nazwiska, ale jej miejsce pobytu jest nieznane, można wnioskować o ustanowienie kuratora dla osoby nieznanej z miejsca pobytu. Podstawą są art. 143 i 144 K.p.c. Kuratora ustanawia się wtedy, gdy stronie trzeba doręczyć pismo wymagające ochrony jej praw, a wnioskodawca uprawdopodobni, że miejsce pobytu tej osoby nie jest znane.

Trzeba odróżnić nieznane miejsce pobytu od innych problemów z udziałem w sprawie: inaczej wygląda sytuacja, gdy spadkobierca jest ubezwłasnowolniony, a inaczej gdy spadkobierca zaginął i od dawna nie ma o nim wiadomości.

Samo stwierdzenie „nie znam adresu” zwykle nie wystarczy. Warto dołączyć dowody podjętych działań, np. odpowiedzi z urzędów, potwierdzenie bezskutecznego ustalenia danych, zwróconą korespondencję, informacje od rodziny albo dokumenty wskazujące na wyjazd za granicę bez znanego adresu.

Kurator nie jest „zastępczym spadkobiercą”. Jego zadaniem jest reprezentowanie interesów osoby nieobecnej w postępowaniu, tak aby sprawa mogła toczyć się mimo braku jej aktualnego adresu.

Wezwanie spadkobierców przez ogłoszenie

Jeżeli zapewnienie spadkowe nie zostało złożone albo zapewnienie i inne dowody nie są dla sądu wystarczające, zwłaszcza gdy nie udało się ustalić spadkobierców wskazanych w art. 669 K.p.c., postanowienie w sprawie stwierdzenia nabycia spadku może zapaść dopiero po wezwaniu spadkobierców przez ogłoszenie.

Aktualny termin zgłoszenia się spadkobierców wynosi 3 miesiące od dnia wskazanego w ogłoszeniu. To istotna zmiana w porównaniu ze starszymi informacjami, w których pojawiał się termin 6 miesięcy.

Ogłoszenie powinno zawierać m.in. imię, nazwisko, zawód i ostatnie miejsce zwykłego pobytu spadkodawcy, datę śmierci, wskazanie majątku pozostałego po spadkodawcy oraz wezwanie, aby spadkobiercy zgłosili i udowodnili nabycie spadku. Ogłoszenie zamieszcza się w Monitorze Sądowym i Gospodarczym oraz podaje publicznie do wiadomości w ostatnim miejscu zwykłego pobytu spadkodawcy, w sposób tam przyjęty.

Po upływie 3 miesięcy sąd wyznacza rozprawę w celu rozpoznania zgłoszonych żądań. Jeżeli nikt nie zgłosi nabycia spadku albo zgłaszający się nie udowodni go na rozprawie, sąd wyda postanowienie na rzecz spadkobierców, których prawa zostały ustalone.

Jeżeli osoba wezwana jako spadkobierca zmarła przed zakończeniem postępowania, trzeba zastosować zasady właściwe dla śmierci spadkobiercy w toku sprawy spadkowej.

Koszty postępowania i ogłoszeń

Opłata od wniosku o stwierdzenie nabycia spadku wynosi 100 zł. Dodatkowo trzeba uiścić 5 zł za wpis do Rejestru Spadkowego. Jeżeli w sprawie konieczne będzie ogłoszenie albo kurator, sąd może zobowiązać wnioskodawcę do uiszczenia zaliczki na te wydatki. Wysokość kosztu ogłoszenia zależy od sposobu jego publikacji i praktyki sądu.

Jeżeli poniesienie kosztów byłoby zbyt dużym obciążeniem, można złożyć wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych w całości albo w części. Do takiego wniosku dołącza się oświadczenie o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania. Sąd ocenia konkretną sytuację finansową wnioskodawcy.

Co przygotować do wniosku?

W sprawie podobnej do opisanej najlepiej przygotować wniosek możliwie praktycznie, czyli tak, aby sąd widział, które dane są pewne, a których nie da się ustalić bez dalszych czynności. Do wniosku warto dołączyć:

• odpis aktu zgonu spadkodawcy,
• wypis testamentu notarialnego albo informację, gdzie testament się znajduje,
• odpisy aktów stanu cywilnego potwierdzające pokrewieństwo i zgony najbliższych krewnych,
• listę znanych krewnych z adresami albo informacją, że adres jest nieznany,
• opis podjętych działań w celu ustalenia adresów lub danych,
• wniosek o ustanowienie kuratora albo wezwanie spadkobierców przez ogłoszenie, jeżeli jest to potrzebne.

Nie trzeba ukrywać braków w wiedzy rodzinnej. Przeciwnie, należy je jasno opisać. Sąd może zobowiązać do uzupełnienia danych, ale może też skorzystać z przewidzianych w K.p.c. mechanizmów, jeżeli dalsze samodzielne poszukiwania są nierealne.

Postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku

Postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku zapada po przeprowadzeniu rozprawy. Sąd stwierdza nabycie spadku przez osoby, których prawa zostały ustalone, nawet jeżeli są to inne osoby niż wskazane przez uczestników. Przy dziedziczeniu testamentowym postanowienie powinno wskazywać tytuł powołania do spadku, formę testamentu oraz protokół otwarcia i ogłoszenia testamentu.

Sam brak aktywności uczestnika nie zawsze blokuje wydanie orzeczenia; osobno omawiamy przypadek, gdy spadkobierca nie chce odebrać korespondencji z sądu. Jeżeli natomiast wieloletnie zaginięcie rodzi wątpliwość, czy dana osoba żyła w chwili otwarcia spadku, znaczenie ma uznanie za zmarłego i otwarcie spadku.

Jeżeli sprawa dotyczy testamentu notarialnego po członku dalszej rodziny, przydatne może być omówienie, jak wygląda stwierdzenie nabycia spadku z testamentu i jakie dokumenty zwykle są potrzebne.

W opisanej sytuacji należy więc złożyć wniosek do sądu spadku, wskazać siebie jako spadkobierczynię testamentową, wymienić znanych krewnych, opisać brak danych o pozostałych osobach i wnieść o odpowiednie czynności sądu: doręczenia, kuratora albo ogłoszenie. Testament notarialny bardzo pomaga, ale nie zamyka drogi do sprawdzenia, czy ktoś z kręgu ustawowego powinien zostać zawiadomiony.

FAQ

Podsumowanie

Przy testamencie notarialnym trzeba liczyć się z tym, że sąd zapyta o krewnych spadkodawcy, ale nie zawsze będzie wymagał od wnioskodawcy odnalezienia wszystkich dalekich osób. Najważniejsze jest rzetelne wskazanie znanych danych, dołączenie dokumentów i wyjaśnienie, czego nie da się ustalić.

Jeżeli znana jest osoba, ale nieznany jest jej adres, właściwym rozwiązaniem może być kurator. Jeżeli nie wiadomo, kto jeszcze może być spadkobiercą albo dowody są niewystarczające, sąd może zarządzić ogłoszenie. W obu przypadkach sprawa nadal może zakończyć się stwierdzeniem nabycia spadku na podstawie testamentu, ale wymaga zachowania procedury chroniącej prawa potencjalnych uczestników.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 143, 144, 669-676 - Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296; aktualny tekst jednolity: Dz.U. 2026 poz. 468.

2. Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, w szczególności art. 49 - Dz.U. 2005 nr 167 poz. 1398.

3. Ustawa z dnia 24 września 2010 r. o ewidencji ludności - Dz.U. 2010 nr 217 poz. 1427.

4. Serwis gov.pl, „Uzyskaj dane innej osoby z rejestru PESEL” - informacja o trybie udostępniania danych.