Kiedy zaczyna się termin na odrzucenie spadku?

Odrzucenie spadku to nie to samo co zrzeczenie się dziedziczenia

W praktyce często mówi się o „zrzeczeniu się spadku”, ale po śmierci spadkodawcy właściwą czynnością jest odrzucenie spadku. Zrzeczenie się dziedziczenia to odrębna umowa zawierana za życia przyszłego spadkodawcy w formie aktu notarialnego. W opisanej sytuacji, skoro brat już zmarł, należy rozważyć złożenie oświadczenia o odrzuceniu spadku.

Zgodnie z art. 1012 Kodeksu cywilnego spadkobierca może przyjąć spadek wprost, przyjąć go z dobrodziejstwem inwentarza albo odrzucić. Odrzucenie powoduje, że spadkobierca jest traktowany tak, jakby nie dożył otwarcia spadku, a więc do dziedziczenia mogą wejść kolejne osoby z jego linii rodzinnej.

Kiedy rodzeństwo dziedziczy po bracie lub siostrze?

Rodzeństwo zmarłego nie zawsze jest powołane do spadku od razu. W pierwszej kolejności dziedziczą dzieci spadkodawcy i jego małżonek. Jeżeli zmarły nie pozostawił dzieci ani dalszych zstępnych, do spadku z ustawy powołani są jego małżonek i rodzice. Rodzeństwo dochodzi do dziedziczenia dopiero wtedy, gdy udział przypadający rodzicowi zmarłego nie może mu przypaść, np. dlatego, że rodzic nie żyje.

Jeżeli zmarły brat miał dzieci, to samo odrzucenie spadku przez jego żonę nie oznacza jeszcze automatycznie, że siostra dziedziczy. Najpierw trzeba ustalić, czy są zstępni brata, czy żyją rodzice oraz kto już odrzucił spadek. Dopiero na tej podstawie można ocenić, czy i od kiedy biegnie termin dla konkretnej osoby.

W opisanej sprawie kluczowe jest więc nie tylko pismo z sądu o odrzuceniu spadku przez żonę brata, lecz także ustalenie całego kręgu spadkobierców. Jeżeli z pisma wynika, że została Pani wezwana jako kolejny spadkobierca ustawowy, datę jego doręczenia należy potraktować bardzo poważnie jako możliwy początek biegu terminu.

Od kiedy liczyć 6 miesięcy na odrzucenie spadku?

Podstawowa zasada wynika z art. 1015 Kodeksu cywilnego: oświadczenie o przyjęciu albo odrzuceniu spadku można złożyć w ciągu 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swego powołania. Nie zawsze jest to dzień śmierci spadkodawcy.

Dla osoby dziedziczącej w pierwszej kolejności termin zwykle zaczyna się od dnia, w którym dowiedziała się o śmierci spadkodawcy i znała swoje pokrewieństwo lub małżeństwo uzasadniające dziedziczenie. Dla dalszego spadkobiercy termin może zacząć biec później, np. dopiero od chwili uzyskania wiadomości, że osoba dziedzicząca przed nim odrzuciła spadek.

Termin liczy się indywidualnie dla każdego spadkobiercy. Odrzucenie spadku przez żonę brata nie skraca automatycznie Pani terminu do daty śmierci brata, jeżeli wcześniej nie wiedziała Pani, że może zostać powołana do spadku. W razie sporu trzeba jednak wykazać, kiedy rzeczywiście dowiedziała się Pani o swoim powołaniu.

Jak zachować termin na odrzucenie spadku?

Oświadczenie o odrzuceniu spadku można złożyć przed sądem albo przed notariuszem. Może być złożone ustnie do protokołu albo na piśmie z podpisem urzędowo poświadczonym. Jeżeli działa pełnomocnik, pełnomocnictwo do złożenia takiego oświadczenia powinno być pisemne z podpisem urzędowo poświadczonym.

Aktualnie bardzo ważna jest regulacja, zgodnie z którą do zachowania 6-miesięcznego terminu wystarcza złożenie przed jego upływem wniosku do sądu o odebranie oświadczenia o przyjęciu albo odrzuceniu spadku. Oznacza to, że jeżeli nie ma już czasu na szybki termin u notariusza, bezpiecznym rozwiązaniem może być złożenie odpowiedniego wniosku w sądzie przed upływem terminu.

Oświadczenia o odrzuceniu spadku nie można złożyć pod warunkiem ani z zastrzeżeniem terminu. Po złożeniu nie można go też swobodnie odwołać. Uchylenie się od skutków oświadczenia lub od skutków niezłożenia oświadczenia w terminie jest możliwe tylko w szczególnych sytuacjach, np. przy istotnym błędzie albo groźbie, i wymaga postępowania przed sądem.

Konsekwencje niezłożenia oświadczenia w terminie

Największą zmianą w porównaniu ze starszym stanem prawnym jest to, że brak oświadczenia w terminie nie oznacza już co do zasady prostego przyjęcia spadku. Obecnie brak oświadczenia jest jednoznaczny z przyjęciem spadku z dobrodziejstwem inwentarza.

Przyjęcie z dobrodziejstwem inwentarza ogranicza odpowiedzialność za długi spadkowe do wartości stanu czynnego spadku ustalonego w wykazie albo spisie inwentarza. Nie oznacza to jednak, że sprawę można zignorować. Spadkobierca nadal może być pozywany przez wierzycieli, musi prawidłowo wykazać składniki majątku i długi, a ograniczenie odpowiedzialności może odpaść, jeżeli podstępnie pominie składniki spadku lub poda nieistniejące długi.

Jeżeli wiadomo, że spadek jest zadłużony i rodzina nie chce mieć z nim żadnego związku, praktycznym rozwiązaniem jest złożenie oświadczeń o odrzuceniu spadku przez kolejne osoby powoływane do dziedziczenia. Trzeba przy tym pamiętać, że każde odrzucenie może przesunąć dziedziczenie na następne osoby.

Co z dziećmi i wnukami osoby, która odrzuca spadek?

Jeżeli Pani odrzuci spadek po bracie, zostanie Pani wyłączona od dziedziczenia tak, jakby nie dożyła otwarcia spadku. Wtedy do dziedziczenia mogą wejść Pani dzieci. Pełnoletnie dzieci składają własne oświadczenia o odrzuceniu spadku. Jeżeli one także odrzucą spadek, do dziedziczenia mogą dojść ich dzieci, czyli Pani wnuki.

W przypadku małoletnich oświadczenie składa przedstawiciel ustawowy, najczęściej rodzice. Od 15 listopada 2023 r. nie w każdej takiej sprawie trzeba uzyskiwać zgodę sądu. Jeżeli dziecko zostało powołane do spadku wskutek wcześniejszego odrzucenia spadku przez rodzica, rodzice mają w tym zakresie władzę rodzicielską, działają wspólnie albo za zgodą drugiego rodzica, a spadek odrzucają także inni zstępni tego rodzica, co do zasady możliwe jest odrzucenie spadku w imieniu dziecka bez zezwolenia sądu.

Zezwolenie sądu będzie nadal potrzebne zwłaszcza wtedy, gdy rodzice nie są zgodni, jedno z nich nie ma wymaganej władzy rodzicielskiej, spadku nie odrzucają inni zstępni rodzica albo dziecko jest powołane do dziedziczenia w innej konfiguracji, np. bezpośrednio po swoim rodzicu. Jeżeli zezwolenie sądu jest konieczne, bieg terminu do złożenia oświadczenia ulega zawieszeniu na czas trwania postępowania sądowego w tym przedmiocie.

Co powinna zrobić osoba w opisanej sytuacji?

Po otrzymaniu pisma z sądu należy najpierw ustalić, czy rzeczywiście została Pani powołana do dziedziczenia po bracie oraz od jakiej daty można wykazać wiedzę o tym powołaniu. Jeżeli pismo sądowe informuje o odrzuceniu spadku przez żonę brata i wskazuje Panią jako kolejną osobę z kręgu spadkobierców, nie warto zwlekać z działaniem.

Następnie należy zdecydować, czy spadek odrzucić, czy przyjąć z dobrodziejstwem inwentarza. Przy podejrzeniu długów często wybierane jest odrzucenie, ale decyzja powinna uwzględniać wartość majątku, znane zobowiązania, liczbę dalszych spadkobierców oraz sytuację małoletnich.

Jeżeli chce Pani, aby cała rodzina nie dziedziczyła zadłużonego spadku, trzeba zaplanować kolejność oświadczeń: najpierw Pani, potem Pani pełnoletnie dzieci, a następnie ewentualnie wnuki. Przy wnukach pełnoletnich oświadczenie składają one same, a przy małoletnich działają ich rodzice z zachowaniem zasad opisanych wyżej.

Warto zgromadzić dokumenty: akt zgonu spadkodawcy, akty stanu cywilnego wykazujące pokrewieństwo, odpis pisma z sądu, informacje o wcześniejszych odrzuceniach spadku oraz dane wszystkich osób, które mogą być powołane do dziedziczenia. Notariusz albo sąd zwykle wymaga precyzyjnego wskazania znanych spadkobierców.

FAQ

Podsumowanie

Termin na przyjęcie lub odrzucenie spadku wynosi 6 miesięcy i jest liczony indywidualnie dla każdego spadkobiercy od chwili, gdy dowiedział się o swoim tytule powołania. Dalszy spadkobierca, taki jak siostra zmarłego, może więc mieć termin liczony dopiero od informacji o odrzuceniu spadku przez osoby dziedziczące wcześniej, jeżeli dopiero wtedy dowiedział się o własnym powołaniu.

Przy spadku otwartym w Niemczech trzeba dodatkowo sprawdzić odrzucenie spadku w Niemczech.

W sprawach zadłużonego spadku najważniejsze jest szybkie ustalenie kręgu spadkobierców i zaplanowanie oświadczeń wszystkich osób, na które spadek może przejść. Szczególnej uwagi wymagają małoletni, bo czasem można działać bez zgody sądu, a czasem zezwolenie sądu nadal jest konieczne.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93.

2. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy - Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59.

3. Ustawa z dnia 28 lipca 2023 r. o zmianie ustawy - Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw - Dz.U. 2023 poz. 1615.