Darowizna dla osoby obcej sprzed ponad 10 lat a zachowek

Darowizna sprzed ponad 10 lat – na czym polega reguła dziesięcioletnia?

Punktem wyjścia jest art. 994 § 1 Kodeksu cywilnego. Przy obliczaniu zachowku nie dolicza się do spadku darowizn dokonanych przed więcej niż dziesięciu laty, licząc wstecz od otwarcia spadku, jeżeli zostały dokonane na rzecz osób niebędących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku. Otwarcie spadku następuje z chwilą śmierci spadkodawcy.

Dla typowej darowizny na rzecz rzeczywiście obcej osoby – np. znajomego, partnera życiowego niebędącego małżonkiem albo innej osoby spoza kręgu uprawnionych – oznacza to, że po przekroczeniu dziesięcioletniej granicy darowizna może całkowicie wypaść z kalkulacji zachowku. Jeżeli to właśnie ta darowizna wyczerpała majątek spadkodawcy, jej wyłączenie może przesądzić, że nie będzie podstaw do kierowania roszczenia o uzupełnienie zachowku przeciwko temu obdarowanemu.

Reguła ta jest wyjątkiem od ogólnego mechanizmu doliczania darowizn. Szersze zasady dotyczące tego, kiedy darowizny wpływają na zachowek, omawia osobno materiał darowizna od rodzica a zachowek. Tutaj decydujące jest tylko zastosowanie granicy 10 lat do darowizny na rzecz osoby, która nie mieści się w chronionym kręgu.

Status obdarowanego jest ważniejszy niż potoczne określenie „osoba obca”

Przed zastosowaniem reguły 10 lat trzeba ustalić status obdarowanego w konkretnym spadku. Sam brak pokrewieństwa ze spadkodawcą nie przesądza sprawy. Osoba niespokrewniona może zostać powołana do spadku w testamencie i rzeczywiście dziedziczyć. W takiej sytuacji jest spadkobiercą, a darowizny dokonanej na jej rzecz nie można wyłączyć wyłącznie dlatego, że minęło ponad 10 lat.

Tak samo trzeba odróżnić osobę, która tylko potencjalnie mogłaby kiedyś dziedziczyć, od osoby, która rzeczywiście dochodzi do spadku. W uchwale z 8 sierpnia 2024 r., III CZP 3/24, Sąd Najwyższy wskazał, że przy obliczaniu zachowku nie dolicza się darowizn sprzed ponad 10 lat na rzecz osób, które nie dochodzą do spadku. Rozstrzygnięcie to ma praktyczne znaczenie zwłaszcza wtedy, gdy ktoś znajduje się w dalszym kręgu potencjalnych spadkobierców, ale w rzeczywistym układzie rodzinnym nie dziedziczy.

Osobno trzeba sprawdzić, czy obdarowany był osobą uprawnioną do zachowku. Zgodnie z art. 991 Kodeksu cywilnego chodzi o zstępnych, małżonka i rodziców spadkodawcy, o ile w danej sytuacji spełniają ustawowe warunki. Jeżeli obdarowany należy do tego kręgu i jest uprawniony do zachowku, upływ 10 lat nie daje takiego wyłączenia jak w przypadku osoby trzeciej.

Jak liczyć 10 lat wstecz od śmierci spadkodawcy?

Datą graniczną jest dzień śmierci spadkodawcy. To od niego trzeba cofnąć się o 10 lat i porównać tę datę z datą dokonania darowizny. Nie ma znaczenia, kiedy spadkobiercy dowiedzieli się o darowiźnie, kiedy uzyskali postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku ani kiedy wysłali wezwanie do zapłaty.

Przy nieruchomości podstawowym dowodem daty będzie akt notarialny. Przy darowiźnie pieniędzy trzeba ustalić nie tylko datę ewentualnej umowy, ale również faktyczne przekazanie środków. Jeżeli strony różnią się co do momentu dokonania darowizny, znaczenie mogą mieć przelewy, potwierdzenia wypłat, korespondencja i inne dokumenty.

Kilka darowizn – każdą trzeba ocenić oddzielnie

Jeżeli spadkodawca dokonywał kilku darowizn, nie można potraktować ich jako jednej operacji tylko dlatego, że trafiły do tej samej osoby albo dotyczyły tego samego majątku. Dla każdej darowizny trzeba ustalić jej datę, przedmiot, odbiorcę i to, czy w chwili otwarcia spadku odbiorca jest spadkobiercą lub osobą uprawnioną do zachowku.

Przykładowo trzy przelewy na rzecz tej samej osoby obcej z 2014 r., 2018 r. i 2021 r. mogą być ocenione odmiennie, jeżeli spadkodawca zmarł w 2026 r. Najstarsza darowizna może być objęta wyłączeniem z art. 994 § 1 KC, podczas gdy późniejsze nadal mogą podlegać doliczeniu.

Jeżeli darowizn było kilka i zostały dokonane na rzecz różnych osób, znaczenie ma także art. 1001 KC. Co do zasady wcześniej obdarowany odpowiada za uzupełnienie zachowku dopiero wtedy, gdy uprawniony nie może uzyskać uzupełnienia od osoby obdarowanej później. Zasada ta dotyczy jednak darowizn, które w ogóle podlegają doliczeniu. Darowizna skutecznie wyłączona przez regułę 10 lat nie powinna być sztucznie włączana do tej kolejności.

Ciężar dowodu rozkłada się zgodnie z ogólnymi zasadami z art. 6 KC i art. 232 KPC. Osoba dochodząca zachowku powinna wykazać fakty, z których wywodzi roszczenie, w tym istnienie i znaczenie darowizny. Jeżeli pozwany obdarowany powołuje się na okoliczności wyłączające doliczenie, powinien przedstawić dokumenty i twierdzenia pozwalające zweryfikować datę darowizny oraz jego status. W praktyce sąd ocenia cały materiał dowodowy, a nie samą nazwę przelewu lub rodzinne relacje stron.

Jakie dokumenty i dowody trzeba przygotować?

Przy sporze o darowiznę sprzed ponad 10 lat najważniejsze są dokumenty pozwalające odtworzyć trzy elementy: datę darowizny, status obdarowanego oraz rzeczywisty układ dziedziczenia po spadkodawcy.

• akt zgonu spadkodawcy – potwierdza datę otwarcia spadku, od której liczy się okres 10 lat;
• testament, jeżeli został sporządzony, oraz informację o jego otwarciu i ogłoszeniu;
• postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo akt poświadczenia dziedziczenia, jeśli zostały już wydane;
• akt notarialny darowizny nieruchomości albo innego prawa, jeżeli czynność wymagała tej formy;
• potwierdzenia przelewów, historię rachunku, pokwitowania i korespondencję dotyczącą darowizny pieniężnej;
• dokumenty pozwalające odróżnić darowiznę od sprzedaży, pożyczki, spłaty długu lub innego rozliczenia;
• dokumenty dotyczące innych darowizn, jeżeli mogą wpływać na substrat zachowku albo kolejność odpowiedzialności obdarowanych;
• dowody dotyczące stanu przedmiotu darowizny w chwili jej dokonania, jeżeli okaże się, że darowizna jednak podlega doliczeniu.

Jeżeli sporna darowizna podlega doliczeniu, jej wartość ustala się co do zasady według stanu z chwili dokonania darowizny, ale według cen z chwili ustalania zachowku. Ten odrębny problem został szerzej omówiony w materiale o zachowku od darowizny sprzed lat.

Procedura krok po kroku

Działania przed sprawą

Najpierw trzeba ustalić, czy osoba żądająca zachowku w ogóle jest uprawniona, a następnie odtworzyć rzeczywisty skład spadku i darowizny podlegające doliczeniu. Przy darowiźnie dla osoby obcej sprzed ponad 10 lat nie warto zaczynać od wyceny przedmiotu. Pierwsze pytanie brzmi: czy ta darowizna w ogóle może wejść do substratu zachowku.

1. Ustal dokładną datę śmierci spadkodawcy.
2. Ustal dokładną datę dokonania każdej spornej darowizny.
3. Sprawdź, kto rzeczywiście dziedziczy po spadkodawcy i kto jest uprawniony do zachowku.
4. Oceń, czy od danej darowizny do śmierci minęło więcej niż 10 lat.
5. Sprawdź, czy zachowek może być uzyskany od spadkobiercy lub osoby, na której rzecz uczyniono zapis windykacyjny, zanim roszczenie zostanie skierowane do obdarowanego zgodnie z art. 1000 KC.
6. Jeżeli istnieje podstawa roszczenia, przygotuj wyliczenie i wezwanie do zapłaty z opisem podstawy faktycznej i prawnej.

Na tym etapie często da się również ustalić, że sporna darowizna jest poza dziesięcioletnim okresem i nie ma sensu budować na niej roszczenia. Pozwala to ograniczyć koszty wyceny i sporu.

Sąd, notariusz i urząd – kto ma jaką rolę?

Spór o zapłatę zachowku rozstrzyga sąd cywilny. Notariusz może sporządzić akt poświadczenia dziedziczenia, jeżeli spełnione są ustawowe warunki, ale nie rozstrzyga spornego roszczenia o zachowek pomiędzy uprawnionym a obdarowanym. Urząd skarbowy także nie rozstrzyga, czy darowizna ma być doliczona do substratu zachowku; dokumenty podatkowe mogą natomiast stanowić dowód dokonania lub zgłoszenia określonego przysporzenia.

Powództwo o zachowek podlega właściwości wyłącznej określonej w art. 39 KPC. Wytacza się je przed sąd ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy, a gdy takiego miejsca w Polsce nie da się ustalić – przed sąd miejsca, w którym znajduje się majątek spadkowy lub jego część. O tym, czy sprawę w pierwszej instancji rozpoznaje sąd rejonowy czy okręgowy, decyduje wartość przedmiotu sporu: sprawy o prawa majątkowe przekraczające 100 000 zł należą co do zasady do sądu okręgowego.

W pozwie trzeba wskazać żądaną kwotę, podstawę roszczenia i dowody. Jeżeli roszczenie ma być skierowane bezpośrednio przeciwko obdarowanemu, trzeba uwzględnić przesłanki art. 1000 KC, w tym to, czy sporna darowizna podlega doliczeniu oraz czy uprawniony nie może uzyskać należnego zachowku od podmiotów wskazanych wcześniej w tym przepisie.

Czynności po rozstrzygnięciu

Jeżeli sprawa kończy się ugodą, trzeba precyzyjnie określić kwotę, termin płatności oraz to, czy ugoda wyczerpuje wszystkie roszczenia z tytułu zachowku. Po prawomocnym wyroku zasądzającym zapłatę i braku dobrowolnej zapłaty możliwe jest skierowanie sprawy do egzekucji po uzyskaniu tytułu wykonawczego. Jeżeli wyrok jest niekorzystny, dalsze działania zależą od treści uzasadnienia i podstaw do zaskarżenia.

Terminy, koszty i najważniejsze ryzyka praktyczne

Dziesięcioletnia reguła z art. 994 § 1 KC nie jest terminem przedawnienia. Odpowiada na pytanie, czy określona darowizna w ogóle ma być doliczona przy obliczaniu zachowku. Osobno biegnie termin przedawnienia samego roszczenia.

W przypadku roszczenia przeciwko osobie obowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu otrzymanej darowizny art. 1007 § 2 KC przewiduje pięcioletni termin liczony od otwarcia spadku, czyli od śmierci spadkodawcy. Dlatego można mieć sytuację, w której darowizna mieści się jeszcze w dziesięcioletnim okresie doliczania, ale roszczenie przeciwko obdarowanemu jest już przedawnione. Możliwa jest też sytuacja odwrotna: roszczenie nie jest jeszcze przedawnione, lecz konkretna stara darowizna osoby trzeciej w ogóle nie podlega doliczeniu.

Przy pozwie o zapłatę zachowku opłata sądowa zależy od wartości dochodzonego roszczenia. Przy wartości do 20 000 zł obowiązują stawki stałe przewidziane w art. 13 ust. 1 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych. Powyżej 20 000 zł opłata stosunkowa wynosi 5% wartości przedmiotu sporu, nie więcej niż 100 000 zł. Do kosztów mogą dojść zaliczki na opinię biegłego, koszty pełnomocnika oraz – w razie przegranej – obowiązek zwrotu przeciwnikowi kosztów procesu.

Najczęstsze ryzyka w sprawach dotyczących starej darowizny to:

• błędne liczenie 10 lat od daty pozwu zamiast od śmierci spadkodawcy;
• uznanie osoby niespokrewnionej automatycznie za osobę obcą mimo powołania jej do spadku w testamencie;
• pominięcie faktu, że od darowizny do śmierci minęło dokładnie 10 lat, a nie więcej niż 10 lat;
• traktowanie kilku transferów jako jednej darowizny bez sprawdzenia dat każdego z nich;
• mieszanie wyłączenia darowizny z przedawnieniem roszczenia;
• kierowanie roszczenia od razu do obdarowanego bez sprawdzenia przesłanek odpowiedzialności z art. 1000 KC;
• brak dowodów pozwalających ustalić, czy przekazanie majątku rzeczywiście było darowizną.

Najczęstsze pytania o darowiznę sprzed ponad 10 lat

Czy 10 lat liczy się do dnia wniesienia pozwu o zachowek?

Nie. Okres liczy się wstecz od otwarcia spadku, czyli od dnia śmierci spadkodawcy. Późniejsza data wezwania do zapłaty lub pozwu nie przesuwa tej granicy.

Czy darowizna dokładnie sprzed 10 lat jest pomijana?

Nie na podstawie samej reguły z art. 994 § 1 KC. Ustawa mówi o darowiźnie dokonanej przed więcej niż dziesięciu laty. Jeżeli upłynęło dokładnie 10 lat, ten warunek nie jest spełniony.

Czy osoba niespokrewniona ze spadkodawcą zawsze korzysta z reguły 10 lat?

Nie. Jeżeli została powołana do spadku i rzeczywiście dziedziczy, jest spadkobiercą. Wtedy nie można wyłączyć darowizny wyłącznie z powodu upływu 10 lat. Najpierw trzeba więc ustalić rzeczywisty wynik dziedziczenia.

Czy sprzedaż podarowanego mieszkania zmienia sposób liczenia 10 lat?

Nie. Dla zastosowania art. 994 § 1 KC znaczenie ma data dokonania darowizny i data śmierci spadkodawcy, a nie data późniejszej sprzedaży przedmiotu przez obdarowanego. Sprzedaż może jednak mieć znaczenie dla innych elementów rozliczenia, jeżeli darowizna podlega doliczeniu. Zagadnienie to omawia osobny poradnik o sprzedaży mieszkania z darowizny.

Czy stara darowizna na rzecz osoby obcej może mimo wszystko prowadzić do procesu?

Tak, jeżeli strony różnią się co do daty darowizny, charakteru świadczenia, statusu obdarowanego albo istnienia innych darowizn. Sam fakt wszczęcia procesu nie oznacza jednak, że darowizna zostanie doliczona. To sąd ocenia przedstawione twierdzenia i dowody.

Źródła

• Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, tekst jednolity: Dz.U. z 2026 r. poz. 795, w szczególności art. 924, art. 991–995, art. 1000–1001 i art. 1007.
• Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, tekst jednolity: Dz.U. z 2026 r. poz. 468, w szczególności art. 17, art. 39 i art. 232.
• Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, tekst jednolity: Dz.U. z 2025 r. poz. 1228, w szczególności art. 13.
• Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 8 sierpnia 2024 r., III CZP 3/24.