Spadkobierca jest ubezwłasnowolniony – kto reprezentuje go w sprawie?

Ubezwłasnowolnienie nie powoduje utraty zdolności dziedziczenia. Osoba ubezwłasnowolniona może być spadkobiercą, uczestnikiem postępowania o stwierdzenie nabycia spadku i właścicielem odziedziczonego majątku. Problem polega na czym innym: trzeba ustalić, kto i w jakim zakresie może skutecznie działać w jej imieniu.

Stan prawny na 15 sierpnia 2026 r. nadal opiera się na rozróżnieniu ubezwłasnowolnienia całkowitego i częściowego. Rządowy projekt ustawy o instrumentach wspieranego podejmowania decyzji przewiduje odejście od ubezwłasnowolnienia, ale na tę datę jest projektem, a nie obowiązującym prawem. W bieżących sprawach trzeba więc stosować obecne przepisy Kodeksu cywilnego, Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego oraz Kodeksu postępowania cywilnego.

Istota problemu – jak zapewnić prawidłową reprezentację osoby ubezwłasnowolnionej

Najpierw należy oddzielić dwie kwestie. Pierwsza to ustalenie, czy dana osoba w ogóle jest spadkobiercą. Druga to ustalenie, kto może za nią lub wraz z nią skutecznie podejmować czynności. Ten artykuł dotyczy wyłącznie drugiego problemu. Jeżeli spór dotyczy tego, kogo należy w ogóle ustalić jako spadkobiercę, osobno opisujemy poszukiwanie spadkobierców ustawowych mimo testamentu.

W praktyce prawidłowa reprezentacja wymaga odpowiedzi na cztery pytania: jaki jest rodzaj ubezwłasnowolnienia, kto został ustanowiony przedstawicielem, czy dana czynność mieści się w jego uprawnieniach oraz czy nie zachodzi konflikt interesów. Dopiero po tej kontroli powinno się składać oświadczenie, podpisywać ugodę, zawierać umowę albo występować do sądu lub notariusza.

Błąd w reprezentacji nie jest wyłącznie formalnością. Może prowadzić do zakwestionowania skuteczności czynności, konieczności uzupełniania braków, przedłużenia sprawy, a w postępowaniu sądowym w poważnych przypadkach nawet do nieważności postępowania z powodu nienależytej reprezentacji.

Opiekun lub kurator

Osoba ubezwłasnowolniona całkowicie nie ma zdolności do czynności prawnych. Jeżeli jest pełnoletnia, sąd ustanawia dla niej opiekę, a przepisy o opiece nad małoletnim stosuje się odpowiednio do opieki nad osobą ubezwłasnowolnioną całkowicie. Opiekun sprawuje pieczę nad osobą i jej majątkiem oraz podlega nadzorowi sądu opiekuńczego. Jeżeli ubezwłasnowolniony całkowicie jest jeszcze małoletni i pozostaje pod władzą rodzicielską, trzeba dodatkowo uwzględnić zasady reprezentacji przez rodziców.

W postępowaniu cywilnym osoba niemająca zdolności procesowej dokonuje czynności wyłącznie przez przedstawiciela ustawowego. Przedstawiciel powinien wykazać swoje umocowanie dokumentem już przy pierwszej czynności procesowej. Dlatego samo stwierdzenie w piśmie, że ktoś jest opiekunem, nie powinno zastępować dokumentu potwierdzającego ustanowienie opieki.

Przy ubezwłasnowolnieniu częściowym sytuacja jest bardziej złożona. Taka osoba ma ograniczoną zdolność do czynności prawnych i ustanawia się dla niej kuratora. Z art. 181 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wynika, że kurator jest powołany do reprezentowania i zarządu majątkiem w zakresie określonym przez sąd. Jednocześnie art. 65 § 2 i art. 66 Kodeksu postępowania cywilnego ograniczają samodzielną zdolność procesową osoby o ograniczonej zdolności do czynności prawnych do spraw wynikających z czynności, których może dokonywać samodzielnie.

Dlatego w sprawie spadkowej nie należy zatrzymywać się na samym zdaniu „jest ustanowiony kurator”. Trzeba przeczytać sentencję postanowienia o ustanowieniu kuratora i ustalić, czego dotyczy jego umocowanie. Sąd Najwyższy w postanowieniu z 12 maja 2011 r., III CSK 54/10, wskazał dodatkowo, że w zakresie, w którym osoba częściowo ubezwłasnowolniona nie ma zdolności procesowej, jej kurator może być przedstawicielem ustawowym także wtedy, gdy postanowienie sądu opiekuńczego nie zawiera odrębnego upoważnienia do reprezentacji w tej konkretnej sprawie. To pokazuje, że zakres reprezentacji trzeba oceniać łącznie na podstawie prawa materialnego, procesowego i treści orzeczenia o kurateli.

Zgoda sądu na czynności majątkowe

Opiekun nie ma pełnej swobody w dysponowaniu majątkiem osoby pozostającej pod opieką. Zgodnie z art. 156 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego powinien uzyskać zezwolenie sądu w ważniejszych sprawach dotyczących osoby lub majątku podopiecznego. Na podstawie art. 175 zasada ta dotyczy opieki nad osobą ubezwłasnowolnioną całkowicie, a przez art. 178 § 2 może mieć odpowiednie zastosowanie również do kurateli.

Nie każda czynność wymaga więc osobnego postanowienia sądu, ale przy czynnościach mogących istotnie zmienić sytuację majątkową trzeba założyć konieczność uprzedniej kontroli. W sprawach spadkowych szczególnie ważne są odrzucenie spadku i proste przyjęcie spadku, a także późniejsze czynności takie jak dział spadku, zrzeczenie się wartościowego prawa, sprzedaż udziału w nieruchomości lub zawarcie ugody majątkowej. Ocena konkretnej czynności zależy od jej skutków dla ubezwłasnowolnionego.

Kodeks postępowania cywilnego rozstrzyga szczególną sytuację dotyczącą oświadczenia spadkowego. Jeżeli trwa już postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku, zezwolenie na dokonanie czynności przekraczającej zwykły zarząd w postaci prostego przyjęcia albo odrzucenia spadku przez osobę pozostającą pod opieką wydaje sąd spadku. Jeżeli wniosek o zezwolenie został wcześniej złożony do sądu opiekuńczego, a następnie wszczęto sprawę o stwierdzenie nabycia spadku, wniosek podlega przekazaniu do sądu spadku.

Jeżeli postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku jeszcze się nie toczy, punktem wyjścia pozostaje właściwy sąd opiekuńczy. Jest nim co do zasady sąd rodzinny miejsca zamieszkania osoby, której postępowanie dotyczy, a przy braku miejsca zamieszkania – sąd jej pobytu. Sam notariusz nie zastępuje sądu w udzieleniu zezwolenia, jeżeli takie zezwolenie jest wymagane.

Ważne jest też rozróżnienie między zezwoleniem na określoną czynność a samym złożeniem oświadczenia. Po uzyskaniu wymaganego zezwolenia trzeba jeszcze skutecznie wykonać czynność – na przykład złożyć oświadczenie o odrzuceniu spadku przed sądem albo notariuszem. Nie należy traktować postanowienia zezwalającego jako automatycznego odrzucenia spadku.

Podobną kontrolę trzeba zachować przy korzystaniu z odziedziczonego majątku w toku postępowania. Jeżeli problemem jest na przykład wynajem mieszkania po zmarłym przed zakończeniem postępowania spadkowego, poza zasadami wspólności majątku spadkowego trzeba dodatkowo sprawdzić, czy przedstawiciel osoby ubezwłasnowolnionej ma prawo podjąć daną czynność i czy nie potrzebuje zezwolenia sądu.

Konflikt interesów i kurator szczególny

Opiekun lub kurator ma działać w interesie osoby, którą reprezentuje. Jeżeli jego własny interes jest przeciwstawny interesowi ubezwłasnowolnionego, nie powinien występować jednocześnie po obu stronach konfliktu. Art. 159 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wyłącza możliwość reprezentowania osoby pozostającej pod opieką między innymi przy określonych czynnościach między podopiecznym a opiekunem lub jego najbliższymi; zasada obejmuje również postępowania przed sądem i innymi organami. Przez art. 178 § 2 ma odpowiednie znaczenie także przy kurateli.

W praktyce w takiej sytuacji potrzebny jest odrębny kurator do konkretnej sprawy, często określany jako kurator szczególny. Nie chodzi o zmianę opiekuna lub kuratora we wszystkich sprawach życiowych, lecz o zapewnienie niezależnej reprezentacji tam, gdzie dotychczasowy przedstawiciel nie może bezstronnie chronić interesu ubezwłasnowolnionego.

Typowy problem pojawia się, gdy opiekun lub kurator sam jest spadkobiercą i ma zawrzeć z podopiecznym umowę działu spadku, przejąć jego udział za spłatą, nabyć od niego rzecz albo występuje w postępowaniu z żądaniem, którego wynik bezpośrednio wpływa na jego własny majątek. Sam fakt, że dwie osoby należą do grona spadkobierców, nie zawsze automatycznie przesądza o konflikcie. Trzeba jednak sprawdzić, czy w konkretnej czynności ich interesy mogą być przeciwstawne.

Sąd Najwyższy w postanowieniu z 15 grudnia 2016 r., II CZ 147/16, uznał, że kurator będący wnioskodawcą w sprawie o zezwolenie na ważną czynność dotyczącą majątku częściowo ubezwłasnowolnionej nie mógł jednocześnie reprezentować jej w tym samym postępowaniu. Brak odrębnej reprezentacji doprowadził w tej sprawie do stwierdzenia nieważności postępowania. To praktyczne ostrzeżenie, aby konflikt interesów sprawdzać przed pierwszym pismem, a nie dopiero po wydaniu orzeczenia.

Dokumenty i dowody, które trzeba przygotować

Zakres dokumentów zależy od tego, czy chodzi tylko o udział w postępowaniu spadkowym, złożenie oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku, czy też o późniejszą czynność dotyczącą odziedziczonego majątku. Najczęściej potrzebne są:

• odpis prawomocnego postanowienia o ubezwłasnowolnieniu, pozwalający ustalić, czy jest ono całkowite czy częściowe;
• dokument potwierdzający ustanowienie opiekuna lub kuratora oraz – przy kurateli – zakres jego uprawnień;
• dokument tożsamości przedstawiciela i dane osoby ubezwłasnowolnionej;
• odpis aktu zgonu spadkodawcy oraz testament, jeżeli istnieje i jest dostępny;
• wezwanie, zawiadomienie albo odpis pisma z sądu wraz z sygnaturą sprawy; praktycznie pomocne jest zestawienie, czego dotyczy wezwanie z sądu w sprawie spadkowej;
• dokumenty pokazujące skład i przybliżoną wartość spadku, zwłaszcza gdy sąd ma oceniać, czy planowana czynność leży w interesie osoby ubezwłasnowolnionej;
• informacje o znanych długach spadkowych, umowach, kredytach, egzekucjach i nieruchomościach;
• projekt czynności, ugody, umowy działowej albo dokładny opis oświadczenia, na które ma być udzielone zezwolenie;
• dokumenty pozwalające ocenić możliwy konflikt interesów, na przykład wskazanie, że opiekun lub kurator również dziedziczy albo ma nabyć składnik majątku od podopiecznego.

Procedura krok po kroku

Działania przed sprawą

Krok 1: ustal status prawny spadkobiercy. Nie wystarczy informacja rodzinna, że ktoś „jest ubezwłasnowolniony”. Potrzebne jest orzeczenie sądu i ustalenie jego aktualnego zakresu. Od tego zależy zdolność do czynności prawnych i procesowych.

Krok 2: ustal przedstawiciela i jego umocowanie. Przy ubezwłasnowolnieniu całkowitym będzie to przedstawiciel ustawowy, najczęściej opiekun pełnoletniej osoby. Przy ubezwłasnowolnieniu częściowym trzeba przeanalizować kuratelę oraz charakter czynności.

Krok 3: oceń konflikt interesów. Jeżeli opiekun lub kurator ma własny interes w spadku, sprawdź, czy może reprezentować podopiecznego w konkretnej czynności lub postępowaniu. Jeżeli nie – trzeba doprowadzić do ustanowienia niezależnej reprezentacji.

Krok 4: ustal cel działania. Inne formalności będą potrzebne do zwykłego udziału w postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku, inne do odrzucenia spadku, a jeszcze inne do działu spadku czy sprzedaży odziedziczonej nieruchomości.

Krok 5: policz terminy. Przy przyjęciu lub odrzuceniu spadku podstawowy termin wynosi sześć miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule powołania. W sprawie osoby, która działa przez przedstawiciela, nie należy samodzielnie przyjmować najpóźniejszej możliwej daty – trzeba ustalić, kiedy wiedza o powołaniu do spadku mogła zostać przypisana w konkretnej sytuacji i działać bez zwłoki.

Sąd, notariusz lub urząd

Sąd spadku. Jeżeli trwa postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku, przedstawiciel powinien zgłosić swój udział, wykazać umocowanie i poinformować sąd o ubezwłasnowolnieniu. Jeżeli w tym toku potrzebne jest zezwolenie na proste przyjęcie lub odrzucenie spadku przez osobę pozostającą pod opieką, właściwy do zezwolenia jest sąd spadku.

Sąd opiekuńczy. W pozostałych ważniejszych sprawach dotyczących osoby lub majątku podopiecznego co do zasady właściwy jest sąd opiekuńczy. Wniosek powinien dokładnie wskazywać planowaną czynność i wyjaśniać, dlaczego odpowiada ona interesowi osoby ubezwłasnowolnionej. Dobrze dołączyć dokumenty o wartości majątku, długach i warunkach planowanej czynności.

Notariusz. Oświadczenie o prostym przyjęciu, przyjęciu z dobrodziejstwem inwentarza albo odrzuceniu spadku może być złożone przed notariuszem lub właściwym sądem. Jeżeli jednak do działania przedstawiciela potrzebne jest zezwolenie sądu, notariusz nie może go zastąpić. Najpierw trzeba zapewnić prawidłową reprezentację i uzyskać wymagane zezwolenie, a dopiero potem złożyć oświadczenie.

Urząd. Jeżeli następstwo prawne po zmarłym jest rozpatrywane w postępowaniu administracyjnym, osoba fizyczna nieposiadająca zdolności do czynności prawnych działa przez przedstawiciela ustawowego. Organ może też potrzebować prawomocnego postanowienia spadkowego lub innego dokumentu potwierdzającego następstwo prawne – zależnie od rodzaju sprawy.

Jeżeli korespondencja sądowa zawiera oczywisty błąd co do uczestnika, nie powinno się go ignorować. Osobny problem powstaje na przykład wtedy, gdy sąd wezwał na sprawę spadkową osobę nieżyjącą; w sprawie osoby ubezwłasnowolnionej analogicznie trzeba niezwłocznie wyjaśnić sądowi jej status i sposób reprezentacji zamiast pozostawiać błędne dane bez reakcji.

Czynności po rozstrzygnięciu

Po otrzymaniu postanowienia trzeba sprawdzić jego dokładną treść, zakres zezwolenia, pouczenie o zaskarżeniu i to, czy orzeczenie jest już prawomocne, jeżeli prawomocność jest potrzebna do dalszej czynności. Następnie należy wykonać wyłącznie tę czynność, na którą rzeczywiście udzielono zgody. Jeżeli sąd zezwolił na odrzucenie spadku, trzeba jeszcze złożyć samo oświadczenie o odrzuceniu w prawidłowej formie.

Warto zachować potwierdzenie złożenia oświadczenia, odpis aktu notarialnego albo protokołu sądowego oraz odpis postanowienia zezwalającego. Jeżeli w sprawie spadkowej toczy się równolegle inne postępowanie, należy przekazać informację i wymagane dokumenty do właściwych akt, aby sąd nie opierał się na nieaktualnym stanie.

Jeżeli planowana jest następnie kolejna ważniejsza czynność dotycząca już odziedziczonego majątku, trzeba ponownie ocenić potrzebę zezwolenia. Jednorazowa zgoda na odrzucenie spadku, dział spadku albo sprzedaż konkretnego składnika nie jest generalnym upoważnieniem do wszystkich przyszłych decyzji majątkowych.

Terminy, koszty i ryzyka praktyczne

Największe ryzyko w takich sprawach wynika z połączenia krótkiego terminu spadkowego z koniecznością uzyskania dodatkowego rozstrzygnięcia sądu. Dlatego formalności związanych z reprezentacją nie należy odkładać do końca sześciomiesięcznego okresu.

Brak oświadczenia spadkowego w terminie oznacza co do zasady przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Nie należy jednak traktować tego jako uniwersalnego sposobu rozwiązania problemu reprezentacji. Jeżeli w interesie osoby ubezwłasnowolnionej jest odrzucenie spadku albo trzeba wykonać inną czynność wymagającą zgody, zaniechanie może pozbawić możliwości wybrania korzystniejszego rozwiązania.

Ryzyko praktyczne powstaje także wtedy, gdy rodzina zakłada, że postanowienie o ustanowieniu kuratora daje mu automatycznie pełną władzę nad całym majątkiem. Przy częściowym ubezwłasnowolnieniu trzeba rozróżniać czynności, które osoba może wykonywać samodzielnie, czynności wymagające zgody przedstawiciela, zakres reprezentacji procesowej oraz ważniejsze czynności wymagające dodatkowej kontroli sądu.

Najczęstsze błędy i odpowiedzi na pytania

• Podpis osoby ubezwłasnowolnionej całkowicie zamiast podpisu przedstawiciela. Taka osoba nie ma zdolności do czynności prawnych, więc nie można opierać skuteczności ważnej czynności spadkowej na jej samodzielnym oświadczeniu.
• Założenie, że małżonek, dziecko albo rodzeństwo automatycznie może reprezentować. Pokrewieństwo samo w sobie nie daje umocowania do działania za osobę ubezwłasnowolnioną.
• Brak analizy postanowienia o kurateli. Przy ubezwłasnowolnieniu częściowym zakres uprawnień kuratora ma znaczenie i powinien zostać sprawdzony przed pierwszą czynnością.
• Wykonanie ważnej czynności majątkowej bez wymaganego zezwolenia. Najbezpieczniej najpierw ustalić potrzebę zezwolenia i właściwy sąd, a dopiero potem dokonywać czynności.
• Pomijanie konfliktu interesów. Szczególnie niebezpieczne jest reprezentowanie podopiecznego przez osobę, która ma przejąć jego udział, otrzymać większą spłatę albo prowadzi przeciwstawne żądanie.
• Mylenie postanowienia zezwalającego z samą czynnością. Zezwolenie na odrzucenie spadku nie jest jeszcze oświadczeniem o odrzuceniu.
• Czekanie do ostatnich dni sześciomiesięcznego terminu. Nawet jeżeli przepisy przewidują zawieszenie biegu terminu na czas postępowania o zezwolenie, późne rozpoczęcie działań zwiększa ryzyko błędnego ustalenia dat, właściwości sądu lub zakresu potrzebnych dokumentów.

FAQ

Czy osoba ubezwłasnowolniona całkowicie może sama odrzucić spadek?

Nie. Osoba ubezwłasnowolniona całkowicie nie ma zdolności do czynności prawnych. W jej imieniu działa przedstawiciel ustawowy, a jeżeli odrzucenie spadku wymaga zezwolenia sądu, przedstawiciel musi najpierw je uzyskać i dopiero potem złożyć właściwe oświadczenie.

Czy osoba ubezwłasnowolniona częściowo może sama występować w sprawie spadkowej?

Nie ma jednej odpowiedzi dla wszystkich spraw. Osoba o ograniczonej zdolności do czynności prawnych ma zdolność procesową tylko w sprawach wynikających z czynności, których może dokonywać samodzielnie. W typowej sprawie dotyczącej istotnych praw majątkowych trzeba sprawdzić udział kuratora, zakres kurateli i przepisy o reprezentacji procesowej.

Czy członek rodziny może reprezentować ubezwłasnowolnionego bez ustanowienia przez sąd?

Co do zasady nie. Samo pokrewieństwo, wspólne zamieszkanie ani faktyczne zajmowanie się osobą nie tworzą przedstawicielstwa ustawowego. Potrzebna jest prawidłowa podstawa reprezentacji wynikająca z ustawy i orzeczenia sądu.

Który sąd wydaje zgodę na odrzucenie spadku?

Jeżeli trwa postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku, zezwolenie na odrzucenie spadku przez osobę pozostającą pod opieką wydaje sąd spadku. Gdy takie postępowanie jeszcze się nie toczy, wniosek co do zasady kieruje się do sądu opiekuńczego. Jeżeli w międzyczasie wszczęto sprawę spadkową, wniosek podlega przekazaniu do sądu spadku.

Czy notariusz może zamiast sądu wyrazić zgodę na odrzucenie spadku?

Nie. Notariusz może przyjąć oświadczenie o przyjęciu lub odrzuceniu spadku, ale nie zastępuje sądu w udzieleniu zezwolenia wymaganego do działania w imieniu osoby pozostającej pod opieką.

Czy postępowanie o zezwolenie zatrzymuje sześciomiesięczny termin?

Tak. Jeżeli złożenie oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku wymaga zezwolenia sądu, art. 1015 Kodeksu cywilnego przewiduje zawieszenie biegu terminu na czas postępowania w przedmiocie zezwolenia. Po zakończeniu tej sprawy trzeba nadal pilnować pozostałej części terminu i nie zakładać automatycznie nowego pełnego okresu sześciu miesięcy.

Co zrobić, gdy opiekun lub kurator też jest spadkobiercą?

Najpierw trzeba ustalić, czy w konkretnej czynności rzeczywiście zachodzi sprzeczność interesów. Jeżeli przedstawiciel ma uzyskać korzyść kosztem podopiecznego albo występuje po przeciwnej stronie sporu lub umowy, może być potrzebny odrębny kurator do tej sprawy. Nie należy podpisywać umowy ani prowadzić postępowania przy oczywistym konflikcie bez wyjaśnienia reprezentacji.

Co zrobić, jeżeli osoba ubezwłasnowolniona nie ma jeszcze prawidłowo ustanowionego przedstawiciela?

Należy poinformować sąd prowadzący sprawę o braku prawidłowej reprezentacji i podjąć działania przed sądem opiekuńczym w celu jej zapewnienia. Sąd nie powinien traktować osoby pozbawionej zdolności procesowej tak, jakby mogła skutecznie dokonywać czynności samodzielnie. W zależności od sytuacji mogą mieć zastosowanie także przepisy o ustanowieniu kuratora dla strony, która nie ma zdolności procesowej i przedstawiciela ustawowego.

Podsumowanie

Gdy spadkobierca jest ubezwłasnowolniony, pierwszym zadaniem nie jest wybór najkorzystniejszego rozwiązania spadkowego, lecz ustalenie, kto może je skutecznie wykonać. Przy ubezwłasnowolnieniu całkowitym kluczowy jest przedstawiciel ustawowy i nadzór sądu nad ważniejszymi czynnościami. Przy częściowym trzeba dodatkowo zbadać zakres kurateli, zdolność procesową i to, czy konkretna czynność wymaga zgody kuratora lub sądu.

Przed złożeniem oświadczenia lub podpisaniem umowy sprawdź dokumenty o ubezwłasnowolnieniu, umocowanie przedstawiciela, właściwy sąd, sześciomiesięczny termin i ewentualny konflikt interesów. Jeżeli którakolwiek z tych kwestii jest niejasna, bezpieczniej wyjaśnić ją przed dokonaniem czynności niż później próbować usuwać skutki wadliwej reprezentacji.

Źródła

• Ustawa z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, tekst jednolity: Dz.U. z 2026 r. poz. 795, w szczególności art. 12–18 oraz art. 1015 i 1018.
• Ustawa z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, tekst jednolity: Dz.U. z 2026 r. poz. 236, w szczególności art. 154–159, 175, 178 i 181.
• Ustawa z 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, tekst jednolity: Dz.U. z 2026 r. poz. 468, w szczególności art. 64–68, 518, 569 oraz 640–641.
• Ustawa z 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, tekst jednolity: Dz.U. z 2025 r. poz. 1228 z późn. zm., w szczególności art. 23.
• Ustawa z 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego, tekst jednolity: Dz.U. z 2025 r. poz. 1691, w szczególności art. 30.
• Postanowienie Sądu Najwyższego z 12 maja 2011 r., III CSK 54/10; postanowienie Sądu Najwyższego z 15 grudnia 2016 r., II CZ 147/16.
• Rządowy projekt ustawy o instrumentach wspieranego podejmowania decyzji, druk sejmowy nr 2645 z 3 czerwca 2026 r. – źródło informacyjne dotyczące planowanej reformy, nieobowiązujące jako ustawa na dzień 15 sierpnia 2026 r.