Odrzucenie zadłużonego spadku w Niemczech

Jak ustalić prawo właściwe dla spadku po osobie zmarłej w Niemczech?

W sprawach spadkowych z elementem zagranicznym podstawowe znaczenie ma rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 650/2012. Jeżeli zmarły miał w chwili śmierci miejsce zwykłego pobytu w Niemczech, to co do zasady do całego spadku stosuje się prawo niemieckie, a sądy niemieckie mają jurysdykcję do rozpoznania sprawy spadkowej. Sam fakt posiadania przez zmarłego obywatelstwa polskiego albo zamieszkiwania części rodziny w Polsce nie oznacza jeszcze stosowania prawa polskiego.

Inaczej może być wtedy, gdy zmarły w testamencie lub innym rozrządzeniu na wypadek śmierci dokonał skutecznego wyboru prawa państwa, którego był obywatelem. Osoba posiadająca dwa obywatelstwa może wybrać prawo jednego z państw, których obywatelstwo posiada. Jeżeli wyboru prawa nie było, punktem wyjścia pozostaje ostatnie miejsce zwykłego pobytu zmarłego.

Dziedziczenie ustawowe w Niemczech – kiedy do spadku dochodzi rodzeństwo?

Jeżeli nie ma testamentu albo testament nie zmienia kolejności dziedziczenia, niemieckie prawo spadkowe posługuje się systemem grup krewnych. W pierwszej kolejności dziedziczą zstępni zmarłego, czyli jego dzieci, a jeżeli któreś z dzieci nie dziedziczy, w jego miejsce mogą wejść jego zstępni.

Jeżeli zmarły pozostawił dwoje dorosłych dzieci, jego siostra lub brat nie powinni odrzucać spadku wyłącznie dlatego, że dowiedzieli się o śmierci. Najpierw trzeba ustalić, czy dzieci zmarłego dziedziczą, czy skutecznie odrzuciły spadek oraz czy po ich odrzuceniu do dziedziczenia dochodzą ich dzieci.

Jeżeli zstępni zmarłego nie dziedziczą, znaczenie ma drugi krąg spadkobierców. Zgodnie z § 1925 BGB należą do niego rodzice zmarłego i ich zstępni. Jeżeli oboje rodzice żyją, co do zasady dziedziczą przed rodzeństwem. Jeżeli rodzic nie żyje, w jego miejsce mogą wejść jego zstępni, a więc między innymi brat lub siostra zmarłego.

Kiedy zaczyna biec termin na odrzucenie spadku?

Termin dla konkretnego spadkobiercy nie musi rozpoczynać się w dniu śmierci spadkodawcy. Zgodnie z § 1944 BGB istotny jest moment, w którym spadkobierca dowiedział się o nabyciu spadku i o podstawie swojego powołania. Przy dziedziczeniu ustawowym oznacza to również konieczność wiedzy o okolicznościach powodujących, że wcześniejsze osoby nie dziedziczą.

Podstawowy termin wynosi 6 tygodni. Jeżeli jednak ostatnie miejsce zamieszkania spadkodawcy znajdowało się wyłącznie za granicą albo spadkobierca na początku biegu terminu przebywa za granicą, § 1944 ust. 3 BGB przewiduje termin 6 miesięcy. W typowej sytuacji osoby przebywającej w Polsce w chwili rozpoczęcia biegu terminu będzie więc chodziło o termin sześciomiesięczny, ale zawsze trzeba ustalić konkretny moment jego rozpoczęcia.

Jeżeli powołanie do spadku wynika z testamentu lub innego rozrządzenia na wypadek śmierci, termin nie zaczyna biec przed urzędowym zakomunikowaniem tego rozrządzenia przez sąd spadku.

Jak odrzucić spadek bezpośrednio według niemieckiej procedury?

Jeżeli do spadku stosuje się prawo niemieckie, bezpośrednią drogę odrzucenia reguluje § 1945 BGB. Oświadczenie składa się wobec właściwego Nachlassgericht. Może ono zostać złożone do protokołu sądu albo w formie publicznie poświadczonej.

Właściwy sąd spadku ustala się według niemieckich przepisów proceduralnych, zasadniczo w związku z ostatnim miejscem zwykłego pobytu spadkodawcy. W sprawach transgranicznych przed przygotowaniem dokumentów warto ustalić właściwy sąd, sygnaturę sprawy i wymagania dotyczące załączników.

Szerszy obraz formalności dotyczących niemieckiego postępowania przedstawia poradnik o formalnościach przy spadku w Niemczech.

Jeżeli spadkobierca wybiera tę ścieżkę, powinien dopilnować zarówno właściwej formy oświadczenia, jak i zachowania terminu wynikającego z § 1944 BGB. Nie należy pozostawiać wysyłki dokumentów na ostatnie dni terminu.

Czy mieszkając w Polsce można odrzucić niemiecki spadek przed polskim sądem?

Tak, jeżeli spełnione są przesłanki art. 13 rozporządzenia (UE) nr 650/2012. Przepis ten ustanawia dodatkową jurysdykcję sądów państwa członkowskiego, w którym osoba mogąca złożyć oświadczenie o przyjęciu lub odrzuceniu spadku ma zwykły pobyt. Dotyczy to sytuacji, w której prawo tego państwa pozwala składać takie oświadczenia przed sądem.

Polskie prawo przewiduje możliwość złożenia oświadczenia o przyjęciu albo odrzuceniu spadku przed sądem. Dlatego osoba mająca zwykły pobyt w Polsce nie powinna być informowana, że jedyną możliwością jest wyjazd do Niemiec albo przeprowadzenie całej czynności wyłącznie przed niemieckim Nachlassgericht.

Jurysdykcja z art. 13 ma jednak ograniczony charakter. Polski sąd przyjmuje oświadczenie. Nie przejmuje przez to całego niemieckiego postępowania spadkowego i nie staje się sądem właściwym do rozstrzygnięcia wszystkich kwestii dotyczących spadku.

Jaka forma oświadczenia złożonego w Polsce jest wystarczająca?

Art. 28 rozporządzenia 650/2012 przewiduje alternatywne reguły formalnej ważności oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku. Oświadczenie jest ważne co do formy, jeżeli spełnia wymagania prawa właściwego dla dziedziczenia albo wymagania prawa państwa, w którym osoba składająca oświadczenie ma zwykły pobyt.

Trybunał Sprawiedliwości UE w wyroku z 2 czerwca 2022 r. w sprawie C-617/20, T.N. i N.N., potwierdził znaczenie tej alternatywy. Jeżeli oświadczenie zostało złożone przed sądem państwa zwykłego pobytu zgodnie z wymaganiami formalnymi obowiązującymi w tym państwie, dla jego ważności co do formy nie można wymagać dodatkowo spełnienia wszystkich wymogów formalnych prawa właściwego dla spadku.

Oznacza to, że nie należy utożsamiać dwóch różnych dróg: bezpośredniej procedury przed niemieckim Nachlassgericht według § 1945 BGB oraz przyjęcia oświadczenia przez polski sąd na podstawie art. 13 rozporządzenia 650/2012. Każda z nich ma własną podstawę prawną.

Czy trzeba poinformować niemiecki sąd spadku?

Osoba, która korzysta z możliwości złożenia oświadczenia przed sądem państwa swojego zwykłego pobytu, powinna zadbać o szybkie przekazanie informacji i dokumentu organowi prowadzącemu sprawę spadkową w Niemczech. Pozwala to uniknąć sytuacji, w której niemiecki sąd nie wie o dokonanej czynności i nadal traktuje daną osobę jako spadkobiercę.

Nie należy jednak przedstawiać braku doręczenia oryginału wraz z tłumaczeniem do niemieckiego sądu przed upływem terminu jako automatycznej przyczyny nieważności oświadczenia prawidłowo złożonego przed sądem państwa zwykłego pobytu. W orzeczeniu C-617/20 TSUE rozdzielił formalną ważność oświadczenia od późniejszego poinformowania sądu mającego jurysdykcję do rozpoznania sprawy spadkowej.

Z praktycznego punktu widzenia warto możliwie szybko przesłać do właściwego Nachlassgericht dokument potwierdzający złożenie oświadczenia, w razie potrzeby z tłumaczeniem, oraz zachować dowody złożenia i doręczenia dokumentów.

Co się stanie, jeżeli termin na odrzucenie spadku już minął?

To sytuacja odmienna od terminowego złożenia oświadczenia. Zgodnie z § 1943 BGB po bezskutecznym upływie terminu na odrzucenie spadku dochodzi do skutku przewidzianego przez prawo niemieckie, a problemu nie można rozwiązać przez zwykłe złożenie spóźnionego oświadczenia przed polskim sądem na podstawie art. 13 rozporządzenia 650/2012.

Trybunał Sprawiedliwości UE w wyroku z 27 marca 2025 r. w sprawie C-57/24, Ławida, wyjaśnił, że art. 13 daje sądowi państwa zwykłego pobytu kompetencję do przyjęcia określonych oświadczeń spadkowych, ale nie daje mu jurysdykcji do wydania rozstrzygnięcia uwalniającego spadkobiercę od skutków niezłożenia oświadczenia w terminie przewidzianym przez prawo właściwe dla spadku.

Jeżeli termin wynikający z prawa niemieckiego został przekroczony, trzeba więc oddzielnie ustalić, czy i jaki instrument prawa niemieckiego może znaleźć zastosowanie, na przykład w związku z wadą oświadczenia albo przyczyną uchybienia, oraz który sąd ma jurysdykcję do rozpoznania takiej sprawy. Art. 13 rozporządzenia nie jest samodzielną podstawą do „przywrócenia” terminu przez polski sąd.

Jak postępować krok po kroku?

Najpierw trzeba ustalić, czy zmarły pozostawił testament lub inne rozrządzenie na wypadek śmierci i czy dokonał wyboru prawa. Następnie należy ustalić ostatnie miejsce zwykłego pobytu zmarłego oraz krąg osób, które mogą być powołane do dziedziczenia.

Kolejnym etapem jest ustalenie, kiedy konkretna osoba dowiedziała się o nabyciu spadku i podstawie swojego powołania. Dopiero wtedy można ocenić, czy stosuje się termin 6 tygodni czy 6 miesięcy i kiedy dokładnie upływa.

Jeżeli termin jeszcze biegnie, spadkobierca mający zwykły pobyt w Polsce może rozważyć dwie odrębne ścieżki: bezpośrednie złożenie oświadczenia według niemieckiej procedury albo złożenie oświadczenia przed polskim sądem na podstawie art. 13 rozporządzenia 650/2012. Przy drugiej drodze należy uzyskać dokument potwierdzający złożenie oświadczenia i możliwie szybko przekazać go organowi zajmującemu się spadkiem w Niemczech.

Jeżeli termin prawdopodobnie już minął, trzeba natomiast przejść do analizy środków przewidzianych przez prawo właściwe dla spadku. Nie należy traktować art. 13 jako procedury naprawiającej uchybienie terminowi.

FAQ

Czy rodzeństwo musi od razu odrzucić spadek po bracie z Niemiec?

Nie zawsze. Jeżeli zmarły pozostawił dzieci lub dalszych zstępnych, to oni mogą dziedziczyć przed rodzeństwem. Trzeba również uwzględnić sytuację rodziców zmarłego. Własny termin rodzeństwa należy ustalać w odniesieniu do momentu uzyskania wiedzy o powołaniu do spadku i jego podstawie.

Czy termin na odrzucenie spadku wynosi 6 tygodni czy 6 miesięcy?

Zasadą według § 1944 BGB jest 6 tygodni. Termin wynosi 6 miesięcy, jeżeli zachodzi jedna z przesłanek zagranicznych przewidzianych w tym przepisie, m.in. gdy spadkobierca na początku biegu terminu przebywa za granicą. Samą długość terminu trzeba zawsze zestawić z prawidłowo ustaloną datą jego rozpoczęcia.

Czy niemiecki spadek można odrzucić przed polskim sądem?

Tak. Art. 13 rozporządzenia 650/2012 przewiduje dodatkową jurysdykcję sądów państwa członkowskiego zwykłego pobytu spadkobiercy do przyjęcia oświadczenia o odrzuceniu spadku, jeżeli prawo tego państwa pozwala złożyć takie oświadczenie przed sądem. Dla osoby mającej zwykły pobyt w Polsce może więc istnieć możliwość złożenia oświadczenia przed polskim sądem, mimo że do spadku stosuje się prawo niemieckie.

Czy oświadczenie można złożyć u polskiego notariusza?

Trzeba rozdzielić kilka podstaw prawnych. Art. 13 rozporządzenia 650/2012 ustanawia dodatkową jurysdykcję sądów państwa zwykłego pobytu i sam w sobie nie jest podstawą jurysdykcji polskiego notariusza. Z kolei przy ocenie ważności formy znaczenie ma art. 28 rozporządzenia oraz przepisy właściwe dla konkretnej czynności. Jeżeli planowane jest wykorzystanie aktu lub poświadczenia notarialnego w niemieckim postępowaniu, przed dokonaniem czynności warto ustalić, na jakiej podstawie dokument ma wywołać skutek i jakie wymagania stosuje właściwy organ.

Czy dokument z polskiego sądu trzeba wysłać do Niemiec?

Osoba, która złożyła oświadczenie przed polskim sądem, powinna zadbać o szybkie poinformowanie niemieckiego organu prowadzącego sprawę i przekazanie mu dokumentu potwierdzającego złożenie oświadczenia. Nie należy jednak utożsamiać późniejszego przekazania dokumentu z samą formalną ważnością oświadczenia prawidłowo złożonego zgodnie z art. 13 i 28 rozporządzenia.

Czy polski sąd może przywrócić termin do odrzucenia niemieckiego spadku?

Nie na podstawie art. 13 rozporządzenia 650/2012. Jak wyjaśnił TSUE w sprawie C-57/24, kompetencja sądu państwa zwykłego pobytu ogranicza się do przyjęcia oświadczenia przewidzianego w tym przepisie i nie obejmuje rozstrzygnięcia uwalniającego spadkobiercę od skutków niezłożenia go w wymaganym terminie.

Źródła:

1. Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 650/2012, w szczególności art. 4, 13, 21, 22 i 28 – EUR-Lex.

2. TSUE, wyrok z 2 czerwca 2022 r., C-617/20, T.N. i N.N. – o jurysdykcji do przyjęcia oświadczenia oraz jego ważności co do formy.

3. TSUE, wyrok z 27 marca 2025 r., C-57/24, Ławida – o granicach jurysdykcji wynikającej z art. 13 rozporządzenia 650/2012.

4. Bürgerliches Gesetzbuch, § 1924 i § 1925 – ustawowa kolejność dziedziczenia – § 1924 BGB, § 1925 BGB.

5. Bürgerliches Gesetzbuch, § 1943–1945 – przyjęcie, termin i forma odrzucenia spadku – § 1943 BGB, § 1944 BGB, § 1945 BGB.

6. Bürgerliches Gesetzbuch, § 1953 – skutki odrzucenia spadku – Gesetze im Internet.