Spłata udziału w spadku dla małoletniego wnuka

Najpierw trzeba ustalić, skąd wynika udział wnuka

Przed ustaleniem sposobu spłaty trzeba sprawdzić, na jakiej podstawie 10-letni wnuk stał się współwłaścicielem mieszkania. Jeżeli jego rodzic, będący dzieckiem babci, nie dożył otwarcia spadku po babci, wnuk może dziedziczyć w miejsce tego rodzica. Jeżeli natomiast rodzic żył w chwili śmierci babci, a zmarł dopiero później, udział może przejść na wnuka dopiero w ramach odrębnego spadku po ojcu. Kolejność zgonów i treść dokumentów spadkowych mają więc zasadnicze znaczenie.

W praktyce notariusz będzie wymagał dokumentów potwierdzających krąg spadkobierców, czyli prawomocnego postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku albo notarialnego aktu poświadczenia dziedziczenia. Jeżeli sprawa obejmuje zarówno spadek po babci, jak i późniejszy spadek po ojcu dziecka, trzeba uporządkować oba postępowania.

Umowny dział spadku i przejęcie udziału przez dziadka

Dziadek nie może skutecznie przejąć udziału wnuka w mieszkaniu tylko dlatego, że przeleje mu 1/6 wartości lokalu. Przelew pieniędzy może być wykonaniem spłaty, ale samą podstawą przeniesienia udziału musi być dział spadku albo zniesienie współwłasności. Jeżeli wszyscy spadkobiercy są zgodni, mogą zawrzeć umowę, w której mieszkanie przypadnie dziadkowi, a małoletni otrzyma określoną kwotę.

Zgodnie z art. 1037 Kodeksu cywilnego dział spadku może nastąpić na mocy umowy między wszystkimi spadkobiercami albo na mocy orzeczenia sądu. Jeżeli do spadku należy nieruchomość, umowa o dział spadku powinna być zawarta w formie aktu notarialnego. W akcie trzeba wskazać, komu przypada mieszkanie, jaka jest wysokość spłaty dla dziecka, termin zapłaty oraz rachunek, na który pieniądze mają zostać przekazane.

Jeżeli spadkobiercy nie są zgodni co do wartości mieszkania, terminu zapłaty albo sposobu podziału, sprawę można skierować do sądu w postępowaniu o dział spadku. W takim postępowaniu sąd może rozstrzygnąć, komu przypadnie mieszkanie oraz w jaki sposób ma zostać ustalona spłata wartości udziałów na rzecz pozostałych spadkobierców.

Małoletni spadkobierca i zezwolenie sądu opiekuńczego

Udział dziecka w mieszkaniu jest jego majątkiem. Rodzic zarządza tym majątkiem, ale nie jest jego właścicielem. Zgodnie z art. 101 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego rodzice nie mogą bez wymaganego zezwolenia dokonywać czynności przekraczających zakres zwykłego zarządu majątkiem dziecka ani wyrażać zgody na dokonanie takich czynności przez dziecko.

Planowanie dziedziczenia na rzecz małoletniego wymaga także sprawdzenia zasad zarządu majątkiem dziecka.

Dział spadku, w którym małoletni traci udział w nieruchomości w zamian za pieniądze, jest co do zasady czynnością przekraczającą zwykły zarząd. Dlatego przed podpisaniem aktu notarialnego należy uzyskać zezwolenie sądu opiekuńczego. Postanowienie w tym przedmiocie staje się skuteczne z chwilą uprawomocnienia się. Bez prawomocnego zezwolenia nie należy przystępować do umowy rozporządzającej udziałem dziecka ani zakładać, że brak zgody będzie można po prostu naprawić po fakcie.

Wniosek składa się do sądu rejonowego, wydziału rodzinnego i nieletnich, właściwego dla miejsca zamieszkania dziecka. We wniosku trzeba dokładnie opisać planowaną czynność: kto przejmie mieszkanie, jaka jest wartość nieruchomości, jaka kwota przypadnie dziecku, kiedy i na jaki rachunek zostanie zapłacona oraz dlaczego rozwiązanie jest zgodne z interesem małoletniego. Opłata stała od wniosku wynosi 100 zł.

Zgoda sądu a reprezentacja dziecka — dwie różne kwestie

Zezwolenie z art. 101 § 3 KRO odpowiada na pytanie, czy planowana czynność dotycząca majątku dziecka może zostać dokonana. Odrębną kwestią jest to, kto może działać za dziecko. Art. 98 § 2 KRO stanowi, że żadne z rodziców nie może reprezentować dziecka przy czynności prawnej między dzieckiem a jednym z rodziców lub jego małżonkiem, poza ustawowymi wyjątkami dotyczącymi bezpłatnego przysporzenia na rzecz dziecka oraz należnych mu od drugiego rodzica środków utrzymania i wychowania. Zgodnie z art. 98 § 3 regułę tę stosuje się odpowiednio w postępowaniu przed sądem lub innym organem państwowym.

Jeżeli żadne z rodziców nie może reprezentować dziecka, sąd opiekuńczy ustanawia na podstawie art. 99 KRO reprezentanta dziecka. Taka jest obecna ustawowa nazwa tej funkcji. W starszych dokumentach i orzeczeniach można jeszcze spotkać określenie „kurator”, ale nie powinno ono zastępować aktualnej terminologii.

Nie oznacza to jednak, że każdy udział rodzica w sprawie spadkowej automatycznie wyłącza jego reprezentację. W postępowaniu nieprocesowym trzeba badać konkretny układ interesów. Orzecznictwo Sądu Najwyższego przyjmuje, że wyłączenie reprezentacji jest uzasadnione wtedy, gdy istnieje choćby hipotetyczna możliwość sprzeczności interesów rodzica i dziecka. Sama więź rodzinna lub sam fakt bycia spadkobiercą nie zawsze wystarczą.

Inaczej należy ocenić sytuację, w której rodzic jest bezpośrednim kontrahentem dziecka albo uczestnikiem działu, który sam ma przejąć mieszkanie, uzyskać większy udział lub ma ekonomiczny interes w obniżeniu spłaty należnej dziecku. W takim układzie nie należy traktować reprezentacji jako swobodnej decyzji notariusza lub sądu. Trzeba przeanalizować art. 98–99 KRO, a jeżeli rodzice są wyłączeni od reprezentacji — ustanowić reprezentanta dziecka. Ustanowienie reprezentanta nie zastępuje wymaganego zezwolenia na czynność, a samo zezwolenie nie usuwa problemu wadliwej reprezentacji.

Jak ustalić wysokość spłaty dla wnuka?

Punktem wyjścia jest wartość udziału małoletniego w mieszkaniu. Jeżeli dziecko ma 1/6 udziału, spłata powinna zasadniczo odpowiadać 1/6 aktualnej wartości lokalu, z uwzględnieniem okoliczności konkretnej sprawy. Wartość ta powinna być realna i możliwa do wykazania przed sądem. Przy sporach albo większych kwotach przydatny jest operat szacunkowy rzeczoznawcy majątkowego albo przynajmniej rzetelne porównanie cen podobnych mieszkań.

Sąd opiekuńczy ocenia interes dziecka i warunki konkretnej czynności. Zbyt niska spłata, odległy termin płatności bez zabezpieczenia albo brak jasnej informacji, gdzie trafią pieniądze, mogą przemawiać przeciwko wydaniu zezwolenia. Sąd może określić warunki, na jakich czynność zostanie dokonana, np. minimalną kwotę spłaty, termin zapłaty albo sposób zabezpieczenia środków dziecka. Nie należy jednak utożsamiać tej kontroli ekonomicznej z rolą reprezentanta dziecka: reprezentant działa za małoletniego, natomiast sąd ocenia, czy sama czynność jest dopuszczalna i zgodna z jego interesem.

Gdzie wpłacić pieniądze należne dziecku?

Najbezpieczniejszym rozwiązaniem jest wpłata na rachunek bankowy prowadzony dla dziecka albo na rachunek oszczędnościowy lub lokatę, do których dostęp ma przedstawiciel ustawowy w granicach zarządu majątkiem dziecka. Sama forma bankowa, np. rachunek lub lokata, ma mniejsze znaczenie niż to, aby środki były wyraźnie przypisane dziecku i zabezpieczone zgodnie z postanowieniem sądu.

Przelew na prywatne konto matki dziecka może być problematyczny, jeżeli pieniądze wymieszają się z jej majątkiem. Jeżeli sąd dopuści takie rozwiązanie, w tytule przelewu i w dokumentach należy jasno wskazać, że jest to spłata udziału małoletniego w dziale spadku. W praktyce lepiej jednak zaproponować rachunek dziecka albo rachunek techniczny wskazany w akcie notarialnym.

Rodzic nie może dowolnie wydać tych pieniędzy na własne potrzeby. Majątek dziecka powinien być zarządzany z należytą starannością i w jego interesie. Czynności przekraczające zwykły zarząd także po otrzymaniu spłaty mogą wymagać odrębnego zezwolenia sądu.

Jak przygotować się do notariusza albo sądu?

Do sprawy warto zebrać dokumenty potwierdzające śmierć spadkodawców, krąg spadkobierców, tytuł prawny do mieszkania, numer księgi wieczystej, dokumenty potwierdzające wartość lokalu oraz dane rachunku, na który ma trafić spłata. Jeżeli dziecko jest reprezentowane przez rodzica, potrzebny będzie także odpis aktu urodzenia dziecka i dokumenty wykazujące władzę rodzicielską.

Jeżeli w danym układzie żadne z rodziców nie może reprezentować małoletniego, należy uwzględnić także prawomocne postanowienie o ustanowieniu reprezentanta dziecka. Jest to dokument odrębny od prawomocnego zezwolenia na dokonanie konkretnej czynności przekraczającej zwykły zarząd majątkiem dziecka.

Projekt porozumienia między spadkobiercami powinien być spójny z wnioskiem do sądu rodzinnego. Jeżeli we wniosku wskazano jedną kwotę, a później u notariusza pojawia się niższa kwota albo inny termin zapłaty, może to uniemożliwić dokonanie czynności na podstawie uzyskanego zezwolenia. Najpierw warto więc uzgodnić warunki działu i reprezentację dziecka, następnie uzyskać potrzebne rozstrzygnięcia sądu, a dopiero później podpisywać akt notarialny.

FAQ

Czy dziadek może po prostu przelać wnukowi pieniądze za udział w mieszkaniu?

Nie. Sam przelew nie przenosi udziału w nieruchomości. Przelew może być wykonaniem spłaty, ale podstawą prawną powinien być dział spadku albo zniesienie współwłasności, a przy umowie dotyczącej nieruchomości potrzebny jest akt notarialny.

Czy zawsze potrzebne jest zezwolenie sądu rodzinnego?

Jeżeli małoletni ma stracić udział w nieruchomości w zamian za spłatę, zezwolenie sądu opiekuńczego jest co do zasady konieczne, ponieważ taka czynność przekracza zwykły zarząd majątkiem dziecka. Sąd ocenia warunki konkretnej czynności i interes małoletniego.

Czy rodzic może reprezentować dziecko, jeśli sam jest współspadkobiercą?

Nie ma jednej automatycznej odpowiedzi dla każdego postępowania spadkowego. Trzeba zbadać, czy między interesem rodzica i dziecka istnieje choćby potencjalna sprzeczność. Jeżeli rodzic sam ma przejąć składnik majątku, uzyskać większą korzyść albo ma interes w obniżeniu spłaty dziecka, art. 98–99 KRO może wyłączać reprezentację rodziców i wymagać ustanowienia reprezentanta dziecka.

Czy zezwolenie sądu można uzyskać po podpisaniu aktu?

Nie należy tak postępować. Zezwolenie powinno być uzyskane przed dokonaniem czynności i musi odpowiadać jej konkretnym warunkom. Przy umowie rozporządzającej majątkiem dziecka nie należy zakładać, że brak wcześniejszego zezwolenia da się później usunąć prostym zatwierdzeniem sądu.

Na czyje konto powinna trafić spłata?

Najbezpieczniej wskazać rachunek prowadzony dla dziecka albo rachunek oszczędnościowy lub lokatę na jego rzecz. Przelew na konto rodzica może budzić wątpliwości, chyba że sposób ten został zaakceptowany w warunkach czynności i środki są jednoznacznie wyodrębnione jako majątek dziecka.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, w szczególności art. 931, art. 1035 i art. 1037 - ISAP

2. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy, w szczególności art. 98, art. 99 i art. 101 - ISAP

3. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 583 i art. 583¹ - ISAP

4. Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 16 maja 2019 r., III CZ 11/19 - dotyczące oceny sprzeczności interesów rodzica i małoletniego w postępowaniu spadkowym.