Dziedziczenie w Unii Europejskiej – które prawo stosuje sąd?

W transgranicznej sprawie spadkowej pierwszym zadaniem nie jest jeszcze ustalenie, kto dziedziczy i w jakim udziale. Najpierw trzeba odpowiedzieć na pytanie, prawo którego państwa reguluje dziedziczenie. Dopiero według tego prawa ocenia się między innymi krąg spadkobierców, udziały, zachowek lub jego odpowiednik, odpowiedzialność za długi, przyjęcie albo odrzucenie spadku oraz dział spadku.

Podstawą jest rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 650/2012. Jego założeniem jest objęcie całego spadku jednym prawem, niezależnie od tego, czy majątek znajduje się w jednym państwie, kilku państwach członkowskich czy również poza Unią Europejską.

Istota problemu – jak ustalić prawo właściwe według rozporządzenia spadkowego UE

Ustalenie prawa właściwego najlepiej przeprowadzić w następującej kolejności:

1. Sprawdź datę śmierci. Rozporządzenie nr 650/2012 stosuje się do dziedziczenia po osobach zmarłych 17 sierpnia 2015 r. lub później. Wcześniejsze spadki ocenia się według wcześniejszych reguł kolizyjnych, z uwzględnieniem przepisów przejściowych.
2. Poszukaj wyboru prawa. Trzeba zbadać testament, testament wspólny, umowę dotyczącą spadku lub inne rozrządzenie na wypadek śmierci. Skuteczny wybór prawa obywatelstwa ma pierwszeństwo przed regułą miejsca zwykłego pobytu.
3. Ustal ostatnie miejsce zwykłego pobytu. Jeżeli nie było skutecznego wyboru, zasadą jest prawo państwa, w którym zmarły miał rzeczywiste centrum życia w chwili śmierci.
4. Sprawdź wyjątkowo ściślejszy związek z innym państwem. Wyjątek można zastosować tylko wtedy, gdy ze wszystkich okoliczności jasno wynika, że zmarły był w chwili śmierci w sposób oczywisty bliżej związany z innym państwem.
5. Oddziel prawo właściwe od jurysdykcji. To, który sąd lub notariusz prowadzi sprawę, nie zawsze oznacza, że zastosuje własne prawo krajowe.

Prawo wskazane przez rozporządzenie stosuje się powszechnie, a więc może to być również prawo państwa spoza Unii Europejskiej. Jeżeli na przykład osoba miała miejsce zwykłego pobytu w Kanadzie, organ państwa uczestniczącego w rozporządzeniu może dojść do wniosku, że całe dziedziczenie podlega prawu kanadyjskiemu.

Rozporządzenie nie reguluje jednak wszystkich konsekwencji śmierci. Poza jego zakresem pozostają między innymi podatki, ustroje majątkowe małżeńskie, niektóre prawa i świadczenia przechodzące poza spadkiem oraz techniczne wymogi wpisu praw do rejestrów. Te kwestie trzeba sprawdzić osobno w państwie, którego przepisy mają zastosowanie.

Ostatnie miejsce zwykłego pobytu

Miejsce zwykłego pobytu nie jest tym samym co meldunek, formalny adres, obywatelstwo ani miejsce położenia głównego składnika majątku. Organ powinien odtworzyć rzeczywiste centrum życia zmarłego na podstawie całokształtu okoliczności z okresu poprzedzającego śmierć oraz sytuacji istniejącej w chwili śmierci.

Najczęściej znaczenie mają długość i regularność pobytu, powody wyjazdu, miejsce zamieszkania rodziny, praca lub działalność gospodarcza, sposób rozliczania podatków, korzystanie z opieki zdrowotnej, posiadanie mieszkania, rachunków i ubezpieczeń, aktywność społeczna oraz zamiar trwałego związania się z danym państwem. Żaden pojedynczy dokument nie powinien automatycznie rozstrzygać sprawy.

Najwięcej trudności powstaje przy osobach, które pracowały w jednym państwie, a rodzinę i mieszkanie miały w drugim, często zmieniały kraj pobytu, mieszkały czasowo za granicą z powodów zdrowotnych albo przeprowadziły się krótko przed śmiercią. W takich sprawach warto sporządzić chronologiczną tabelę pobytów i do każdego okresu przypisać dokumenty oraz świadków.

Wybór prawa obywatelstwa

Spadkodawca może wybrać prawo państwa, którego obywatelstwo posiada w chwili dokonywania wyboru albo w chwili śmierci. Osoba mająca kilka obywatelstw może wybrać prawo dowolnego z tych państw. Nie można natomiast swobodnie wybrać prawa państwa, z którym łączy zmarłego wyłącznie miejsce zamieszkania, położenie majątku lub osobista sympatia.

Wybór powinien zostać dokonany wyraźnie w testamencie lub innym rozrządzeniu na wypadek śmierci. Może też wynikać z treści takiego dokumentu, lecz poleganie na wyborze dorozumianym zwiększa ryzyko sporu. Najbezpieczniejsze jest jednoznaczne wskazanie prawa konkretnego państwa i objęcie nim całego spadku.

Wybrane prawo rozstrzyga dziedziczenie jako całość. Nie można na podstawie art. 22 rozporządzenia wskazać prawa polskiego tylko dla mieszkania w Polsce, a prawa francuskiego dla rachunku we Francji. Zasada jedności spadku ma zapobiegać takim podziałom.

Wybór prawa nie przenosi automatycznie sprawy do sądu państwa wybranego prawa. Zasadniczo jurysdykcję mają sądy państwa ostatniego miejsca zwykłego pobytu zmarłego. W określonych sytuacjach zainteresowani mogą jednak zawrzeć umowę o wybór sądu państwa członkowskiego, którego prawo zostało wybrane, albo doprowadzić do przekazania sprawy zgodnie z warunkami rozporządzenia.

Wyjątki i państwa nieuczestniczące

Jeżeli nie ma wyboru prawa, art. 21 ust. 2 rozporządzenia pozwala wyjątkowo odejść od prawa państwa miejsca zwykłego pobytu. Musi jednak jasno wynikać ze wszystkich okoliczności, że w chwili śmierci zmarły był w sposób oczywisty ściślej związany z innym państwem. Nie jest to reguła służąca do wyboru prawa wygodniejszego dla spadkobierców ani prosty sposób na pominięcie skutków przeprowadzki.

W praktyce najpierw trzeba prawidłowo ustalić miejsce zwykłego pobytu. Dopiero potem można badać wyjątkowy, w sposób oczywisty ściślejszy związek z innym państwem. Samo obywatelstwo, położenie większości majątku lub krótka długość pobytu za granicą nie powinny automatycznie przesądzać o zastosowaniu wyjątku.

Dania i Irlandia nie uczestniczą w rozporządzeniu nr 650/2012. Ich organy stosują własne normy kolizyjne i proceduralne. Z perspektywy sądu państwa uczestniczącego prawo duńskie, irlandzkie lub prawo innego państwa trzeciego może jednak zostać wskazane jako prawo właściwe, ponieważ rozporządzenie ma zastosowanie powszechne.

Wielka Brytania również nie jest objęta systemem rozporządzenia. Jeżeli reguła miejsca zwykłego pobytu prowadzi do prawa państwa trzeciego, trzeba dodatkowo sprawdzić odesłanie, czyli reguły prawa prywatnego międzynarodowego tego państwa. W pewnych przypadkach mogą one odesłać sprawę z powrotem do prawa państwa członkowskiego albo dalej do prawa innego państwa. Odesłania nie stosuje się między innymi wtedy, gdy spadkodawca skutecznie wybrał prawo swojego obywatelstwa.

Dokumenty i dowody, które trzeba przygotować

Dokumentacja powinna pozwolić organowi ustalić trzy podstawowe kwestie: datę i miejsce śmierci, istnienie wyboru prawa oraz rzeczywiste centrum życia zmarłego. Zakres dowodów zależy od sporu, liczby państw i tego, czy pozostawiono testament.

• odpis aktu zgonu oraz dokumenty stanu cywilnego wykazujące pokrewieństwo lub małżeństwo;
• wszystkie znane testamenty, kodycyle, umowy spadkowe i informacje o ich rejestracji;
• dokumenty potwierdzające obywatelstwo w chwili wyboru prawa i w chwili śmierci;
• historię adresów, rejestracji pobytu oraz okresów przebywania w poszczególnych państwach;
• umowy o pracę, dokumenty działalności gospodarczej, zeznania podatkowe i ubezpieczeniowe;
• umowy najmu, akty własności, rachunki za media oraz dokumentację korzystania z opieki zdrowotnej;
• dowody dotyczące miejsca zamieszkania małżonka, dzieci i innych najbliższych osób;
• wykaz majątku i długów ze wskazaniem państwa, w którym znajduje się każdy składnik;
• informacje o wcześniejszych postępowaniach spadkowych, notarialnych lub rejestrowych;
• tłumaczenia dokumentów oraz, gdy jest to wymagane, odpowiednie poświadczenie ich autentyczności.

W sprawach obejmujących majątek i formalności w kilku państwach pomocna jest odrębna mapa dokumentów. Szersze omówienie tej organizacji zawiera poradnik o tym, jak uporządkować spadek zagraniczny.

Procedura krok po kroku

Działania przed sprawą

Najpierw należy zebrać dokumenty i sporządzić krótką chronologię życia zmarłego. Powinna ona obejmować kraje pobytu, długość pobytu, cel przeprowadzki, miejsce pracy, rodzinę, źródła utrzymania i najważniejsze składniki majątku. Następnie trzeba przeanalizować testamenty pod kątem wyboru prawa oraz ustalić, które organy mogą mieć jurysdykcję.

Na tym etapie warto przygotować dwa odrębne wnioski robocze: pierwszy dotyczący organu właściwego do prowadzenia sprawy, drugi dotyczący prawa, które ten organ powinien zastosować. Pomieszanie tych zagadnień jest jedną z najczęstszych przyczyn błędnych pism.

Sąd, notariusz lub urząd

Zasadniczo sądy państwa członkowskiego, w którym zmarły miał miejsce zwykłego pobytu w chwili śmierci, mają jurysdykcję do orzekania o całym spadku. Wybór prawa obywatelstwa może w określonych warunkach otworzyć możliwość rozpoznania sprawy przez sąd państwa wybranego prawa, ale nie dzieje się to automatycznie.

W Polsce dokument potwierdzający prawa do spadku można uzyskać w sądzie rejonowym albo, gdy spełnione są warunki ustawowe i nie ma przeszkód, u notariusza w formie zarejestrowanego aktu poświadczenia dziedziczenia. Europejskie poświadczenie spadkowe może wydać w Polsce sąd rejonowy lub notariusz. Dokument ten służy przede wszystkim wykazywaniu statusu spadkobiercy, zapisobiercy, wykonawcy testamentu lub zarządcy spadku w innym państwie uczestniczącym.

Jeżeli między zainteresowanymi istnieje spór co do testamentu, kręgu spadkobierców, miejsca zwykłego pobytu lub prawa właściwego, właściwą drogą będzie zazwyczaj postępowanie sądowe. Organ może zażądać uzupełnienia dokumentów, tłumaczeń, informacji o prawie obcym lub dowodów z zeznań świadków.

Czynności po rozstrzygnięciu

Po zakończeniu sprawy należy uzyskać dokument w formie potrzebnej w każdym państwie, w którym znajdują się składniki majątku. Może to być prawomocne orzeczenie, zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia, europejskie poświadczenie spadkowe, uwierzytelniony odpis lub tłumaczenie.

Następnie wykonuje się czynności wobec banków, rejestrów nieruchomości, spółek, ubezpieczycieli i organów podatkowych. Każda z tych instytucji może mieć własne wymogi dokumentacyjne. Rozporządzenie ułatwia uznawanie statusu spadkobiercy, ale nie zastępuje wszystkich krajowych procedur rejestrowych i podatkowych.

Terminy, koszty i ryzyka praktyczne

Rozporządzenie nr 650/2012 nie ustanawia jednego ogólnego terminu na wszczęcie sprawy o ustalenie praw do spadku. Nie oznacza to jednak, że można bezpiecznie odkładać działania. Prawo właściwe może przewidywać terminy dotyczące przyjęcia lub odrzucenia spadku, roszczeń osób bliskich, odpowiedzialności za długi, zaskarżenia testamentu albo zgłoszeń podatkowych.

Jeżeli prawem właściwym jest prawo polskie, oświadczenie o przyjęciu lub odrzuceniu spadku składa się co do zasady w ciągu sześciu miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania. Do zachowania terminu wystarcza złożenie przed jego upływem wniosku do sądu o odebranie oświadczenia. Przy prawie obcym nie wolno automatycznie stosować polskiego terminu, ponieważ zasady i skutki mogą być inne.

Koszt sprawy może obejmować opłatę sądową albo wynagrodzenie notariusza, wpis do rejestru spadkowego, odpisy, tłumaczenia przysięgłe, poświadczenia dokumentów, ustalenie treści prawa obcego, pełnomocnika w drugim państwie oraz opłaty rejestrowe dotyczące konkretnych składników majątku. Wysokość kosztów zależy od wybranej procedury i liczby państw.

Najważniejsze ryzyka praktyczne to:

• przyjęcie błędnego założenia, że obywatelstwo zawsze wyznacza prawo właściwe;
• pominięcie testamentowego wyboru prawa lub uznanie za wybór sformułowania, które nim nie jest;
• spóźnienie się z odrzuceniem spadku według prawa rzeczywiście właściwego;
• brak dowodów pozwalających ustalić miejsce zwykłego pobytu;
• założenie, że orzeczenie lub dokument spadkowy automatycznie załatwi podatki i wpisy w każdym państwie;
• równoległe wszczęcie postępowań przed organami różnych państw bez sprawdzenia jurysdykcji.

Najczęstsze błędy i odpowiedzi na pytania

Błąd 1: prawo kraju położenia nieruchomości zawsze reguluje jej dziedziczenie. Rozporządzenie przyjmuje zasadę jedności spadku. Co do zasady to samo prawo reguluje mieszkanie, rachunki i pozostały majątek, choć wpis do księgi lub rejestru nadal podlega wymogom państwa położenia nieruchomości.

Błąd 2: polski paszport oznacza automatycznie prawo polskie. Obywatelstwo umożliwia wybór prawa, ale bez wyboru decyduje zazwyczaj ostatnie miejsce zwykłego pobytu.

Błąd 3: wybór prawa można uzgodnić dopiero po śmierci. Spadkobiercy nie mogą po śmierci zastąpić wyboru, którego zmarły nie dokonał. Mogą natomiast w ustawowych warunkach uzgodnić wybór sądu, jeżeli spadkodawca wcześniej wybrał prawo państwa członkowskiego.

Błąd 4: europejskie poświadczenie spadkowe rozstrzyga spór o prawo właściwe bez badania dokumentów. Organ wydający poświadczenie musi wcześniej ustalić podstawę dziedziczenia, prawo właściwe i zakres uprawnień. Poświadczenie jest rezultatem tej analizy, a nie jej zamiennikiem.

FAQ

Czy polski sąd zawsze stosuje prawo polskie?

Nie. Polski sąd może mieć jurysdykcję do prowadzenia sprawy, a jednocześnie stosować prawo innego państwa wskazane przez rozporządzenie nr 650/2012.

Czy obywatel Polski mieszkający za granicą podlega prawu polskiemu?

Nie automatycznie. Bez skutecznego wyboru prawa zasadą jest prawo państwa ostatniego miejsca zwykłego pobytu. Prawo polskie można wybrać jako prawo obywatelstwa w testamencie lub innym rozrządzeniu na wypadek śmierci.

Czy można wybrać prawo kraju, w którym znajduje się mieszkanie?

Tylko wtedy, gdy jest to równocześnie prawo państwa obywatelstwa spadkodawcy w chwili wyboru albo śmierci. Samo posiadanie nieruchomości nie daje prawa do wyboru systemu prawnego tego państwa.

Czy każde sformułowanie testamentu o prawie polskim jest skutecznym wyborem?

Nie zawsze. Wybór powinien być wyraźny albo jednoznacznie wynikać z treści rozrządzenia. Skuteczność testamentu i samego wyboru trzeba ocenić według reguł rozporządzenia oraz prawa wskazanego dla danej kwestii.

Czy spadkobiercy mogą po śmierci wybrać inne prawo?

Nie mogą zastąpić wyboru prawa, którego zmarły nie dokonał. Mogą natomiast podejmować określone decyzje proceduralne, w tym w pewnych warunkach uzgodnić wybór sądu, jeżeli zmarły skutecznie wybrał prawo państwa członkowskiego.

Czy Dania i Irlandia stosują rozporządzenie spadkowe UE?

Nie. Państwa te nie uczestniczą w rozporządzeniu nr 650/2012 i ich organy posługują się własnymi normami kolizyjnymi oraz proceduralnymi.

Co z dziedziczeniem związanym z Wielką Brytanią?

Wielka Brytania jest traktowana jako państwo trzecie. Organ państwa uczestniczącego może wskazać prawo brytyjskie jako właściwe, ale trzeba dodatkowo zbadać brytyjskie reguły kolizyjne i możliwość odesłania.

Czy europejskie poświadczenie spadkowe jest obowiązkowe?

Nie. Jest fakultatywnym dokumentem ułatwiającym wykazywanie praw w innych państwach uczestniczących. W zależności od sprawy wystarczające może być krajowe orzeczenie lub akt poświadczenia dziedziczenia.

Podsumowanie

Ustalenie prawa właściwego w sprawie spadkowej w UE wymaga przede wszystkim sprawdzenia testamentu i odtworzenia rzeczywistego centrum życia zmarłego. Bez wyboru prawa zasadą jest ostatnie miejsce zwykłego pobytu, a nie obywatelstwo ani położenie majątku. Przed złożeniem wniosku należy oddzielnie ustalić jurysdykcję, przygotować dowody pobytu i sprawdzić terminy wynikające z prawa, które może regulować spadek.

Źródła

• Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 650/2012 z 4 lipca 2012 r., w szczególności art. 4, 20–23, 34–35 oraz 83–84.
• Rozporządzenie wykonawcze Komisji (UE) nr 1329/2014 z 9 grudnia 2014 r. ustanawiające formularze dotyczące rozporządzenia nr 650/2012.
• Ustawa z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 1015.
• Ustawa z 14 lutego 1991 r. – Prawo o notariacie, w szczególności przepisy o aktach poświadczenia dziedziczenia i europejskich poświadczeniach spadkowych.
• Europejski portal e-Sprawiedliwość, informacje o dziedziczeniu transgranicznym i organach właściwych w Polsce.

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.