Zachowek po ojcu, który przepisał majątek siostrze

Czy dziecko ma prawo do spadku, gdy ojciec przekazał majątek siostrze?

Jeżeli ojciec zmarł jako osoba rozwiedziona i pozostawił jedno dziecko, to dziecko jest jego spadkobiercą ustawowym. W praktyce nie oznacza to jednak automatycznie, że odziedziczy dom, ziemię lub gospodarstwo, jeżeli te składniki majątku zostały skutecznie przeniesione na inną osobę jeszcze za życia ojca.

W takiej sytuacji trzeba rozdzielić dwie kwestie: dziedziczenie tego, co zostało w majątku ojca w dniu śmierci, oraz ewentualne roszczenie pieniężne o zachowek. Zachowek nie daje z reguły prawa do przejęcia nieruchomości od ciotki, lecz może dawać prawo do zapłaty określonej kwoty, jeżeli przekazanie majątku było darowizną doliczaną do spadku.

Brak kontaktu z ojcem albo fakt, że ojciec nie płacił alimentów, sam w sobie nie pozbawia dziecka prawa do dziedziczenia ani prawa do zachowku. Pozbawienie zachowku może wynikać przede wszystkim z ważnego wydziedziczenia w testamencie, zrzeczenia się dziedziczenia, odrzucenia spadku albo uznania spadkobiercy za niegodnego dziedziczenia.

Najpierw ustal, czy była darowizna, dożywocie czy inna umowa

Najważniejsze jest ustalenie, jaki akt notarialny podpisał ojciec. Samo określenie „przepisał majątek” nie przesądza sprawy, bo pod tym potocznym sformułowaniem może kryć się darowizna, umowa dożywocia, sprzedaż, zamiana, zniesienie współwłasności albo inna czynność.

W przypadku nieruchomości punktem wyjścia jest ustalenie numeru księgi wieczystej. Pomocne może być sprawdzenie księgi wieczystej, bo w dziale II widać aktualnego właściciela, a w podstawie wpisu zwykle pojawia się informacja o akcie notarialnym, na podstawie którego nastąpiło przeniesienie własności. Przy umowie dożywocia w księdze wieczystej często występuje także wpis prawa dożywocia w dziale III.

Nie zawsze sama treść księgi wieczystej wystarczy do pełnej oceny. Czasem trzeba uzyskać dostęp do akt księgi wieczystej, odpis aktu notarialnego albo dokumenty z postępowania spadkowego. Osoba, która chce dochodzić zachowku, powinna wykazać interes prawny w poznaniu dokumentów dotyczących nieruchomości i czynności dokonanych przez spadkodawcę.

Darowizna nieruchomości a zachowek

Jeżeli ojciec przekazał siostrze nieruchomość w formie darowizny, należy zbadać, czy darowizna podlega doliczeniu do spadku przy obliczaniu zachowku. Zgodnie z art. 991 Kodeksu cywilnego zachowek przysługuje zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy. Co do zasady wynosi połowę wartości udziału spadkowego, który przypadłby przy dziedziczeniu ustawowym, a dwie trzecie tego udziału, jeżeli uprawniony jest małoletni albo trwale niezdolny do pracy.

Przy obliczaniu zachowku nie uwzględnia się zapisów zwykłych i poleceń, natomiast dolicza się do spadku darowizny oraz zapisy windykacyjne na zasadach określonych w Kodeksie cywilnym, w szczególności w art. 993 Kodeksu cywilnego. Jeżeli dziecko było jedynym spadkobiercą ustawowym po ojcu, punktem wyjścia do obliczeń może być całość spadku, ale ostateczna kwota zależy od wartości majątku, długów spadkowych, wcześniejszych przysporzeń oraz rodzaju i daty darowizny.

Ważny jest art. 994 Kodeksu cywilnego. Przy obliczaniu zachowku nie dolicza się drobnych darowizn zwyczajowo przyjętych ani darowizn dokonanych więcej niż 10 lat przed śmiercią spadkodawcy na rzecz osób niebędących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku. Siostra ojca, przy istnieniu dziecka spadkodawcy, co do zasady nie należy do kręgu osób uprawnionych do zachowku, dlatego data darowizny może mieć decydujące znaczenie.

Jeżeli darowizna jest doliczana, a w spadku nie ma majątku wystarczającego na pokrycie zachowku, roszczenie może być kierowane do obdarowanej osoby. Odpowiedzialność obdarowanego ma jednak swoje granice, w szczególności związane ze wzbogaceniem wynikającym z darowizny.

Umowa dożywocia a brak zachowku od przekazanej nieruchomości

Inaczej wygląda sytuacja, gdy ojciec zawarł z siostrą umowę dożywocia. Zgodnie z art. 908 Kodeksu cywilnego, jeżeli w zamian za przeniesienie własności nieruchomości nabywca zobowiązuje się zapewnić zbywcy dożywotnie utrzymanie, mamy do czynienia z umową dożywocia. Jeżeli umowa nie stanowi inaczej, obowiązki nabywcy obejmują m.in. przyjęcie zbywcy jako domownika, dostarczanie mu wyżywienia, ubrania, mieszkania, światła i opału, pomoc i pielęgnowanie w chorobie oraz sprawienie pogrzebu odpowiadającego miejscowym zwyczajom.

Umowa dożywocia jest umową odpłatną i wzajemną. Dlatego co do zasady nie traktuje się jej jak darowizny przy obliczaniu zachowku. Takie stanowisko pojawia się również w orzecznictwie, w tym w wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 19 lipca 2006 r., sygn. akt VI ACa 99/2006, w którym wskazano, że umowa o przekazanie gospodarstwa następcy nie może być z punktu widzenia zachowku traktowana tak jak darowizna w rozumieniu art. 888 § 1 Kodeksu cywilnego.

Nie oznacza to, że każda czynność nazwana dożywociem jest całkowicie poza kontrolą. Jeżeli z okoliczności wynikałoby, że umowa była pozorna, zawarta wyłącznie dla obejścia prawa albo dotknięta inną wadą, możliwe jest rozważenie jej zakwestionowania. Wymaga to jednak konkretnych dowodów, a sam fakt pokrewieństwa lub niezadowolenie spadkobiercy nie wystarczy.

Czy pięć lat od aktu notarialnego ma znaczenie?

Nie ma ogólnej zasady, że po 5 latach od „przepisania” nieruchomości akt notarialny staje się niepodważalny albo że dopiero wtedy się „uprawomocnia”. Umowa przenosząca własność nieruchomości zawarta w formie aktu notarialnego wywołuje skutki według zasad właściwych dla danej czynności. Wpis w księdze wieczystej jest bardzo ważny dowodowo i praktycznie, ale przy zwykłym przeniesieniu własności nieruchomości nie należy mylić go z uprawomocnieniem wyroku.

Dla zachowku kluczowe są inne terminy. Roszczenie o zachowek przedawnia się z upływem 5 lat od ogłoszenia testamentu, a roszczenie przeciwko osobie obowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu darowizny albo zapisu windykacyjnego - z upływem 5 lat od otwarcia spadku, czyli od śmierci spadkodawcy. Jeżeli ojciec zmarł dopiero kilka dni temu, termin przedawnienia roszczenia o zachowek co do zasady dopiero zaczyna biec.

Odrębnie trzeba sprawdzić wspomniany termin 10 lat dotyczący doliczania niektórych darowizn dokonanych na rzecz osób spoza kręgu spadkobierców i uprawnionych do zachowku. Dlatego informacja, że od aktu minęło „ponad 5 lat”, nie wystarcza do oceny sprawy.

Jakie kroki można podjąć po śmierci ojca?

Praktycznie warto zacząć od uzyskania aktu zgonu ojca i ustalenia jego ostatniego miejsca zwykłego pobytu. Wniosek o stwierdzenie nabycia spadku składa się zasadniczo do sądu rejonowego właściwego dla ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy. Opłata sądowa od wniosku o stwierdzenie nabycia spadku wynosi obecnie 100 zł, a dodatkowo pobiera się 5 zł za wpis do Rejestru Spadkowego. Jeżeli w sprawie trzeba złożyć oświadczenie o przyjęciu albo odrzuceniu spadku, może dojść kolejna opłata.

Alternatywnie można przeprowadzić notarialne poświadczenie dziedziczenia. Jest ono szybsze, ale wymaga zgodnego udziału osób, które mogą wchodzić w rachubę jako spadkobiercy ustawowi lub testamentowi. Notariusz nie przeprowadzi takiej czynności, jeżeli istnieje spór co do kręgu spadkobierców, testamentu albo innych podstaw dziedziczenia.

Po uzyskaniu postanowienia sądu albo aktu poświadczenia dziedziczenia łatwiej wykazać interes prawny w dostępie do dokumentów dotyczących majątku ojca. Następnie można ustalić, czy była darowizna, kiedy została zawarta i jaka była wartość nieruchomości. Przy zachowku wartość darowizny ustala się według stanu z chwili jej dokonania, ale według cen z chwili ustalania zachowku.

Jeżeli z dokumentów wynika darowizna podlegająca doliczeniu, zwykle pierwszym krokiem jest pisemne wezwanie obdarowanej osoby do zapłaty zachowku. Jeżeli nie dojdzie do porozumienia, sprawę rozstrzyga sąd w procesie o zapłatę.

Przyjęcie spadku i odpowiedzialność za długi

Jeżeli spadkodawca pozostawił długi, trzeba pamiętać o terminie 6 miesięcy na złożenie oświadczenia o przyjęciu albo odrzuceniu spadku. Termin ten biegnie od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania do spadku. Brak oświadczenia w terminie oznacza obecnie przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza, czyli z ograniczeniem odpowiedzialności za długi spadkowe do wartości stanu czynnego spadku.

Przyjęcie z dobrodziejstwem inwentarza nie zwalnia jednak z potrzeby ustalenia, co realnie wchodziło w skład spadku i jakie były zobowiązania ojca. W trudniejszych sprawach warto rozważyć wykaz inwentarza albo spis inwentarza, zwłaszcza gdy zachodzi ryzyko długów, nieznanych kredytów lub sporów rodzinnych.

Przykłady

FAQ

Czy jako jedyne dziecko dziedziczę po ojcu, jeżeli nie miał żony?

Tak, przy dziedziczeniu ustawowym jedyne dziecko dziedziczy całość spadku po rodzicu, który w chwili śmierci nie pozostawał w małżeństwie. Dziedziczeniu podlega jednak tylko to, co należało do ojca w dniu śmierci.

Czy mogę żądać zachowku od ciotki?

Możesz to rozważać, jeżeli ciotka otrzymała od ojca darowiznę doliczaną do spadku, a Ty nie otrzymałaś wartości odpowiadającej zachowkowi. Najpierw trzeba potwierdzić rodzaj aktu notarialnego, datę darowizny i wartość nieruchomości.

Czy umowa dożywocia pozwala dochodzić zachowku?

Co do zasady nie. Umowa dożywocia jest umową odpłatną, dlatego nie dolicza się jej tak jak darowizny. Wyjątkiem mogą być sytuacje, w których istnieją dowody na pozorność umowy, obejście prawa albo inną wadę czynności prawnej.

Czy 5 lat od przekazania nieruchomości zamyka sprawę?

Nie. Dla zachowku zasadniczy termin przedawnienia wynosi 5 lat, ale zwykle liczy się go od śmierci spadkodawcy albo od ogłoszenia testamentu. Przy darowiźnie dla osoby spoza kręgu spadkobierców i uprawnionych do zachowku trzeba dodatkowo sprawdzić, czy od darowizny do śmierci spadkodawcy minęło więcej niż 10 lat.

Jak ustalić treść aktu notarialnego, jeżeli ciotka nic nie chce powiedzieć?

Najpierw ustal numer księgi wieczystej nieruchomości i sprawdź podstawę wpisu własności. Następnie, jako spadkobierca albo osoba dochodząca zachowku, możesz próbować uzyskać dostęp do akt księgi wieczystej lub wykazać interes prawny w uzyskaniu dokumentów potrzebnych do sprawy.

Czy sąd może rozłożyć zachowek na raty?

Tak. Obowiązany do zapłaty zachowku może żądać odroczenia terminu płatności, rozłożenia zachowku na raty, a w wyjątkowych przypadkach także jego obniżenia. Sąd bierze pod uwagę sytuację osobistą i majątkową obu stron, a terminy rat co do zasady nie powinny przekraczać łącznie 5 lat, z możliwością wydłużenia w szczególnie uzasadnionych przypadkach.

Podsumowanie

W opisanej sytuacji nie da się odpowiedzialnie przesądzić prawa do zachowku bez ustalenia rodzaju aktu notarialnego. Jeżeli była to darowizna, możliwe jest roszczenie o zachowek, ale trzeba sprawdzić datę darowizny, wartość nieruchomości, krąg spadkobierców i ewentualne wcześniejsze przysporzenia. Jeżeli była to umowa dożywocia, roszczenie o zachowek od przekazanej nieruchomości co do zasady nie powstaje.

Najlepiej rozpocząć od księgi wieczystej, postępowania o stwierdzenie nabycia spadku albo notarialnego poświadczenia dziedziczenia, a dopiero potem formułować wezwanie do zapłaty. W sprawach rodzinnych, w których druga strona ukrywa dokumenty, kolejność działań i dowody często decydują o powodzeniu sprawy.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93, w szczególności art. 888, art. 908, art. 991, art. 993-995, art. 997¹, art. 1000, art. 1007 i art. 1015.
2. Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych - Dz.U. 2005 nr 167 poz. 1398, w szczególności przepisy o opłatach w sprawach spadkowych.
3. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 19 lipca 2006 r., sygn. akt VI ACa 99/2006.

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.