Jak przekazać udział w domu synowi z pierwszego małżeństwa?

Od czego zacząć: czy to naprawdę jest Pana udział?

Przed wyborem między testamentem a darowizną trzeba ustalić, jaki jest stan prawny domu. Jeżeli nieruchomość została nabyta lub wybudowana w czasie małżeństwa i należy do majątku wspólnego, to przy wspólności ustawowej nie ma klasycznych udziałów po 1/2, którymi każdy małżonek może swobodnie rozporządzać. Jest to wspólność łączna, a zgodnie z art. 35 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego w czasie jej trwania małżonek nie może rozporządzać udziałem, który przypadnie mu dopiero w razie ustania wspólności.

Inaczej będzie, gdy z aktu notarialnego i księgi wieczystej wynika, że małżonkowie są współwłaścicielami w częściach ułamkowych, np. po 1/2. Wtedy każdy udział jest odrębnym prawem i co do zasady może być przedmiotem darowizny, testamentu albo zapisu windykacyjnego. Dlatego w pierwszej kolejności należy sprawdzić akt własności, wpisy w księdze wieczystej oraz to, czy dom stoi na gruncie wspólnym, czy na gruncie należącym tylko do jednego z małżonków.

Jeżeli dom wchodzi do majątku wspólnego, to po Pana śmierci najpierw ustanie wspólność majątkowa. Zwykle przyjmuje się równe udziały małżonków w majątku wspólnym, więc do spadku wejdzie tylko Pana część majątku wspólnego, a nie cały dom. Dopiero ta część może przypaść synowi na podstawie testamentu lub zapisu windykacyjnego.

Testament na rzecz syna z pierwszego małżeństwa

Jeżeli chce Pan, aby po śmierci Pana majątek albo Pana część domu przypadły synowi, testament jest podstawowym rozwiązaniem. Może Pan powołać syna do całości spadku, np. jako jedynego spadkobiercę. Wtedy obecna żona nie dziedziczy z ustawy po Panu, ale może dochodzić zachowku, o ile w chwili śmierci nadal będzie małżonką i nie zajdzie jedna z ustawowych podstaw wyłączenia jej uprawnienia.

Testament własnoręczny jest ważny, jeżeli zostanie w całości napisany ręcznie, podpisany i najlepiej opatrzony datą. W sprawach dotyczących nieruchomości bezpieczniejszy jest jednak testament notarialny. Trudniej go podważyć, łatwiej opisać składniki majątku, a notariusz może dobrać konstrukcję do stanu prawnego nieruchomości.

Jeżeli celem jest przekazanie konkretnego udziału w nieruchomości, warto rozważyć zapis windykacyjny. Zgodnie z art. 981¹ Kodeksu cywilnego można go ustanowić tylko w testamencie sporządzonym w formie aktu notarialnego. Jego skutkiem jest to, że oznaczona osoba nabywa wskazany przedmiot z chwilą otwarcia spadku. Trzeba jednak pamiętać, że zapis windykacyjny jest bezskuteczny, jeżeli w chwili śmierci przedmiot zapisu nie należy do spadkodawcy albo spadkodawca jest zobowiązany do jego zbycia.

W praktyce testament notarialny z zapisem windykacyjnym jest często lepszy niż zwykły testament wtedy, gdy chodzi o konkretną nieruchomość lub udział w niej. Zwykły testament rozstrzyga, kto dziedziczy spadek, natomiast zapis windykacyjny pozwala precyzyjniej wskazać, że konkretny składnik majątku ma przypaść synowi.

Darowizna udziału w domu za życia

Darowizna daje synowi prawo od razu, jeszcze za Pana życia. Dla nieruchomości lub udziału w nieruchomości wymagana jest forma aktu notarialnego. Jeżeli jednak dom należy do majątku wspólnego małżonków, nie może Pan jednostronnie podarować synowi swojego przyszłego udziału. W takiej sytuacji możliwe są zasadniczo trzy drogi: wspólna darowizna dokonana przez oboje małżonków, wcześniejsze ustanowienie rozdzielności majątkowej i podział majątku wspólnego albo postępowanie sądowe, jeżeli nie ma zgody małżonki i istnieją ważne powody do ustanowienia rozdzielności.

Darowizna nie rozwiązuje automatycznie problemu zachowku. Przeciwnie, darowizny dokonane na rzecz syna, czyli osoby należącej do kręgu spadkobierców i uprawnionych do zachowku, mogą być doliczane przy obliczaniu zachowku bez względu na to, czy od darowizny minęło więcej niż 10 lat. Dziesięcioletnie ograniczenie z art. 994 § 1 Kodeksu cywilnego dotyczy darowizn na rzecz osób, które nie są spadkobiercami ani uprawnionymi do zachowku.

Darowizna ma też skutek praktyczny: po jej dokonaniu syn staje się właścicielem udziału, a Pan traci nad nim kontrolę. Odwołanie darowizny jest możliwe tylko w szczególnych sytuacjach, np. przy rażącej niewdzięczności obdarowanego. Jeżeli zależy Panu na dalszym bezpiecznym korzystaniu z domu, trzeba rozważyć dodatkowe zabezpieczenia, np. służebność mieszkania, ale ich treść musi odpowiadać rzeczywistej sytuacji.

Zachowek dla obecnej żony

Najważniejsza konsekwencja jest taka, że ani testament na syna, ani darowizna udziału w domu nie muszą pozbawić obecnej żony prawa do pieniędzy. Zgodnie z art. 991 Kodeksu cywilnego zachowek przysługuje zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy dziedziczyliby z ustawy. Standardowo wynosi on połowę wartości udziału spadkowego, który przypadłby tej osobie przy dziedziczeniu ustawowym. Jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo małoletni, zachowek wynosi dwie trzecie takiego udziału.

Przy założeniu, że w chwili śmierci pozostawi Pan żonę i jednego syna, przy dziedziczeniu ustawowym żona i syn dziedziczyliby po 1/2 spadku. Jeżeli testamentem powoła Pan syna do całości spadku, żona mogłaby zasadniczo żądać zachowku w wysokości 1/4 wartości spadku, a jeżeli byłaby trwale niezdolna do pracy – 1/3 wartości spadku. Jeżeli do spadku wchodziłaby tylko połowa domu, bo druga połowa pozostawałaby przy żonie jako jej udział w majątku wspólnym, kwoty te trzeba liczyć od wartości Pana części, a nie od wartości całego domu.

Do substratu zachowku dolicza się między innymi darowizny i zapisy windykacyjne dokonane przez spadkodawcę. Nie uwzględnia się natomiast drobnych darowizn zwyczajowo przyjętych. W praktyce oznacza to, że jeżeli przekaże Pan synowi udział w domu w drodze darowizny, obecna żona może po Pana śmierci kierować roszczenie o zachowek także z uwzględnieniem tej darowizny.

Czy można pozbawić żonę zachowku?

Samo złe nastawienie żony do Pana syna nie pozbawia jej zachowku. Pozbawienie zachowku, czyli wydziedziczenie, jest możliwe tylko w testamencie i tylko z przyczyn wskazanych w art. 1008 Kodeksu cywilnego. Chodzi między innymi o uporczywe postępowanie wbrew woli spadkodawcy w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego, umyślne przestępstwo przeciwko spadkodawcy lub jednej z najbliższych mu osób albo uporczywe niedopełnianie obowiązków rodzinnych względem spadkodawcy.

Wydziedziczenie musi być konkretne i prawdziwe. W testamencie trzeba wskazać przyczynę, a w razie sporu syn będzie musiał liczyć się z koniecznością wykazania, że przyczyna istniała. Sam konflikt rodzinny, brak sympatii do pasierba albo obawa przed przyszłym sporem zwykle nie wystarczą.

Najbardziej przewidywalnym rozwiązaniem jest umowa notarialna z żoną. Obecnie zrzeczenie się dziedziczenia może być ograniczone także do zrzeczenia się prawa do zachowku w całości lub w części. Taka umowa wymaga zgody żony i aktu notarialnego. Jeżeli żona nie zgodzi się na takie rozwiązanie, nie można jej do tego zmusić.

Jak wybrać formę przekazania udziału synowi?

W tej sprawie wybór zależy od tego, czy udział ma przejść na syna już za życia, czy dopiero po śmierci, oraz od ryzyka roszczeń obecnej żony. Ogólne porównanie darowizny, testamentu i zapisu windykacyjnego zawiera artykuł o darowiźnie lub testamencie nieruchomości.

Tutaj najważniejsze jest dopasowanie wybranej formy do konkretnego udziału w domu i relacji między synem z pierwszego małżeństwa a obecną żoną właściciela.

Przykłady

Poniższe przykłady pokazują, jak różne skutki może wywołać testament, zapis windykacyjny i darowizna w rodzinie, w której są dzieci z poprzedniego związku oraz obecny małżonek.