Spadek po dziadkach dla jednej wnuczki a zachowek

W sprawach, w których cały majątek dziadków przypadł jednej wnuczce, najważniejsze jest ustalenie, na jakiej podstawie prawnej doszło do przekazania majątku. Inne skutki wywołuje testament, inne darowizna, a jeszcze inne umowa dożywocia. Samo to, że gospodarstwo niszczeje albo że pozostali członkowie rodziny czują się pokrzywdzeni, nie przesądza jeszcze o prawie do zachowku.

Czy pozostali wnukowie mogą żądać zachowku po przekazaniu majątku jednej wnuczce?

Najpierw trzeba ustalić, czy dana osoba byłaby powołana do dziedziczenia ustawowego po konkretnym dziadku albo babci. Szczegółowe rozróżnienie między własnym roszczeniem wnuka a roszczeniem przejętym po rodzicu opisuje artykuł o zachowku wnuków po dziadkach.

Ten tekst koncentruje się na skutkach przekazania gospodarstwa lub nieruchomości jednej wnuczce w testamencie, darowiźnie albo umowie dożywocia.

Darowizna albo testament na rzecz jednej wnuczki

Jeżeli dziadek lub babcia powołali jedną wnuczkę do spadku w testamencie, a pominięte zostały osoby najbliższe uprawnione do zachowku, roszczenie ma charakter pieniężny. Uprawniony nie żąda wtedy udziału w nieruchomości, lecz zapłaty odpowiedniej kwoty potrzebnej do pokrycia albo uzupełnienia zachowku.

Podobnie może być wtedy, gdy nieruchomość została przekazana wnuczce jeszcze za życia spadkodawcy w formie darowizny. Darowizny dolicza się do spadku przy obliczaniu zachowku na zasadach określonych w art. 993 i następnych Kodeksu cywilnego. Jeżeli w spadku nie pozostał żaden istotny majątek, zachowek nadal może być dochodzony od osoby obdarowanej, o ile spełnione są ustawowe warunki.

Trzeba jednak odróżnić darowiznę na rzecz osoby będącej spadkobiercą albo uprawnionej do zachowku od darowizny na rzecz osoby, która takim spadkobiercą ani uprawnionym nie jest. Darowizny dokonane przed więcej niż 10 laty, licząc wstecz od otwarcia spadku, nie są doliczane, jeżeli zostały dokonane na rzecz osób niebędących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku. W praktyce ma to duże znaczenie przy darowiźnie na rzecz wnuczki, jeśli jej rodzic żył w chwili śmierci dziadka lub babci i to on byłby powołany do spadku.

Jak wycenić roszczenie przy gospodarstwie przekazanym wnuczce?

Do oceny potrzebne są dokumenty pokazujące podstawę nabycia, stan nieruchomości w odpowiedniej chwili oraz jej wartość. Szczegółowy schemat ustalania udziału i wysokości zachowku znajduje się w artykule o obliczaniu zachowku dla wnuka.

W tej sprawie szczególnie ważne jest rozróżnienie zwykłej darowizny od rzeczywistej umowy dożywocia oraz ustalenie, czy gospodarstwo niszczało dopiero po przekazaniu.

Przepisanie nieruchomości w formie umowy dożywocia

Inaczej należy ocenić sytuację, w której dziadkowie przenieśli własność nieruchomości na wnuczkę na podstawie umowy dożywocia. Zgodnie z art. 908 § 1 Kodeksu cywilnego w umowie dożywocia nabywca nieruchomości zobowiązuje się zapewnić zbywcy dożywotnie utrzymanie. Ustawowo może to obejmować m.in. przyjęcie zbywcy jako domownika, wyżywienie, mieszkanie, pomoc w chorobie oraz sprawienie pogrzebu odpowiadającego miejscowym zwyczajom.

Umowa dożywocia jest umową odpłatną i wzajemną, a nie darowizną. Dlatego co do zasady nieruchomość przekazana w ramach rzeczywistej umowy dożywocia nie jest doliczana do spadku przy obliczaniu zachowku. W takiej sytuacji samo niezadowolenie pozostałych spadkobierców albo późniejsze zaniedbanie gospodarstwa nie daje podstawy do żądania zachowku od wartości tej nieruchomości.

Nie wystarczy jednak sama potoczna informacja, że „dom został przepisany”. Trzeba sprawdzić akt notarialny. Jeżeli umowa była nazwana darowizną, zwykle będzie oceniana jak darowizna. Jeżeli była to umowa dożywocia, należy dodatkowo sprawdzić, czy jej treść rzeczywiście odpowiadała dożywociu. Zarzuty pozorności albo obejścia prawa są możliwe tylko w szczególnych stanach faktycznych i wymagają mocnych dowodów.

Jak ustalić, na jakiej podstawie wnuczka dostała majątek?

Pierwszym krokiem powinno być sprawdzenie księgi wieczystej nieruchomości. W dziale II księgi wieczystej widać aktualnego właściciela, a w podstawie wpisu zwykle wskazany jest akt notarialny, postanowienie sądu albo akt poświadczenia dziedziczenia. Jeżeli nie dysponujesz aktem notarialnym, można ustalić jego dane z księgi wieczystej i zwrócić się o wypis do właściwego notariusza albo sądu prowadzącego akta księgi.

Następnie trzeba ustalić, czy majątek należał do obojga dziadków, czy tylko do jednego z nich. Jeżeli nieruchomość była objęta współwłasnością albo majątkiem wspólnym małżonków, roszczenia o zachowek ocenia się osobno po każdym spadkodawcy. Osobno liczy się też terminy przedawnienia po śmierci każdego z dziadków.

Warto zgromadzić w szczególności: odpis aktu zgonu każdego spadkodawcy, testamenty, postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo akt poświadczenia dziedziczenia, wypis aktu notarialnego darowizny albo dożywocia, dokumenty dotyczące długów spadkowych oraz dane potrzebne do wyceny nieruchomości.

Kiedy trzeba podjąć działania?

Przed wysłaniem wezwania należy ustalić daty śmierci każdego z dziadków, ogłoszenia testamentu i dokonania czynności, na podstawie której wnuczka otrzymała majątek. Te informacje są potrzebne do oceny terminu i osoby odpowiedzialnej.

Do kogo skierować roszczenie?

Adresat zależy od tego, czy wnuczka została spadkobierczynią, zapisobierczynią czy obdarowaną. Dlatego przed żądaniem zapłaty trzeba uzyskać testament, postanowienie lub akt poświadczenia dziedziczenia oraz akt notarialny dotyczący nieruchomości.

Czy niszczejące gospodarstwo zmienia sytuację?

To, że gospodarstwo obecnie niszczeje, nie tworzy samoistnego roszczenia o zachowek. Może natomiast mieć znaczenie dowodowe i wycenowe, jeżeli trzeba ustalić stan nieruchomości w dacie darowizny, w dacie otwarcia spadku albo aktualną wartość według cen rynkowych.

W sprawach o większej wartości zwykle potrzebna jest opinia rzeczoznawcy majątkowego. Przy sporze sądowym ostateczną wartość nieruchomości może ustalić biegły sądowy. Warto więc zabezpieczyć dokumenty, zdjęcia, wypisy z ewidencji gruntów, historię remontów oraz informacje o stanie zabudowań w dacie darowizny lub śmierci spadkodawcy.

FAQ

Czy wnuk zawsze ma prawo do zachowku po dziadkach?

Nie. Wnuk ma prawo do zachowku tylko wtedy, gdy w konkretnym stanie faktycznym byłby powołany do spadku z ustawy po dziadku albo babci. Jeżeli jego rodzic, czyli dziecko spadkodawcy, żyje i nie został wyłączony od dziedziczenia, to zwykle rodzic jest osobą uprawnioną w pierwszej kolejności.

Czy darowizna gospodarstwa dla wnuczki zawsze dolicza się do zachowku?

Nie zawsze. Darowizny na rzecz spadkobierców lub osób uprawnionych do zachowku dolicza się niezależnie od daty. Darowizny na rzecz osób, które nie są spadkobiercami ani uprawnionymi do zachowku, nie dolicza się, jeżeli została dokonana przed więcej niż 10 laty, licząc wstecz od śmierci spadkodawcy.

Od kiedy liczy się 5 lat na dochodzenie zachowku?

Jeżeli roszczenie kierowane jest przeciwko spadkobiercy, termin biegnie zasadniczo od ogłoszenia testamentu. Jeżeli chodzi o roszczenie przeciwko obdarowanemu albo zapisobiercy windykacyjnemu zobowiązanemu do uzupełnienia zachowku, termin liczy się od otwarcia spadku, czyli od śmierci spadkodawcy.

Czy umowa dożywocia chroni przed zachowkiem?

Co do zasady tak, ponieważ dożywocie nie jest darowizną. Nieruchomość przeniesiona w ramach rzeczywistej umowy dożywocia nie powinna być doliczana do spadku przy obliczaniu zachowku. Inaczej można rozważać sprawę tylko wtedy, gdy są podstawy do kwestionowania rzeczywistego charakteru umowy.

Czy trzeba najpierw przeprowadzić sprawę spadkową?

Nie zawsze jest to formalny warunek wysłania wezwania do zapłaty, ale w praktyce ustalenie kręgu spadkobierców, testamentów i udziałów spadkowych jest często konieczne do prawidłowego obliczenia zachowku. Bez tego trudno ustalić, kto jest uprawniony i kto powinien zapłacić.

Podsumowanie

Możliwość dochodzenia zachowku po dziadkach zależy od trzech podstawowych ustaleń: kto byłby spadkobiercą ustawowym, w jaki sposób majątek trafił do jednej wnuczki oraz kiedy nastąpiła śmierć każdego ze spadkodawców. Jeżeli była to darowizna albo testament, zachowek może przysługiwać osobom uprawnionym. Jeżeli była to rzeczywista umowa dożywocia, roszczenie o zachowek od wartości przekazanej nieruchomości co do zasady nie powstaje.

Najbezpieczniej zacząć od sprawdzenia księgi wieczystej i aktu notarialnego. Dopiero po ustaleniu rodzaju umowy, dat oraz kręgu spadkobierców można ocenić, czy roszczenie istnieje, czy nie jest przedawnione i jaka kwota może być należna.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93, tekst aktualny w ISAP, w szczególności art. 908, art. 991-1007 K.c.
2. Orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 7 lipca 1964 r., sygn. akt I CR 691/62.