Przedawnienie zachowku – od kiedy liczyć 5 lat?

Istota problemu – jak ustalić początek i koniec terminu przedawnienia zachowku?

Art. 1007 Kodeksu cywilnego nie wprowadza jednego punktu startowego dla wszystkich roszczeń dotyczących zachowku. Zanim zacznie się liczyć 5 lat, trzeba najpierw odpowiedzieć na dwa pytania: kto ma być pozwanym i z jakiego tytułu ponosi odpowiedzialność.

Najczęściej występują dwa podstawowe warianty. Pierwszy to roszczenie uprawnionego do zachowku kierowane przeciwko spadkobiercy, gdy dziedziczenie nastąpiło na podstawie testamentu. Drugi to roszczenie o uzupełnienie zachowku wobec osoby, która otrzymała od spadkodawcy darowiznę albo zapis windykacyjny. Przepisy przewidują również odrębne regulacje dotyczące fundacji rodzinnej i mienia otrzymanego w związku z jej rozwiązaniem.

Otwarcie spadku następuje z chwilą śmierci spadkodawcy. Nie należy utożsamiać go ze stwierdzeniem nabycia spadku, sporządzeniem aktu poświadczenia dziedziczenia ani działem spadku. Są to późniejsze czynności potwierdzające prawa spadkobierców lub służące podziałowi majątku.

Jeżeli nie było testamentu, a zachowek jest dochodzony w związku z rozliczeniem przysporzeń dokonanych za życia spadkodawcy, w orzecznictwie przyjmuje się co do zasady odpowiednie stosowanie reguły związanej z otwarciem spadku. Taką sytuację trzeba jednak ocenić z uwzględnieniem tego, przeciwko komu faktycznie kierowane jest żądanie i z czego wynika jego odpowiedzialność.

Jeżeli problem dotyczy przede wszystkim tego, komu zachowek w ogóle przysługuje, a nie samego przedawnienia, uzupełnieniem będzie poradnik o zachowku dla dziecka pominiętego.

Ogłoszenie testamentu – kiedy zaczyna biec 5 lat?

W przypadku objętym art. 1007 § 1 k.c. pięcioletni termin rozpoczyna się od ogłoszenia testamentu. Nie jest więc decydująca sama data śmierci spadkodawcy ani dzień, w którym uprawniony dowiedział się, że został pominięty.

Otwarcia i ogłoszenia testamentu dokonuje sąd albo notariusz. Sporządzany jest z tej czynności protokół, a na testamencie zamieszcza się datę otwarcia i ogłoszenia. To właśnie tę datę należy w pierwszej kolejności ustalić z dokumentów.

Jeżeli istnieje kilka testamentów, ustalenie początku przedawnienia może być bardziej złożone. Orzecznictwo dopuszcza uwzględnienie tego testamentu, z którego wynika sytuacja prawna będąca podstawą dochodzenia zachowku. Nie należy więc automatycznie przyjmować, że zawsze decyduje data ogłoszenia pierwszego dokumentu znajdującego się w aktach.

Trudniejsza jest również sytuacja, gdy testament odnaleziono i ogłoszono dopiero po dłuższym czasie od śmierci. Samo późne uzyskanie przez uprawnionego informacji o testamencie nie jest tym samym co jego formalne ogłoszenie. Dlatego datę trzeba ustalać na podstawie protokołu sądu albo notariusza.

Roszczenie wobec obdarowanego – termin biegnie od śmierci spadkodawcy

Inaczej wygląda przedawnienie roszczenia o uzupełnienie zachowku skierowanego przeciwko osobie obowiązanej z powodu otrzymanej od spadkodawcy darowizny lub zapisu windykacyjnego. Zgodnie z art. 1007 § 2 k.c. pięć lat liczy się od otwarcia spadku.

Otwarcie spadku następuje w dniu śmierci spadkodawcy. Dla rozpoczęcia tego terminu nie trzeba czekać na stwierdzenie nabycia spadku, akt poświadczenia dziedziczenia, dział spadku ani na moment, w którym uprawniony ustali istnienie darowizny.

Jeżeli sprawa polega właśnie na tym, że majątek został rozdysponowany za życia spadkodawcy, pomocny może być materiał dla osoby pominiętej w spadku. W niniejszym poradniku najważniejsze jest natomiast ustalenie daty, od której biegnie przedawnienie.

Przerwanie i zawieszenie biegu przedawnienia zachowku

Ustalenie daty początkowej nie wystarcza. Trzeba sprawdzić cały okres aż do planowanego wniesienia pozwu, ponieważ określone zdarzenia mogą przerwać albo zawiesić bieg przedawnienia.

Przerwanie oznacza, że po zdarzeniu wywołującym taki skutek termin będzie biegł na nowo. Zgodnie z art. 123 i 124 k.c. może do tego dojść między innymi przez czynność przed sądem podjętą bezpośrednio w celu dochodzenia, ustalenia, zaspokojenia lub zabezpieczenia roszczenia. Typowym przykładem jest prawidłowo wniesiony pozew o zapłatę zachowku. Bieg przedawnienia może przerwać również uznanie roszczenia przez osobę zobowiązaną.

Uznanie nie zawsze musi mieć formę odrębnej umowy. W zależności od treści zachowania dłużnika znaczenie może mieć na przykład jednoznaczne pisemne potwierdzenie obowiązku zapłaty, propozycja spłaty uznanego długu albo częściowa zapłata. Każdy taki przypadek wymaga oceny dokumentów i kontekstu.

Zawieszenie działa inaczej: okres, przez który zachodzi przyczyna zawieszenia, nie jest wliczany do biegu terminu, ale po ustaniu przeszkody termin nie zaczyna automatycznie biec od początku. Art. 121 k.c. przewiduje obecnie między innymi zawieszenie przedawnienia na czas mediacji objętej umową o mediację oraz na czas postępowania pojednawczego wszczętego wnioskiem o zawezwanie do próby ugodowej.

To rozróżnienie jest szczególnie ważne w przypadku zawezwania do próby ugodowej. Na obecnych zasadach nie powoduje ono ponownego rozpoczęcia pełnych pięciu lat po zakończeniu postępowania. Termin jest jedynie zatrzymany na czas trwania postępowania pojednawczego.

Zwykłe negocjacje między stronami nie dają automatycznie takiego skutku. Także samo wezwanie do zapłaty zachowku nie przerywa i nie zawiesza biegu przedawnienia. Może być bardzo ważne dowodowo i negocjacyjnie, ale nie wolno traktować go jako zabezpieczenia przed upływem terminu.

Nie należy również zakładać, że samo postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku zatrzymało przedawnienie zachowku. Ma ono inny przedmiot niż dochodzenie zapłaty zachowku i co do zasady nie zastępuje czynności skierowanej bezpośrednio na dochodzenie tego roszczenia.

Dokumenty i dowody potrzebne do ustalenia przedawnienia

Do oceny terminu nie trzeba od razu przygotowywać pełnego materiału potrzebnego do obliczenia wysokości zachowku. Najpierw należy odtworzyć chronologię zdarzeń mających wpływ na przedawnienie.

Umowy darowizny, dokumenty dotyczące nieruchomości i inne dowody przysporzeń są potrzebne do ustalenia podstawy odpowiedzialności. Szczegółowe wyliczenie substratu zachowku jest natomiast odrębnym etapem i nie powinno przesłaniać pierwszego pytania: czy roszczenie nadal może być skutecznie dochodzone.

Procedura krok po kroku

Działania przed sprawą

Najpierw sporządź prostą oś czasu. Powinna obejmować co najmniej datę śmierci, datę ogłoszenia każdego testamentu, daty czynności sądowych i mediacyjnych oraz wszelkie zdarzenia, które mogły oznaczać uznanie roszczenia.

Następnie określ pozwanego i podstawę jego odpowiedzialności. Dopiero wtedy wybierz właściwy wariant z art. 1007 k.c. i wyznacz początek pięcioletniego okresu. Jeżeli sprawa jest współczesna, trzeba następnie uwzględnić art. 118 zdanie drugie k.c., zgodnie z którym koniec terminu przedawnienia trwającego co najmniej dwa lata przypada co do zasady na ostatni dzień roku kalendarzowego.

Jeżeli do przedawnienia pozostaje odpowiednio dużo czasu, można wezwać zobowiązanego do zapłaty i podjąć negocjacje. Jeżeli jednak termin jest bliski, nie należy odkładać czynności procesowej tylko dlatego, że druga strona odpowiada na pisma lub deklaruje chęć rozmów.

Sąd, notariusz lub urząd

Jeżeli istnieje testament, ale nie został jeszcze otwarty i ogłoszony, czynności tej dokonuje sąd albo notariusz po przedstawieniu dowodu śmierci spadkodawcy. Data jest utrwalana w protokole. Urząd stanu cywilnego może wydać odpis aktu zgonu, ale nie rozstrzyga o zachowku i nie ogłasza testamentu.

Spór o zapłatę zachowku rozpoznaje sąd w procesie. Zgodnie z art. 39 k.p.c. powództwo o zachowek wnosi się wyłącznie przed sąd ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy, a gdy miejsca takiego w Polsce nie można ustalić – przed sąd miejsca, w którym znajduje się majątek spadkowy lub jego część. Co do właściwości rzeczowej, sprawy majątkowe do 100 000 zł należą zasadniczo do sądu rejonowego, a przy wartości przedmiotu sporu przekraczającej 100 000 zł – do sądu okręgowego.

Przygotowanie samego pozwu o zachowek, jego żądania, dowodów i przebiegu postępowania stanowi szerszy etap dochodzenia roszczenia. Dla przedawnienia najważniejsze jest, aby skuteczna czynność została podjęta przed upływem właściwie obliczonego terminu.

Czynności po rozstrzygnięciu

Jeżeli zapadnie prawomocny wyrok zasądzający zachowek albo zostanie zawarta odpowiednia ugoda, dalsze przedawnienie ocenia się już według zasad dotyczących roszczeń stwierdzonych orzeczeniem lub ugodą. Art. 125 k.c. przewiduje dla takiego roszczenia co do zasady termin sześciu lat.

Jeżeli zobowiązany nie wykonuje prawomocnego orzeczenia dobrowolnie, można przejść do egzekucji po uzyskaniu tytułu wykonawczego. Nie powinno się pozostawiać prawomocnie stwierdzonego roszczenia bez działania przez wiele lat tylko dlatego, że wcześniejszy pięcioletni termin z art. 1007 został skutecznie przerwany.

Terminy, koszty i ryzyka praktyczne

Przy obliczaniu terminu trzeba rozdzielić trzy etapy: wskazanie zdarzenia rozpoczynającego bieg, dodanie pięciu lat oraz ustalenie ostatecznej daty z uwzględnieniem reguł ogólnych, przerwania, zawieszenia i przepisów przejściowych.

W sprawach, w których stosuje się aktualny art. 118 zdanie drugie k.c., pięcioletni termin nie kończy się zwykle dokładnie w piątą rocznicę zdarzenia. Ponieważ jest dłuższy niż dwa lata, jego koniec przypada na ostatni dzień odpowiedniego roku kalendarzowego. Nie oznacza to jednak, że zawsze bezpiecznie można czekać do 31 grudnia. Jeżeli istnieje spór co do podstawy odpowiedzialności, daty ogłoszenia testamentu albo zastosowania przepisów przejściowych, pozew warto przygotować wcześniej.

Szczególnej analizy wymagają dawne spadki. Od 23 października 2011 r. termin z art. 1007 został wydłużony z 3 do 5 lat, a ustawa nowelizująca zawierała przepisy przejściowe. Z kolei od 9 lipca 2018 r. obowiązuje reguła końca terminu przedawnienia na ostatni dzień roku kalendarzowego. Przy roszczeniach, których bieg rozpoczął się przed tymi zmianami, nie wolno mechanicznie stosować obecnych zasad bez sprawdzenia regulacji przejściowych.

Wniesienie pozwu wiąże się z opłatą sądową zależną od wartości dochodzonego zachowku. Przy wartości przedmiotu sporu do 20 000 zł obowiązują opłaty stałe od 30 do 1000 zł, zależnie od przedziału wartości. Przy wartości przekraczającej 20 000 zł opłata wynosi 5% wartości przedmiotu sporu, obecnie nie więcej niż 100 000 zł. W toku sprawy mogą dojść wydatki na biegłych, zwłaszcza gdy sporna jest wartość nieruchomości lub darowizn.

Wniosek o zawezwanie do próby ugodowej w sprawie majątkowej podlega obecnie opłacie 120 zł, jeżeli wartość przedmiotu sporu nie przekracza 20 000 zł, albo 300 zł przy wyższej wartości. Trzeba jednak pamiętać, że taka czynność na aktualnych zasadach jedynie zawiesza bieg przedawnienia na czas postępowania pojednawczego.

Największym ryzykiem jest nie sama pomyłka o kilka dni, lecz wybór całkowicie niewłaściwego punktu startowego. Osoba czekająca pięć lat od dnia, w którym dowiedziała się o darowiźnie, może przeoczyć fakt, że ustawowy termin rozpoczął się już w chwili śmierci spadkodawcy. Z kolei w sprawie testamentowej liczenie od śmierci zamiast od ogłoszenia testamentu może prowadzić do przedwczesnego uznania roszczenia za przedawnione.

Najczęstsze błędy i odpowiedzi na pytania

Czy pięć lat na zachowek zawsze liczy się od śmierci?

Nie. Od śmierci, czyli od otwarcia spadku, liczy się między innymi termin roszczenia przeciwko osobie zobowiązanej do uzupełnienia zachowku z powodu otrzymanej darowizny lub zapisu windykacyjnego. Przy roszczeniu objętym art. 1007 § 1 k.c. punktem wyjścia jest ogłoszenie testamentu.

Czy termin biegnie dopiero od dnia, w którym dowiedziałem się o testamencie albo darowiźnie?

Co do zasady nie. Art. 1007 k.c. wiąże początek przedawnienia z obiektywnymi zdarzeniami: ogłoszeniem testamentu albo otwarciem spadku. Późniejsze uzyskanie wiedzy o roszczeniu nie przesuwa automatycznie początku terminu. Wyjątkowe stany faktyczne, w tym kilka testamentów lub szczególne przeszkody w dochodzeniu roszczenia, mogą wymagać odrębnej analizy.

Czy wysłanie wezwania do zapłaty przed końcem terminu wystarczy?

Nie. Zwykłe wezwanie do zapłaty samo nie przerywa ani nie zawiesza przedawnienia. Jeżeli termin jest bliski, nie można opierać bezpieczeństwa roszczenia wyłącznie na korespondencji z drugą stroną.

Czy stwierdzenie nabycia spadku przerywa przedawnienie zachowku?

Nie należy tak zakładać. Postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku służy formalnemu ustaleniu, kto jest spadkobiercą i w jakich udziałach, natomiast roszczenie o zachowek jest roszczeniem o zapłatę. Dla przerwania przedawnienia znaczenie ma czynność podjęta bezpośrednio w celu dochodzenia, ustalenia, zaspokojenia albo zabezpieczenia konkretnego roszczenia.

Co się dzieje, gdy termin przedawnienia już upłynął?

Upływ terminu nie powoduje fizycznego zniknięcia roszczenia. Co do zasady osoba zobowiązana może jednak uchylić się od jego zaspokojenia, podnosząc zarzut przedawnienia. Po upływie terminu może też zrzec się korzystania z tego zarzutu; zrzeczenie dokonane przed upływem terminu jest nieważne. W wyjątkowych sytuacjach sposób korzystania z zarzutu przedawnienia może podlegać ocenie na gruncie zasad ogólnych, ale nie należy traktować tego jako zwykłego sposobu ratowania spóźnionego roszczenia.

Czy 5 lat kończy się dokładnie w piątą rocznicę?

W aktualnym stanie prawnym przy pięcioletnich terminach, do których stosuje się art. 118 zdanie drugie k.c., koniec przedawnienia przypada co do zasady na ostatni dzień roku kalendarzowego. Jeżeli więc termin rozpoczął się 20 maja 2022 r., pięcioletni okres prowadzi do 2027 r., a jego końcową datą jest zasadniczo 31 grudnia 2027 r. Starsze sprawy trzeba dodatkowo sprawdzić pod kątem przepisów przejściowych.

Źródła

• Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, tekst jednolity: Dz.U. z 2026 r. poz. 795, w szczególności art. 117–125, art. 924 oraz art. 1007.
• Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, tekst jednolity: Dz.U. z 2026 r. poz. 468, w szczególności art. 17, art. 39 oraz art. 646–653.
• Ustawa z dnia 14 lutego 1991 r. – Prawo o notariacie, tekst jednolity: Dz.U. z 2026 r. poz. 614, w szczególności art. 95d.
• Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, tekst jednolity: Dz.U. z 2025 r. poz. 1228, w szczególności art. 13 i art. 23a.
• Ustawa z dnia 18 marca 2011 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw, Dz.U. Nr 85, poz. 458 – w zakresie wydłużenia terminu przedawnienia roszczeń z art. 1007 k.c.
• Ustawa z dnia 13 kwietnia 2018 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw, Dz.U. z 2018 r. poz. 1104 – w zakresie reguł końca terminu przedawnienia i przepisów przejściowych.