Dział spadku po śmierci małżonka – dokumenty i wniosek

Wniosek o dział spadku – od czego zacząć?

Dział spadku służy temu, aby udziały spadkowe przysługujące kilku osobom zamienić na konkretne składniki majątku albo spłaty. W opisanej sytuacji trzeba najpierw ustalić, co wchodzi do spadku po zmarłym mężu, kto dziedziczy oraz czy spadkodawca pozostawił testament. Dopiero potem można zaproponować konkretny podział, np. przyznanie mieszkania jednej osobie z obowiązkiem spłaty drugiej.

Jeżeli spadkobiercy są zgodni, mogą przygotować jeden wspólny wniosek. Wniosek podpisują wtedy wszyscy zainteresowani albo jedna osoba występuje jako wnioskodawca, a pozostałe są uczestnikami i potwierdzają swoje stanowisko. W praktyce wspólny, dobrze opisany projekt działu spadku przyspiesza sprawę, bo sąd nie musi rozstrzygać sporu o sposób podziału majątku.

Nie ma powszechnego urzędowego formularza wniosku o dział spadku. Pismo przygotowuje się samodzielnie jako wniosek w postępowaniu nieprocesowym. Składa się je do sądu rejonowego właściwego jako sąd spadku, co do zasady według ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy. Jeżeli nie da się go ustalić w Polsce, znaczenie może mieć miejsce, w którym znajduje się majątek spadkowy albo jego część.

Jeżeli wszyscy spadkobiercy są zgodni i stawią się u notariusza, dział spadku można przeprowadzić również umownie. Gdy w skład spadku należy nieruchomość albo udział w nieruchomości, taka umowa musi mieć formę aktu notarialnego. W sprawach, w których trzeba rozważyć koszty, szybkość i zakres czynności, warto sprawdzić, gdzie przeprowadzić dział spadku po śmierci małżonka.

Czy najpierw trzeba uzyskać stwierdzenie nabycia spadku?

Co do zasady dział spadku następuje po potwierdzeniu, kto jest spadkobiercą i w jakich udziałach dziedziczy. Potwierdzeniem jest sądowe postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia sporządzony przez notariusza.

Brak takiego dokumentu nie zawsze blokuje sprawę sądową. Zgodnie z art. 681 Kodeksu postępowania cywilnego, jeżeli stwierdzenie nabycia spadku jeszcze nie nastąpiło i nie sporządzono zarejestrowanego aktu poświadczenia dziedziczenia, sąd wydaje postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku w toku postępowania działowego. Oznacza to, że w jednym piśmie można połączyć żądanie stwierdzenia nabycia spadku i żądanie działu spadku.

Takie połączenie jest praktyczne, ale trzeba pamiętać o dodatkowej opłacie sądowej od wniosku o stwierdzenie nabycia spadku. Jeżeli sprawa dotyczy kilku spadkodawców, opłatę należy liczyć odrębnie dla każdego z nich. Sąd będzie też badał krąg spadkobierców, testamenty oraz ewentualne oświadczenia o przyjęciu albo odrzuceniu spadku.

Jeżeli spadek obejmuje udział w mieszkaniu, a żyjący małżonek jest już współwłaścicielem lokalu z innego tytułu, trzeba odróżnić majątek należący do spadku od udziału, który nie wszedł do spadku. Przy wspólności majątkowej małżeńskiej często do spadku wchodzi tylko udział zmarłego małżonka, a drugi udział należy do żyjącego małżonka jako jego własny majątek po ustaniu wspólności.

Jakie dokumenty są potrzebne do działu spadku?

Zakres załączników zależy od tego, co wchodzi do spadku i czy dziedziczenie jest już potwierdzone. W typowej sprawie dotyczącej mieszkania warto przygotować:

• odpis aktu zgonu spadkodawcy,
• odpis aktu małżeństwa małżonka oraz odpisy aktów urodzenia dzieci, a gdy dziecko zmieniło nazwisko po ślubie także odpis aktu małżeństwa,
• testament, jeżeli istnieje, albo informację, że spadkodawca nie pozostawił testamentu według wiedzy uczestników,
• postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo akt poświadczenia dziedziczenia, jeżeli zostały już uzyskane,
• numer księgi wieczystej mieszkania, odpis z księgi wieczystej albo inne dokumenty potwierdzające własność lub udział spadkodawcy, np. akt notarialny nabycia lokalu,
• dokumenty dotyczące spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu, jeżeli sprawa dotyczy takiego prawa, np. zaświadczenie ze spółdzielni,
• propozycję wartości składników majątku i zgodny projekt podziału, w tym wysokość i termin spłaty, jeżeli jedna osoba ma przejąć składnik majątku,
• dowód uiszczenia opłaty sądowej.

Art. 680 Kodeksu postępowania cywilnego wymaga, aby we wniosku o dział spadku powołać dokument potwierdzający dziedziczenie i spis inwentarza, a jeżeli spis nie został sporządzony, wskazać majątek mający być przedmiotem działu. Gdy do spadku należy nieruchomość, trzeba przedstawić dowody potwierdzające, że należała do spadkodawcy.

W sprawach, w których dokumenty majątkowe są niepełne albo mieszkanie wymaga także uporządkowania księgi wieczystej, formalności działu spadku mogą wymagać uzyskania sądowego postanowienia, a następnie złożenia odrębnego wniosku wieczystoksięgowego o wpis właściciela albo udziałów.

Jak przygotować zgodny projekt podziału?

Zgodny projekt powinien być możliwie konkretny. Warto wskazać pełne dane uczestników, ich adresy, numery PESEL, stopień pokrewieństwa ze spadkodawcą, udziały w spadku oraz dokładny skład majątku. Przy mieszkaniu należy podać adres, numer księgi wieczystej, powierzchnię, udział należący do spadku i proponowaną wartość.

Jeżeli mieszkanie ma przypaść jednej osobie, trzeba jasno napisać, czy druga osoba otrzymuje spłatę, w jakiej wysokości i w jakim terminie. Można zaproponować jednorazową spłatę albo raty, ale sąd oceni, czy taki sposób jest zgodny z prawem i realny do wykonania. Jeżeli spłata ma być zabezpieczona, warto wskazać proponowane zabezpieczenie, np. hipotekę, choć sąd nie zawsze przyjmie rozwiązanie w dokładnie takim brzmieniu.

W jednym postępowaniu można połączyć dział spadku ze zniesieniem współwłasności, gdy cały majątek spadkowy albo poszczególne rzeczy są współwłasnością także z innego tytułu niż dziedziczenie. Potwierdza to art. 689 Kodeksu postępowania cywilnego. W praktyce ma to znaczenie przy mieszkaniach, które częściowo należały do żyjącego małżonka, a częściowo weszły do spadku po zmarłym.

Ile egzemplarzy wniosku i załączników złożyć?

Do sądu składa się oryginał wniosku oraz odpisy dla uczestników postępowania. Bezpieczna zasada jest taka: jeden egzemplarz dla sądu oraz po jednym odpisie dla każdego pozostałego uczestnika. Do odpisów trzeba dołączyć kopie załączników, aby każdy uczestnik otrzymał pełny komplet dokumentów.

Jeżeli wszyscy zainteresowani podpisują wspólny wniosek, niektóre sądy w praktyce nie wymagają doręczania pełnych odpisów między osobami, które same podpisały pismo. Mimo to warto przygotować dodatkowy komplet, bo sąd może wezwać do uzupełnienia braków formalnych. Brak wymaganych odpisów nie przekreśla sprawy, ale może opóźnić jej bieg.

Odpisy aktów stanu cywilnego składane do sprawy powinny być urzędowymi odpisami wydanymi przez urząd stanu cywilnego. Zwykła kserokopia aktu zgonu, aktu urodzenia czy aktu małżeństwa zwykle nie wystarczy. Jeżeli składa się kopię dokumentu prywatnego lub notarialnego, powinna być poświadczona za zgodność z oryginałem przez notariusza albo przez profesjonalnego pełnomocnika występującego w sprawie, zgodnie z art. 129 Kodeksu postępowania cywilnego.

Oryginały dokumentów złożone do akt sądu co do zasady pozostają w aktach. Jeżeli dana osoba chce zachować dokument dla siebie, warto wcześniej zamówić dodatkowy odpis z USC albo złożyć poświadczony odpis dokumentu, o ile charakter dokumentu i praktyka sądu na to pozwalają. Sąd może zażądać okazania oryginału, jeżeli uzna to za potrzebne.

Ile kosztuje dział spadku?

Aktualne opłaty sądowe w sprawach o dział spadku są stałe. Od wniosku o dział spadku pobiera się 500 zł, a jeżeli wniosek zawiera zgodny projekt działu spadku, opłata wynosi 300 zł. Jeżeli dział spadku jest połączony ze zniesieniem współwłasności, opłata wynosi 1000 zł, a przy zgodnym projekcie działu spadku i zniesienia współwłasności 600 zł.

Jeżeli w tym samym piśmie znajduje się także wniosek o stwierdzenie nabycia spadku, trzeba doliczyć opłatę 100 zł od tego żądania. Dodatkowo po zakończeniu sprawy może pojawić się opłata za wpis prawa własności lub udziału w księdze wieczystej. Od wpisu własności, użytkowania wieczystego albo spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu na podstawie dziedziczenia, zapisu, działu spadku albo zniesienia współwłasności pobiera się jedną opłatę stałą 150 zł.

Jeżeli uczestnicy nie zgodzą się co do wartości mieszkania, sąd może dopuścić dowód z opinii biegłego. Wtedy trzeba liczyć się z zaliczką na wynagrodzenie biegłego. To jeden z powodów, dla których przy zgodnym dziale warto wcześniej ustalić realną wartość majątku i sposób spłaty.

Sąd czy notariusz?

W tym artykule wystarczy krótka zasada wyboru: przy pełnej zgodzie spadkobierców dział obejmujący nieruchomość można przeprowadzić u notariusza, natomiast spór o skład majątku, jego wartość, spłaty albo krąg uczestników wymaga drogi sądowej.

Szczegółowe porównanie obu trybów, wraz z kosztami i sytuacjami, w których jedna z dróg odpada, znajduje się w artykule o wyborze sądu albo notariusza.

Przykłady

Poniższe przykłady pokazują, jak te zasady działają w typowych sprawach rodzinnych dotyczących mieszkania i spłat między spadkobiercami.