Spłata udziału w spadku dla małoletniego wnuka

Najpierw trzeba ustalić, skąd wynika udział wnuka

Przed ustaleniem sposobu spłaty trzeba sprawdzić, na jakiej podstawie 10-letni wnuk stał się współwłaścicielem mieszkania. Jeżeli jego rodzic, będący dzieckiem babci, nie dożył otwarcia spadku po babci, wnuk może dziedziczyć w miejsce tego rodzica. Jeżeli natomiast rodzic żył w chwili śmierci babci, a zmarł dopiero później, udział może przejść na wnuka dopiero w ramach odrębnego spadku po ojcu. Kolejność zgonów i treść dokumentów spadkowych mają więc zasadnicze znaczenie.

W praktyce notariusz będzie wymagał dokumentów potwierdzających krąg spadkobierców, czyli prawomocnego postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku albo notarialnego aktu poświadczenia dziedziczenia. Jeżeli sprawa obejmuje zarówno spadek po babci, jak i późniejszy spadek po ojcu dziecka, trzeba uporządkować oba postępowania.

Umowny dział spadku i przejęcie udziału przez dziadka

Dziadek nie może skutecznie przejąć udziału wnuka w mieszkaniu tylko dlatego, że przeleje mu 1/6 wartości lokalu. Przelew pieniędzy może być wykonaniem spłaty, ale samą podstawą przeniesienia udziału musi być dział spadku albo zniesienie współwłasności. Jeżeli wszyscy spadkobiercy są zgodni, mogą zawrzeć umowę, w której mieszkanie przypadnie dziadkowi, a małoletni otrzyma określoną kwotę.

Zgodnie z art. 1037 Kodeksu cywilnego dział spadku może nastąpić na mocy umowy między wszystkimi spadkobiercami albo na mocy orzeczenia sądu. Jeżeli do spadku należy nieruchomość, umowa o dział spadku powinna być zawarta w formie aktu notarialnego. W akcie trzeba wskazać, komu przypada mieszkanie, jaka jest wysokość spłaty dla dziecka, termin zapłaty oraz rachunek, na który pieniądze mają zostać przekazane.

Jeżeli spadkobiercy nie są zgodni co do wartości mieszkania, terminu zapłaty albo sposobu podziału, sprawę można skierować do sądu w postępowaniu o dział spadku. W takim postępowaniu sąd może rozstrzygnąć, komu przypadnie mieszkanie oraz w jaki sposób ma zostać ustalona spłata wartości udziałów na rzecz pozostałych spadkobierców.

Małoletni spadkobierca i zgoda sądu opiekuńczego

Udział dziecka w mieszkaniu jest jego majątkiem. Rodzic zarządza tym majątkiem, ale nie jest jego właścicielem. Zgodnie z art. 101 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego rodzice nie mogą bez zezwolenia sądu opiekuńczego dokonywać czynności przekraczających zakres zwykłego zarządu majątkiem dziecka ani wyrażać zgody na dokonanie takich czynności przez dziecko.

Planowanie dziedziczenia na rzecz małoletniego wymaga także sprawdzenia zasad zarządu majątkiem dziecka.

Dział spadku, w którym małoletni traci udział w nieruchomości w zamian za pieniądze, jest co do zasady czynnością przekraczającą zwykły zarząd. Dlatego przed podpisaniem aktu notarialnego należy uzyskać zgodę sądu opiekuńczego. Notariusz w praktyce powinien odmówić sporządzenia aktu, jeżeli nie zostanie przedstawione prawomocne postanowienie sądu zezwalające na konkretną czynność.

Wniosek składa się do sądu rejonowego, wydziału rodzinnego i nieletnich, właściwego dla miejsca zamieszkania dziecka. We wniosku trzeba dokładnie opisać planowaną czynność: kto przejmie mieszkanie, jaka jest wartość nieruchomości, jaka kwota przypadnie dziecku, kiedy i na jaki rachunek zostanie zapłacona oraz dlaczego rozwiązanie jest korzystne dla małoletniego. Co do zasady opłata od takiego wniosku wynosi 100 zł, ale przed złożeniem pisma warto sprawdzić aktualną tabelę opłat w sądzie.

Jeżeli rodzic reprezentujący dziecko jest jednocześnie stroną działu spadku albo jego interes może kolidować z interesem dziecka, sąd może wymagać ustanowienia kuratora dla małoletniego. Dotyczy to zwłaszcza sytuacji, w których rodzic sam uzyskuje korzyść z podziału albo ma interes w obniżeniu spłaty należnej dziecku.

Jak ustalić wysokość spłaty dla wnuka?

Punktem wyjścia jest wartość udziału małoletniego w mieszkaniu. Jeżeli dziecko ma 1/6 udziału, spłata powinna zasadniczo odpowiadać 1/6 aktualnej wartości lokalu, z uwzględnieniem okoliczności konkretnej sprawy. Wartość ta powinna być realna i możliwa do wykazania przed sądem. Przy sporach albo większych kwotach przydatny jest operat szacunkowy rzeczoznawcy majątkowego albo przynajmniej rzetelne porównanie cen podobnych mieszkań.

Sąd opiekuńczy ocenia przede wszystkim interes dziecka. Zbyt niska spłata, odległy termin płatności bez zabezpieczenia albo brak jasnej informacji, gdzie trafią pieniądze, mogą spowodować odmowę wydania zgody. W postanowieniu sąd może określić warunki, na jakich rodzic może zawrzeć umowę, np. wskazać minimalną kwotę spłaty, termin zapłaty albo obowiązek wpłaty środków na rachunek dziecka.

Gdzie wpłacić pieniądze należne dziecku?

Najbezpieczniejszym rozwiązaniem jest wpłata na rachunek bankowy prowadzony dla dziecka albo na rachunek oszczędnościowy lub lokatę, do których dostęp ma przedstawiciel ustawowy w granicach zarządu majątkiem dziecka. Sama forma bankowa, np. rachunek, lokata czy tradycyjna książeczka oszczędnościowa, ma mniejsze znaczenie niż to, aby środki były wyraźnie przypisane dziecku i zabezpieczone zgodnie z postanowieniem sądu.

Przelew na prywatne konto matki dziecka może być problematyczny, jeżeli pieniądze wymieszają się z jej majątkiem. Jeżeli sąd dopuści takie rozwiązanie, w tytule przelewu i w dokumentach należy jasno wskazać, że jest to spłata udziału małoletniego w dziale spadku. W praktyce lepiej jednak zaproponować rachunek dziecka albo rachunek techniczny wskazany w akcie notarialnym.

Rodzic nie może dowolnie wydać tych pieniędzy na własne potrzeby. Majątek dziecka powinien być zarządzany z należytą starannością i w interesie małoletniego. Większe wypłaty lub inwestycje środków, zwłaszcza ryzykowne, mogą również wymagać zgody sądu opiekuńczego.

Jak przygotować się do notariusza albo sądu?

Do sprawy warto zebrać dokumenty potwierdzające śmierć spadkodawców, krąg spadkobierców, tytuł prawny do mieszkania, numer księgi wieczystej, dokumenty potwierdzające wartość lokalu oraz dane rachunku, na który ma trafić spłata. Jeżeli dziecko jest reprezentowane przez rodzica, potrzebny będzie także odpis aktu urodzenia dziecka i dokumenty wykazujące władzę rodzicielską.

Projekt porozumienia między spadkobiercami powinien być spójny z wnioskiem do sądu rodzinnego. Jeżeli we wniosku rodzic wskazuje jedną kwotę, a później u notariusza pojawia się niższa kwota albo inny termin zapłaty, może to uniemożliwić podpisanie aktu. Dlatego najlepiej najpierw uzgodnić warunki, następnie uzyskać zgodę sądu, a dopiero potem podpisać akt notarialny.

Podsumowanie

Jeżeli małoletni wnuk ma udział w mieszkaniu po babci, spłata powinna być elementem formalnego działu spadku albo sądowego zniesienia współwłasności. Przy zgodnych spadkobiercach najczęściej wybiera się akt notarialny, ale z udziałem dziecka konieczne jest wcześniejsze zabezpieczenie jego interesów i uzyskanie zgody sądu opiekuńczego.

Wysokość spłaty powinna odpowiadać realnej wartości udziału dziecka, a sposób przekazania pieniędzy powinien być przejrzysty. Najlepiej, aby środki trafiły na rachunek lub lokatę dziecka i aby taki sposób płatności wynikał wprost z postanowienia sądu oraz aktu notarialnego.

FAQ

Czy dziadek może po prostu przelać wnukowi pieniądze za udział w mieszkaniu?

Nie, sam przelew nie przenosi udziału w nieruchomości. Przelew może być wykonaniem spłaty, ale podstawą prawną powinien być dział spadku albo zniesienie współwłasności, a przy umowie dotyczącej nieruchomości potrzebny jest akt notarialny.

Czy zawsze potrzebna jest zgoda sądu rodzinnego?

Jeżeli małoletni ma stracić udział w nieruchomości w zamian za spłatę, zgoda sądu opiekuńczego jest co do zasady konieczna, bo jest to czynność przekraczająca zwykły zarząd majątkiem dziecka. Sąd ocenia, czy warunki są korzystne i bezpieczne dla małoletniego.

Czy zgodę sądu można uzyskać po podpisaniu aktu?

Nie należy tak postępować. Zezwolenie powinno być uzyskane przed dokonaniem czynności. Czynność dotycząca majątku małoletniego dokonana bez wymaganego zezwolenia naraża strony na zarzut nieważności i zwykle nie da się jej później skutecznie naprawić samą zgodą sądu.

Na czyje konto powinna trafić spłata?

Najbezpieczniej wskazać rachunek prowadzony dla dziecka albo rachunek oszczędnościowy lub lokatę na jego rzecz. Przelew na konto rodzica może budzić wątpliwości, chyba że sąd wyraźnie zaakceptuje takie rozwiązanie i środki zostaną jednoznacznie oznaczone jako majątek dziecka.

Czy sąd może odmówić zgody na spłatę?

Tak. Sąd może odmówić, jeżeli spłata jest zbyt niska, brak wiarygodnej wyceny mieszkania, termin płatności jest niekorzystny albo nie wiadomo, jak zostaną zabezpieczone pieniądze dziecka. Sąd może też uzależnić zgodę od konkretnych warunków.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, w szczególności art. 931, art. 1035 i art. 1037 - ISAP

2. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy, w szczególności art. 101 - ISAP

3. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 583 - ISAP

4. Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 15 lutego 2019 r., III CZP 85/18 - Sąd Najwyższy

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.