Wezwanie spadkobierców przez ogłoszenie – kiedy sąd je zarządza?

Na czym polega wezwanie spadkobierców przez ogłoszenie?

Ogłoszenie jest szczególnym mechanizmem procesowym stosowanym w postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku. Jego celem nie jest przeprowadzenie prywatnego śledztwa genealogicznego, lecz stworzenie nieznanym lub nieustalonym spadkobiercom formalnej możliwości zgłoszenia swoich praw przed wydaniem przez sąd postanowienia.

Podstawą jest art. 672 Kodeksu postępowania cywilnego. Jeżeli zapewnienie spadkowe nie zostało złożone albo sąd uzna je lub inne dowody za niewystarczające, a zwłaszcza gdy nie udało się ustalić spadkobierców wymagających uwzględnienia w postępowaniu, postanowienie może zapaść dopiero po wezwaniu spadkobierców przez ogłoszenie.

Nie oznacza to, że ogłoszenie pojawia się zawsze wtedy, gdy ktoś z rodziny nie przyszedł na rozprawę albo mieszka za granicą. Znany spadkobierca, którego dane są ustalone, lecz którego trudno skutecznie zawiadomić, to inny problem procesowy. Art. 672 K.p.c. dotyczy przede wszystkim sytuacji, w której sąd nie ma dostatecznej podstawy do stwierdzenia, że krąg osób branych pod uwagę jako spadkobiercy został prawidłowo ustalony.

Kiedy sąd zarządza ogłoszenie?

Sąd nie powinien traktować ogłoszenia jako pierwszego kroku. Najpierw ocenia materiał zgromadzony w sprawie. Znaczenie mają w szczególności akty stanu cywilnego, testamenty, informacje o rodzinie spadkodawcy, dane uczestników oraz zapewnienie spadkowe składane przed sądem.

Ogłoszenie staje się potrzebne przede wszystkim wtedy, gdy:

• nikt nie złożył zapewnienia spadkowego, a brak ten nie został zastąpiony innymi wystarczającymi dowodami,
• zapewnienie jest niepełne, wewnętrznie sprzeczne albo nie daje sądowi podstaw do przyjęcia, że nie ma innych osób branych pod uwagę przy dziedziczeniu,
• z dokumentów wynika, że mogą istnieć dalsze osoby uprawnione, ale nie udało się ich ustalić w sposób pozwalający na udział w sprawie,
• informacje o rodzinie spadkodawcy są tak niepełne, że sąd nie może bezpiecznie zakończyć postępowania na podstawie dotychczasowych dowodów.

Sąd bada z urzędu testament oraz osoby wskazane przez ustawę jako wymagające ustalenia w postępowaniu. Obecne przepisy nie oznaczają jednak nieograniczonego obowiązku sądu do prowadzenia poszukiwań genealogicznych na całym świecie. Wnioskodawca i uczestnicy powinni przekazać wszystkie znane im informacje i dokumenty. Jeżeli spadkodawca pozostawił testament, a problem dotyczy relacji między dziedziczeniem testamentowym i ustawowym, pomocniczy może być materiał o poszukiwaniu spadkobierców ustawowych mimo testamentu.

Co zawiera ogłoszenie, gdzie jest publikowane i ile kosztuje?

Treść ogłoszenia nie jest dowolna. Zgodnie z art. 673 K.p.c. powinno ono zawierać:

• imię i nazwisko spadkodawcy, jego zawód oraz ostatnie miejsce zwykłego pobytu,
• datę śmierci spadkodawcy,
• wskazanie majątku pozostałego po spadkodawcy,
• wezwanie spadkobierców, aby w ciągu trzech miesięcy od dnia wskazanego w ogłoszeniu zgłosili i udowodnili nabycie spadku, z pouczeniem, że w przeciwnym razie mogą zostać pominięci w postanowieniu o stwierdzeniu nabycia spadku.

Od zmian obowiązujących od 2023 r. ogłoszenie zamieszcza się w Monitorze Sądowym i Gospodarczym. Dodatkowo podaje się je publicznie do wiadomości w ostatnim miejscu zwykłego pobytu spadkodawcy, w sposób przyjęty w tej miejscowości. Starsze poradniki mogą nadal wskazywać publikację w prasie ogólnopolskiej, ale obecny art. 674 K.p.c. przewiduje Monitor Sądowy i Gospodarczy.

Opłata za ogłoszenie dokonywane w toku postępowania sądowego wynosi obecnie 500 zł. W praktyce sąd może zobowiązać wnioskodawcę do wykonania czynności potrzebnych do publikacji i przedstawienia potwierdzenia jej przyjęcia. Niewykonanie zarządzenia sądu może opóźnić sprawę, a w określonych sytuacjach prowadzić także do zawieszenia postępowania.

Trzymiesięczny termin zgłoszenia i dalsze postępowanie

Ogłoszenie wzywa spadkobierców do zgłoszenia i udowodnienia nabycia spadku w ciągu trzech miesięcy od dnia wskazanego w ogłoszeniu. To termin ustawowy, którego nie należy mylić z terminem na przyjęcie albo odrzucenie spadku. Są to dwie różne kwestie.

Po upływie trzech miesięcy sąd wyznacza rozprawę w celu rozpoznania zgłoszonych żądań. Wzywa na nią również osoby, które odpowiedziały na ogłoszenie i podały swoje miejsce zamieszkania. Samo zgłoszenie się nie przesądza jeszcze, że dana osoba jest spadkobiercą. Musi ona wykazać podstawę dziedziczenia, na przykład odpowiednimi aktami stanu cywilnego lub testamentem.

Jeżeli nikt się nie zgłosi albo osoba zgłaszająca się nie udowodni swoich praw, sąd może wydać postanowienie stwierdzające nabycie spadku przez tych spadkobierców, których prawa zostały ustalone w postępowaniu.

Ogłoszenie nie zmienia materialnych zasad dziedziczenia i nie powoduje, że rzeczywisty spadkobierca przestaje nim być tylko dlatego, że nie odpowiedział na wezwanie. Prawomocne postanowienie może jednak wywoływać daleko idące skutki praktyczne. Jeżeli po zakończeniu sprawy ujawni się osoba pominięta, zmiana prawomocnego stwierdzenia nabycia spadku następuje w odrębnym trybie z art. 679 K.p.c., a możliwość działania może zależeć między innymi od tego, czy dana osoba była wcześniej uczestnikiem postępowania.

Jakie dokumenty i dowody warto przygotować?

Im lepiej udokumentowana jest sytuacja rodzinna spadkodawcy, tym łatwiej sądowi ocenić, czy ogłoszenie jest rzeczywiście potrzebne. Do wniosku i późniejszych pism warto dołączyć lub wskazać przede wszystkim dokumenty, które pozwalają ustalić tożsamość spadkodawcy, podstawę dziedziczenia i znany krąg osób zainteresowanych.

Nie należy przedstawiać sądowi przypuszczeń jako pewnych faktów. Jeżeli wiadomo tylko, że spadkodawca mógł mieć krewnego o określonym imieniu albo że jakaś osoba prawdopodobnie zmarła, najlepiej wyraźnie oddzielić informacje potwierdzone dokumentami od rodzinnych relacji wymagających weryfikacji.

Jeżeli w toku sprawy okaże się, że uczestnik wskazany we wniosku nie żyje, trzeba wyjaśnić jego datę zgonu i znaczenie tego faktu dla dalszego kręgu dziedziczenia. Osobny problem powstaje, gdy sąd wezwał na sprawę spadkową osobę nieżyjącą.

Procedura krok po kroku

Działania przed wszczęciem sprawy

Najpierw ustal, który sąd jest sądem spadku. Co do zasady jest to sąd ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy. Jeżeli tego miejsca w Polsce nie da się ustalić, właściwy jest sąd miejsca, w którym znajduje się majątek spadkowy lub jego część. Gdy brakuje także tej podstawy, sądem spadku jest Sąd Rejonowy dla m.st. Warszawy.

Następnie przygotuj wniosek o stwierdzenie nabycia spadku, wskaż znanych uczestników, podstawę dziedziczenia, testamenty i dokumenty stanu cywilnego. Jeżeli już na tym etapie wiesz, że nie można ustalić części rodziny, opisz dokładnie, czego nie udało się ustalić i z czego ta trudność wynika. Nie trzeba formułować odrębnego żądania, aby sąd zastosował art. 672 K.p.c.; decyzja o potrzebie ogłoszenia należy do sądu po ocenie materiału sprawy.

Sąd, notariusz czy urząd?

Typowa procedura wezwania nieznanych spadkobierców przez ogłoszenie odbywa się przed sądem w sprawie o stwierdzenie nabycia spadku. Notariusz nie jest ogólnym zamiennikiem tej procedury, ponieważ akt poświadczenia dziedziczenia wymaga braku wątpliwości co do osoby spadkobiercy i udziałów, a zasadniczo także udziału wszystkich osób zainteresowanych.

Prawo o notariacie przewiduje szczególny wyjątek: jeżeli spadek miałby przypaść z ustawy gminie albo Skarbowi Państwa, a dowody przedstawione notariuszowi są niewystarczające, notariusz może sporządzić akt poświadczenia dziedziczenia dopiero po wezwaniu spadkobierców przez ogłoszenie na koszt osoby zainteresowanej, z odpowiednim zastosowaniem przepisów o treści i publikacji ogłoszenia.

Urząd gminy lub urząd stanu cywilnego nie wydaje postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku i nie zastępuje sądu. Może natomiast odgrywać rolę pomocniczą, na przykład jako źródło dokumentów lub miejsce publicznego podania ogłoszenia do wiadomości, zależnie od zarządzenia sądu i lokalnego sposobu publikacji.

Czynności po rozstrzygnięciu

Po przeprowadzeniu ogłoszenia, rozpoznaniu ewentualnych zgłoszeń i zebraniu dowodów sąd wydaje postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku. Postanowienie określa między innymi spadkobierców, tytuł powołania do spadku i wysokość udziałów.

Dopiero potem, zależnie od celu sprawy, mogą być potrzebne dalsze czynności: ujawnienie praw w księdze wieczystej, rozliczenia podatkowe, zmiana danych w rejestrach albo dział spadku. Nie są one jednak częścią samej procedury poszukiwania nieznanych spadkobierców przez ogłoszenie.

Terminy, koszty i ryzyka praktyczne

Przy jednym spadkodawcy i konieczności publikacji w Monitorze Sądowym i Gospodarczym podstawowe opłaty związane z wnioskiem, wpisem do Rejestru Spadkowego i samym ogłoszeniem wynoszą więc łącznie 605 zł. Nie obejmuje to ewentualnych kosztów odpisów, tłumaczeń, pełnomocnika ani innych wydatków zarządzonych w konkretnej sprawie.

Największym kosztem praktycznym bywa jednak czas. Sama ustawowa procedura ogłoszeniowa wymaga co najmniej upływu trzymiesięcznego okresu, a do tego dochodzi czas potrzebny na publikację, doręczenia, wyznaczenie rozprawy i ocenę zgłoszeń. Jeżeli wnioskodawca nie wykona zarządzeń dotyczących ogłoszenia albo poda sądowi niepełne dane, postępowanie może się dodatkowo wydłużyć.

Ryzykowne jest także celowe pomijanie znanych osób. Ogłoszenie nie służy do obchodzenia obowiązku przedstawienia sądowi posiadanych informacji o rodzinie spadkodawcy. Zapewnienie spadkowe ma znaczenie dowodowe, a osoba je składająca jest pouczana o odpowiedzialności karnej związanej z prawdziwością oświadczeń.

Najczęstsze błędy i odpowiedzi na pytania

Do najczęstszych błędów należą: traktowanie ogłoszenia jako automatycznego sposobu na każdą nieobecną osobę, opieranie się na nieaktualnych informacjach o sześciomiesięcznym terminie lub publikacji w prasie, brak dokumentów pokazujących relacje rodzinne oraz założenie, że samo zgłoszenie do sądu wystarczy do uznania kogoś za spadkobiercę.

Czy sąd zawsze zarządza ogłoszenie, gdy nie znam adresu jednego spadkobiercy?

Nie. Jeżeli tożsamość spadkobiercy jest znana, ale problem dotyczy wyłącznie jego adresu lub doręczenia pism, sąd może stosować inne instrumenty procesowe. Wezwanie z art. 672 K.p.c. jest związane z niewystarczającym materiałem do ustalenia spadkobierców, a nie z każdą trudnością w doręczeniu.

Czy można skrócić trzymiesięczny termin z ogłoszenia?

Nie ma podstaw do dowolnego skracania tego terminu przez wnioskodawcę. Obowiązujące przepisy przewidują trzy miesiące. Sąd musi respektować ustawową procedurę przed wydaniem postanowienia.

Czy spadkobierca, który odpowie na ogłoszenie, automatycznie otrzyma spadek?

Nie. Zgłoszenie otwiera mu drogę do udziału w sprawie, ale musi jeszcze udowodnić podstawę swojego dziedziczenia. Sąd ocenia dokumenty i cały materiał dowodowy.

Czy brak odpowiedzi na ogłoszenie definitywnie odbiera prawa do spadku?

Nie w tym sensie, że ogłoszenie samo w sobie zmieniałoby zasady dziedziczenia. Może jednak dojść do wydania prawomocnego postanowienia bez tej osoby. Późniejsze korygowanie stwierdzenia nabycia spadku wymaga odrębnego postępowania i podlega ograniczeniom wynikającym z art. 679 K.p.c.

Czy ogłoszenie może zarządzić notariusz?

Co do zasady problem nieustalonych spadkobierców kieruje sprawę na drogę sądową. Szczególny wyjątek dotyczy sytuacji, w której spadek miałby przypaść z ustawy gminie albo Skarbowi Państwa i notariusz nie dysponuje wystarczającymi dowodami. Wtedy Prawo o notariacie przewiduje możliwość wezwania spadkobierców przez ogłoszenie na koszt osoby zainteresowanej.

Źródła

• Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 628, 669–676 i 679.
• Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, w szczególności art. 49.
• Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 13 maja 2014 r. w sprawie wydawania i rozpowszechniania Monitora Sądowego i Gospodarczego, w szczególności § 6 ust. 2.
• Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 7 września 2016 r. w sprawie sposobu uiszczania i wysokości opłat za wpisy dokonywane w Rejestrze Spadkowym przez notariusza albo sąd, w szczególności § 1.
• Ustawa z dnia 14 lutego 1991 r. – Prawo o notariacie, w szczególności art. 95aa, 95b i 95e.