Odrzucenie spadku po dalszym krewnym a długi

Spadek z długami po kuzynie – czy trzeba go odrzucić?

Jeżeli zmarły kuzyn pozostawił długi, a osoby bliżej powołane do dziedziczenia odrzuciły spadek, dalszy krewny może rzeczywiście znaleźć się w kręgu spadkobierców ustawowych. W takiej sytuacji nie należy zakładać, że sprawa zakończyła się na najbliższej rodzinie zmarłego. Odrzucenie spadku przez jednego spadkobiercę powoduje, że jest on traktowany tak, jakby nie dożył otwarcia spadku, a jego miejsce mogą zająć kolejne osoby przewidziane w ustawie.

Jeżeli zmarły był po rozwodzie, były małżonek nie dziedziczy z ustawy. W pierwszej kolejności znaczenie mają dzieci i dalsi zstępni zmarłego, następnie jego rodzice, rodzeństwo oraz zstępni rodzeństwa, a dopiero potem dziadkowie oraz określeni zstępni dziadków. Kuzyn zmarłego może więc zostać powołany do spadku, ale zwykle dopiero po odrzuceniu spadku przez osoby z wcześniejszych grup.

Jeżeli ma Pan lub Pani wiarygodną informację, że wcześniejsi spadkobiercy skutecznie odrzucili spadek, a spadek jest zadłużony, najbezpieczniejszym rozwiązaniem jest rozważenie złożenia własnego oświadczenia o odrzuceniu spadku. Przed złożeniem oświadczenia warto jednak ustalić, czy rzeczywiście doszło do powołania do spadku i od kiedy biegnie termin.

Dziedziczenie ustawowe – kolejność

Dziedziczenie ustawowe ma zastosowanie wtedy, gdy zmarły nie zostawił ważnego testamentu albo gdy spadkobiercy testamentowi nie chcą lub nie mogą dziedziczyć. Kolejność dziedziczenia wynika przede wszystkim z art. 931–935 Kodeksu cywilnego.

W typowej sytuacji kolejność jest następująca:

• w pierwszej kolejności dziedziczą dzieci zmarłego i jego małżonek, przy czym miejsce zmarłego albo odrzucającego spadek dziecka zajmują jego zstępni;
• gdy brak zstępnych, dziedziczą małżonek i rodzice zmarłego;
• jeżeli rodzic nie dziedziczy, jego udział może przypaść rodzeństwu zmarłego, a następnie zstępnym rodzeństwa;
• w dalszej kolejności, przy braku osób z poprzednich grup, dziedziczą dziadkowie zmarłego, a gdy któryś z dziadków nie dziedziczy — jego dzieci, a następnie dzieci tych dzieci, czyli m.in. kuzyni zmarłego;
• w braku małżonka, krewnych i uprawnionych pasierbów spadek przypada gminie ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy albo Skarbowi Państwa.

W sprawach po dalszych krewnych szczególnie ważne jest ustalenie, kto już odrzucił spadek i czy w jego miejsce nie wchodzą jego dzieci. Pomocne może być prześledzenie, jak zatrzymać łańcuch odrzuceń, zwłaszcza gdy spadek zawiera same długi.

Jak liczyć 6 miesięcy na odrzucenie spadku?

Zgodnie z art. 1015 Kodeksu cywilnego oświadczenie o przyjęciu albo odrzuceniu spadku można złożyć w ciągu 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania. Dla najbliższych osób będzie to często dzień dowiedzenia się o śmierci spadkodawcy. Dla dalszego krewnego, np. kuzyna, termin może rozpocząć się później — dopiero wtedy, gdy dowiedział się, że osoby wcześniej powołane odrzuciły spadek i że w związku z tym on sam może dziedziczyć.

Termin jest indywidualny dla każdego spadkobiercy. To oznacza, że odrzucenie spadku przez jedną osobę nie powoduje automatycznie rozpoczęcia terminu dla wszystkich dalszych krewnych w tym samym dniu. W praktyce trzeba jednak umieć wykazać, kiedy rzeczywiście uzyskało się informację o swoim powołaniu. Dlatego warto zachować wiadomości, pisma, akty notarialne albo inne dokumenty potwierdzające datę uzyskania informacji.

Do zachowania terminu wystarczy również złożenie przed jego upływem wniosku do sądu o odebranie oświadczenia o przyjęciu albo odrzuceniu spadku. Jeżeli złożenie oświadczenia wymaga zezwolenia sądu, bieg terminu ulega zawieszeniu na czas trwania postępowania w tej sprawie.

Gdzie i jak złożyć oświadczenie o odrzuceniu spadku?

Oświadczenie o odrzuceniu spadku można złożyć przed notariuszem albo przed sądem rejonowym. Można je również złożyć w sądzie spadku w toku postępowania o stwierdzenie nabycia spadku. Nie trzeba czekać, aż sąd sam wezwie dalszego spadkobiercę do sprawy.

W oświadczeniu trzeba wskazać m.in. dane spadkodawcy, datę i miejsce jego śmierci, ostatnie miejsce zwykłego pobytu, tytuł powołania do spadku oraz treść oświadczenia. Składający powinien też wymienić znane mu osoby należące do kręgu spadkobierców ustawowych oraz znane testamenty, nawet jeśli uważa je za nieważne.

Oświadczenie o odrzuceniu spadku jest bardzo doniosłe. Nie można go złożyć pod warunkiem ani z zastrzeżeniem terminu, a po złożeniu co do zasady nie można go odwołać. Zasadą jest też brak możliwości częściowego przyjęcia i częściowego odrzucenia tego samego spadku.

Problemy z dziedziczeniem spadku po dalszym krewnym

Najczęstszy problem polega na tym, że dalszy krewny dowiaduje się o sprawie przypadkowo — od rodziny, z korespondencji albo dopiero przy okazji postępowania sądowego. Nie ma zasady, że sąd zawsze od razu ustali i zawiadomi wszystkich potencjalnych dalszych spadkobierców. Z tego powodu bierne oczekiwanie na pismo z sądu może być ryzykowne.

Jeżeli spadek jest zadłużony, trzeba ustalić, czy osoby bliższe złożyły oświadczenia o odrzuceniu spadku, czy mają dzieci oraz czy te dzieci również odrzuciły spadek. W razie wątpliwości pomocne może być sprawdzenie, czy bliżsi odrzucili spadek i czy łańcuch dziedziczenia faktycznie doszedł do dalszej rodziny.

Brak złożenia oświadczenia w terminie nie oznacza obecnie prostego przyjęcia spadku, lecz przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Odpowiedzialność za długi spadkowe jest wtedy ograniczona do wartości stanu czynnego spadku. Nie zawsze jest to jednak rozwiązanie komfortowe, bo może oznaczać konieczność kontaktu z wierzycielami, sporządzenia wykazu albo spisu inwentarza i wyjaśniania swojej sytuacji w razie roszczeń.

Jeżeli spadek po krewnym jest zadłużony, warto porównać swoją sytuację z innymi sprawami dotyczącymi długów po zmarłym wujku, ponieważ podobne zasady stosuje się przy dalszym dziedziczeniu ustawowym.

Odrzucenie spadku a dzieci i małoletni spadkobiercy

Odrzucenie spadku przez osobę dorosłą może spowodować, że do dziedziczenia wejdą jej dzieci. Pełnoletnie dzieci powinny same złożyć oświadczenia, jeżeli również chcą uniknąć dziedziczenia zadłużonego spadku. W przypadku dzieci małoletnich działają rodzice albo przedstawiciele ustawowi.

Praktyczny wariant dotyczący zadłużonego, żonatego brata omawia artykuł o długach po żonatym bracie.

Po zmianach obowiązujących od 15 listopada 2023 r. w wielu prostych sprawach rodzic, który sam odrzucił spadek, może odrzucić spadek w imieniu małoletniego dziecka bez uprzedniego zezwolenia sądu, jeżeli dziecko zostało powołane do dziedziczenia wskutek odrzucenia spadku przez rodzica, rodzice działają wspólnie albo drugi rodzic wyraża zgodę i spełnione są pozostałe warunki ustawowe. Jeżeli rodzice nie są zgodni, władza rodzicielska jest ograniczona albo sytuacja nie mieści się w uproszczonej procedurze, konieczne może być zezwolenie sądu.

W sprawach z udziałem małoletnich nie należy zwlekać. Jeżeli potrzebne jest zezwolenie sądu, złożenie odpowiedniego wniosku ma wpływ na bieg terminu. Po uzyskaniu zezwolenia trzeba jeszcze złożyć właściwe oświadczenie o odrzuceniu spadku.

Co zrobić, gdy termin na odrzucenie spadku minął?

Po upływie 6 miesięcy zwykłe odrzucenie spadku nie jest już możliwe. Nie składa się też klasycznego wniosku o przywrócenie terminu. W wyjątkowych przypadkach można próbować uchylić się przed sądem od skutków niezłożenia oświadczenia w terminie, ale trzeba wykazać błąd albo groźbę oraz złożyć jednocześnie oświadczenie, czy i jak spadek się przyjmuje albo odrzuca.

Nie każdy brak wiedzy wystarczy do skutecznego uchylenia się od skutków upływu terminu. Sąd bada konkretne okoliczności, w tym to, czy spadkobierca dochował należytej staranności. Dlatego im wcześniej dalszy krewny zareaguje po uzyskaniu informacji o możliwym powołaniu do spadku, tym bezpieczniej.

FAQ

Czy muszę czekać na pismo z sądu, żeby odrzucić spadek po kuzynie?

Nie. Oświadczenie o odrzuceniu spadku można złożyć przed notariuszem albo w sądzie. Czekanie na pismo z sądu może być ryzykowne, jeżeli już wiadomo, że wcześniejsi spadkobiercy odrzucili spadek.

Od kiedy liczy się termin 6 miesięcy dla dalszego krewnego?

Termin liczy się od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania. Dla kuzyna zmarłego może to być dzień uzyskania informacji, że osoby z wcześniejszych grup odrzuciły spadek i że dziedziczenie może przejść na niego.

Czy brak odrzucenia spadku oznacza pełną odpowiedzialność za długi?

Nie wprost. Brak oświadczenia w terminie oznacza przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza, czyli odpowiedzialność za długi co do zasady tylko do wartości aktywów spadku. Nadal może to jednak powodować problemy praktyczne i konieczność wykazywania zakresu odpowiedzialności.

Czy po moim odrzuceniu spadku muszę działać także w imieniu dzieci?

Tak, jeżeli dzieci mogą wejść do dziedziczenia po Pana lub Pani odrzuceniu spadku. Pełnoletnie dzieci składają własne oświadczenia. W imieniu małoletnich działają rodzice, czasem bez zgody sądu, a w bardziej złożonych przypadkach po uzyskaniu zezwolenia sądu.

Czy można odrzucić spadek częściowo?

Co do zasady nie. Spadkobierca nie może tego samego spadku częściowo przyjąć, a częściowo odrzucić. Wyjątki dotyczą szczególnych sytuacji, np. różnych tytułów powołania, dlatego wymagają indywidualnej oceny.

Podsumowanie

Dalszy krewny, np. kuzyn zmarłego, może zostać powołany do dziedziczenia, jeżeli wcześniejsi spadkobiercy odrzucili spadek albo nie mogą dziedziczyć. W sprawach zadłużonych spadków nie warto czekać biernie na korespondencję z sądu. Najważniejsze jest ustalenie kolejności dziedziczenia, daty uzyskania informacji o powołaniu oraz terminowe złożenie oświadczenia.

Jeżeli spadek może przejść dalej na dzieci, trzeba zabezpieczyć również ich sytuację. Dotyczy to zwłaszcza małoletnich, przy których procedura zależy od zgody rodziców, zakresu władzy rodzicielskiej i okoliczności konkretnej sprawy.

Źródła

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. — Kodeks cywilny, w szczególności art. 931–935 oraz art. 1015–1020 — Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93.
2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. — Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 640–641 — Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296.
3. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. — Kodeks rodzinny i opiekuńczy, w szczególności art. 101 — Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59.