Testament dla małoletniego dziecka a zarząd majątkiem

Wyeliminowanie rodzica z zarządu majątkiem dziecka

Ojciec może sporządzić testament na rzecz małoletniej córki. Wiek dziecka nie jest przeszkodą do dziedziczenia. Trzeba jednak pamiętać, że małoletni spadkobierca nie będzie samodzielnie zarządzał spadkiem do ukończenia 18 lat. Co do zasady zarząd majątkiem dziecka sprawują rodzice, którym przysługuje władza rodzicielska.

Prawo pozwala jednak zabezpieczyć majątek dziecka przed zarządem drugiego rodzica. Zgodnie z art. 102 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego w testamencie można zastrzec, że przedmioty przypadające dziecku z tytułu testamentu nie będą objęte zarządem sprawowanym przez rodziców. Oznacza to, że w testamencie można wskazać, że majątkiem odziedziczonym przez córkę nie będzie zarządzać jej matka.

Takie zastrzeżenie nie musi być uzasadniane szczególnymi powodami. Nie trzeba wykazywać niegospodarności, konfliktu czy ryzyka trwonienia majątku. Warto jednak sformułować testament jasno: wskazać, jakich składników majątku dotyczy wyłączenie, kto ma zarządzać majątkiem i do kiedy ma trwać zarząd.

Wyeliminowanie matki z zarządu majątkiem nie oznacza automatycznie pozbawienia jej władzy rodzicielskiej ani prawa do osobistej opieki nad dzieckiem. Dotyczy tylko zarządu przedmiotami majątkowymi przypadającymi dziecku z testamentu.

Zarządca majątku dziecka a wykonawca testamentu

W praktyce trzeba odróżnić dwa pojęcia: zarządcę majątku dziecka wskazanego na podstawie art. 102 K.r.o. oraz wykonawcę testamentu powołanego na podstawie art. 986 i następnych Kodeksu cywilnego.

Zarządca z art. 102 K.r.o. ma zabezpieczać te przedmioty, które przypadają dziecku z testamentu i które zostały wyłączone spod zarządu rodziców. Jeżeli spadkodawca nie wskaże takiej osoby, zarząd sprawuje kurator ustanowiony przez sąd opiekuńczy.

Wykonawca testamentu ma natomiast dopilnować wykonania woli spadkodawcy. Jeżeli spadkodawca nie postanowi inaczej, wykonawca testamentu zarządza majątkiem spadkowym, spłaca długi spadkowe, wykonuje zapisy zwykłe i polecenia, a następnie wydaje majątek spadkobiercom zgodnie z testamentem i ustawą.

Te funkcje mogą się uzupełniać. W testamencie można powołać wykonawcę testamentu, a jednocześnie wskazać zarządcę majątku przypadającego małoletniemu dziecku. W prostych sprawach może to być ta sama osoba, ale przy dużym majątku warto dokładnie opisać zakres jej zadań.

Kto może być wykonawcą testamentu

Wykonawcą testamentu może być osoba wskazana przez spadkodawcę w testamencie. Może to być członek rodziny, przyjaciel, jeden ze spadkobierców albo osoba spoza kręgu spadkobierców. Kodeks cywilny wymaga, aby wykonawca testamentu miał pełną zdolność do czynności prawnych, a więc co do zasady był osobą pełnoletnią i nieubezwłasnowolnioną.

Spadkodawca może powołać jednego wykonawcę testamentu albo kilku wykonawców. Może też powołać wykonawcę do zarządu całym spadkiem, jego zorganizowaną częścią albo konkretnym składnikiem, na przykład mieszkaniem przeznaczonym dla dziecka.

Warto wskazać również osobę zastępczą. Jest to praktyczne, ponieważ osoba powołana na wykonawcę testamentu nie ma obowiązku przyjęcia tej funkcji. Jeżeli nie chce jej pełnić, może złożyć odpowiednie oświadczenie przed sądem albo notariuszem.

Jak sformułować testament, aby chronił majątek dziecka

Najbezpieczniej jest sporządzić testament w formie aktu notarialnego, zwłaszcza gdy majątek obejmuje nieruchomość, większe oszczędności, udziały w spółce albo gdy relacje rodzinne są konfliktowe. Testament własnoręczny również może być ważny, ale przy bardziej złożonych postanowieniach łatwiej o nieprecyzyjne sformułowania.

W testamencie warto wskazać:

• że córka zostaje powołana do całości spadku albo do określonego udziału w spadku,
• że przedmioty przypadające córce z testamentu nie będą objęte zarządem sprawowanym przez jej matkę,
• imię, nazwisko i dane osoby, która ma sprawować zarząd majątkiem dziecka,
• zakres zarządu, na przykład mieszkanie, rachunki bankowe, środki pieniężne lub inne składniki,
• czas trwania zarządu, najczęściej do uzyskania przez dziecko pełnoletności,
• ewentualne wskazówki dotyczące przeznaczenia dochodów z majątku, na przykład na utrzymanie, edukację i leczenie dziecka.

Nie należy poprzestawać na ogólnym życzeniu, że druga osoba ma dopilnować spraw dziecka. Testament powinien zawierać jednoznaczne rozrządzenia, które da się wykonać po śmierci spadkodawcy.

Uprawnienia i odpowiedzialność wykonawcy testamentu

Jeżeli testament nie stanowi inaczej, wykonawca testamentu zarządza majątkiem spadkowym, spłaca długi spadkowe, wykonuje zapisy zwykłe i polecenia, a następnie wydaje majątek spadkobiercom. Może pozywać i być pozywany w sprawach wynikających z zarządu spadkiem, a także w sprawach o prawa należące do spadku i o długi spadkowe.

Koszty zarządu majątkiem spadkowym oraz wynagrodzenie wykonawcy testamentu są długami spadkowymi. To oznacza, że obciążają spadek. W testamencie można doprecyzować, czy wykonawca ma otrzymać wynagrodzenie i według jakich zasad ma rozliczać koszty.

Sąd może zwolnić wykonawcę testamentu z ważnych powodów. Dlatego wybór osoby powinien być przemyślany. Powinna być to osoba rzetelna, komunikatywna i zdolna do prowadzenia spraw majątkowych, a przy większym majątku także gotowa do współpracy z notariuszem, sądem i spadkobiercami.

Co z zarządem po osiągnięciu pełnoletności przez dziecko

Co do zasady zarząd majątkiem dziecka trwa tylko do czasu, gdy dziecko uzyska pełnoletność. Po ukończeniu 18 lat spadkobierca może samodzielnie decydować o swoim majątku. Jeżeli spadkodawca chce wprowadzić dalsze ograniczenia lub warunki, trzeba rozważyć inne rozwiązania testamentowe, ale ich dopuszczalność zależy od konkretnego stanu faktycznego.

Warto też pamiętać, że spadek może obejmować nie tylko aktywa, ale również długi. Jeżeli istnieje ryzyko zadłużenia, po śmierci spadkodawcy przedstawiciel ustawowy dziecka albo osoba działająca w jego interesie powinna sprawdzić skład spadku i terminy na złożenie ewentualnych oświadczeń spadkowych.

FAQ

Czy małoletnie dziecko może być spadkobiercą?

Tak. Małoletnie dziecko może dziedziczyć z testamentu albo z ustawy. Nie może jednak samodzielnie zarządzać majątkiem do ukończenia 18 lat, dlatego w praktyce ważne jest uregulowanie zarządu spadkiem.

Przy dziale nieruchomości szczególnej analizy wymaga spłata udziału małoletniego wnuka.

Czy można wyłączyć matkę dziecka z zarządu spadkiem?

Tak, jeżeli majątek przypada dziecku z testamentu. Spadkodawca może zastrzec, że przedmioty przypadające dziecku nie będą objęte zarządem rodziców, i wskazać inną osobę jako zarządcę.

Co się stanie, jeżeli w testamencie nie wskażę zarządcy?

Jeżeli spadkodawca wyłączy zarząd rodziców, ale nie wskaże zarządcy, zarząd majątkiem sprawuje kurator ustanowiony przez sąd opiekuńczy. To rozwiązanie działa, ale daje spadkodawcy mniejszy wpływ na wybór konkretnej osoby.

Czy wykonawca testamentu musi zgodzić się na tę funkcję?

Nie ma obowiązku przyjęcia funkcji wykonawcy testamentu. Osoba powołana może odmówić, składając oświadczenie przed sądem albo notariuszem. Dlatego warto wskazać w testamencie wykonawcę zastępczego.

Czy testament musi być notarialny?

Nie każdy testament musi być notarialny, ale przy wyłączeniu rodzica z zarządu majątkiem dziecka forma notarialna jest zwykle bezpieczniejsza. Notariusz pomoże uniknąć niejasnych postanowień, które po śmierci spadkodawcy mogłyby prowadzić do sporów.

Podsumowanie

Ojciec może powołać małoletnią córkę do spadku i jednocześnie zabezpieczyć majątek przed zarządem byłej żony. Podstawowym narzędziem jest zastrzeżenie z art. 102 K.r.o., zgodnie z którym przedmioty przypadające dziecku z testamentu nie będą objęte zarządem rodziców. W testamencie warto wskazać konkretną osobę jako zarządcę, a w razie potrzeby powołać także wykonawcę testamentu.

Najważniejsze jest precyzyjne sformułowanie woli spadkodawcy. Im większy majątek i im większe ryzyko konfliktu rodzinnego, tym bardziej wskazane jest sporządzenie testamentu notarialnego oraz wcześniejsze omówienie sprawy z prawnikiem.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy, w szczególności art. 101-105 - ISAP
2. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, w szczególności art. 986-990¹ - ISAP