Testament zagraniczny w Polsce – uznanie formy i skutków

Najczęstszy błąd w sprawach transgranicznych polega na założeniu, że testament sporządzony za granicą musi być zgodny z polskimi wymaganiami formalnymi. Tak nie jest. Polski sąd może posłużyć się testamentem sporządzonym zgodnie z prawem obcym, jeżeli jego forma spełnia jedną z podstaw przewidzianych w Konwencji haskiej. Równocześnie trzeba ustalić, jakie prawo rządzi samym dziedziczeniem i czy polskie organy mają jurysdykcję do prowadzenia sprawy.

Istota problemu – jak wykorzystać testament sporządzony poza Polską

Jeżeli masz testament sporządzony w Niemczech, Francji, Wielkiej Brytanii, Stanach Zjednoczonych albo w innym państwie i chcesz wykorzystać go w Polsce, nie składa się osobnego wniosku o „uznanie testamentu”. Dokument staje się dowodem w sprawie spadkowej. Sąd albo notariusz musi ustalić przede wszystkim, czy testament istnieje w prawidłowej postaci, czy jest autentyczny, czy został sporządzony w formie uznawanej przez właściwe prawo oraz jakie skutki ma wywołać.

Trzeba przy tym rozdzielić trzy poziomy oceny:

• forma testamentu – np. czy wymagany był własnoręczny podpis, świadkowie albo udział notariusza;
• ważność materialna i dopuszczalność rozrządzenia – m.in. zdolność testatora, wady oświadczenia woli, dopuszczalność określonego rozrządzenia;
• skutki dziedziczenia – kto jest spadkobiercą, jaki ma udział, jakie prawa przysługują osobom pominiętym i jak rozlicza się spadek.

Te trzy kwestie nie muszą podlegać temu samemu prawu. Testament może być formalnie ważny według prawa państwa, w którym został sporządzony, a skutki dziedziczenia mogą być oceniane według prawa państwa ostatniego zwykłego pobytu spadkodawcy albo prawa jego obywatelstwa, jeżeli dokonał skutecznego wyboru prawa.

Jeżeli testament powołuje do spadku osobę spoza rodziny, sam brak pokrewieństwa nie powoduje nieważności rozrządzenia. Wątek krajowych konsekwencji takiego powołania rozwija osobny poradnik o dziedziczeniu przez osobę niespokrewnioną.

Konwencja haska i prawo formy testamentu zagranicznego

Polska jest stroną Konwencji dotyczącej kolizji praw w przedmiocie formy rozporządzeń testamentowych, sporządzonej w Hadze 5 października 1961 r. Konwencja ma bardzo praktyczny cel: zwiększyć szansę utrzymania testamentu w mocy pod względem formalnym, jeżeli został sporządzony w związku z więcej niż jednym państwem.

Zgodnie z art. 1 Konwencji testament jest ważny co do formy, jeżeli odpowiada prawu wewnętrznemu co najmniej jednego z następujących państw lub miejsc:

• miejsca, w którym testator sporządził testament;
• państwa, którego obywatelstwo testator posiadał w chwili sporządzenia testamentu albo w chwili śmierci;
• miejsca, w którym testator miał miejsce zamieszkania w chwili sporządzenia testamentu albo w chwili śmierci;
• miejsca zwykłego pobytu testatora w chwili sporządzenia testamentu albo w chwili śmierci;
• w odniesieniu do nieruchomości – miejsca położenia nieruchomości.

Wystarczy więc, że forma testamentu spełnia wymagania jednego z praw wskazanych przez Konwencję. Nie trzeba wykazywać, że dokument odpowiada jednocześnie prawu polskiemu i prawu państwa sporządzenia. Co ważne, art. 6 Konwencji przewiduje jej stosowanie bez wymogu wzajemności i także wtedy, gdy prawo wskazane przez regułę kolizyjną jest prawem państwa niebędącego stroną Konwencji.

Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 650/2012 zawiera własne zasady formalnej ważności rozrządzeń na wypadek śmierci, ale jego art. 75 ust. 1 wyraźnie zachowuje pierwszeństwo Konwencji haskiej z 1961 r. dla państw członkowskich, które są jej stronami. Dlatego w polskiej sprawie o formę testamentu zasadnicze znaczenie ma właśnie Konwencja haska.

Forma testamentu to jednak nie to samo co jego skuteczność materialna. Dla spadków po osobach zmarłych 17 sierpnia 2015 r. lub później rozporządzenie nr 650/2012 co do zasady wskazuje jako prawo właściwe dla całego spadku prawo państwa zwykłego pobytu zmarłego w chwili śmierci. Spadkodawca może też, na warunkach z art. 22 rozporządzenia, wybrać prawo państwa swojego obywatelstwa. Dopuszczalność i ważność materialną samego rozrządzenia testamentowego ocenia się natomiast według zasad art. 24 i 26 rozporządzenia.

Jeżeli spadkodawca zmarł przed 17 sierpnia 2015 r., nie wolno automatycznie stosować obecnych zasad rozporządzenia nr 650/2012 do całej sprawy. Wtedy znaczenie mają przepisy przejściowe, wcześniejsze reguły prawa prywatnego międzynarodowego i obowiązujące umowy międzynarodowe. Data sporządzenia testamentu również może mieć znaczenie dla oceny jego dopuszczalności i ważności materialnej.

Tłumaczenie, apostille i złożenie testamentu

Sam fakt, że testament jest ważny według prawa właściwego dla jego formy, nie oznacza jeszcze, że polski sąd może od razu posłużyć się dokumentem bez dodatkowych formalności. Trzeba ustalić, czy przedstawiasz oryginał testamentu, urzędowy odpis, notarialny wypis, dokument prywatny czy dokument urzędowy.

Tłumaczenie. Jeżeli testament lub towarzyszące mu dokumenty są w języku obcym, w praktyce należy przygotować tłumaczenie na język polski. Zgodnie z art. 256 Kodeksu postępowania cywilnego sąd może zażądać tłumaczenia dokumentu sporządzonego w języku obcym przez tłumacza przysięgłego. Najbezpieczniej zlecić przekład tłumaczowi przysięgłemu właściwego języka. Tłumaczenie powinno obejmować nie tylko treść testamentu, ale również istotne pieczęcie, poświadczenia, apostille albo klauzule legalizacyjne.

Apostille lub legalizacja. Apostille nie „uznaje testamentu” i nie potwierdza, że jego treść jest zgodna z prawem spadkowym. Poświadcza pochodzenie dokumentu urzędowego, w szczególności autentyczność podpisu, charakter osoby podpisującej oraz – w odpowiednim zakresie – pieczęć lub stempel. Testament własnoręczny jako dokument prywatny co do zasady nie jest dokumentem, na który po prostu uzyskuje się apostille; apostille może natomiast dotyczyć urzędowego lub notarialnego poświadczenia związanego z takim dokumentem.

Jeżeli dokument pochodzi z państwa członkowskiego uczestniczącego w systemie rozporządzenia nr 650/2012 i jest dokumentem wydanym w kontekście tego rozporządzenia, art. 74 znosi wymóg legalizacji i podobnych formalności. Dodatkowo art. 59 reguluje skutki dowodowe dokumentów urzędowych w sprawach spadkowych między państwami członkowskimi. Przy dokumentach z państw trzecich trzeba sprawdzić odpowiednią umowę międzynarodową, Konwencję apostille lub zasady legalizacji. Apostille dla dokumentu zagranicznego uzyskuje się od właściwego organu państwa jego pochodzenia, a nie od polskiego organu po przywiezieniu dokumentu do Polski.

Złożenie testamentu. Jeżeli oryginał testamentu znajduje się u osoby prywatnej, po uzyskaniu wiadomości o śmierci spadkodawcy należy go złożyć w sądzie spadku, chyba że został złożony u notariusza. Kodeks postępowania cywilnego przewiduje możliwość zastosowania środków wobec osoby, która bez uzasadnienia uchyla się od złożenia testamentu. Następnie testament może zostać otwarty i ogłoszony przez sąd albo notariusza po przedstawieniu dowodu śmierci spadkodawcy.

Kolizja z polskim postępowaniem spadkowym

Testament sporządzony za granicą nie daje automatycznie polskiemu sądowi prawa do rozpoznania całego spadku. Najpierw trzeba ustalić jurysdykcję międzynarodową. Zgodnie z art. 4 rozporządzenia nr 650/2012 zasadniczo właściwe są sądy państwa członkowskiego, w którym zmarły miał zwykły pobyt w chwili śmierci.

Jeżeli zmarły miał zwykły pobyt poza państwami uczestniczącymi w rozporządzeniu, polski sąd może mieć jurysdykcję pomocniczą na zasadach art. 10, jeżeli w Polsce znajdują się składniki spadku i spełnione są dodatkowe przesłanki, np. zmarły miał obywatelstwo polskie albo stosunkowo niedawno miał w Polsce zwykły pobyt. W niektórych sytuacjach polskie sądy mogą rozpoznawać jedynie sprawę dotyczącą majątku znajdującego się w Polsce.

Dopiero po ustaleniu jurysdykcji międzynarodowej ustala się właściwy sąd w Polsce. Zgodnie z art. 628 Kodeksu postępowania cywilnego sądem spadku jest co do zasady sąd ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy w Polsce; jeżeli nie można go ustalić – sąd miejsca, w którym znajduje się majątek spadkowy lub jego część, a w braku tych podstaw – Sąd Rejonowy dla m.st. Warszawy.

Jeżeli postępowanie spadkowe zostało już przeprowadzone w innym państwie uczestniczącym w rozporządzeniu nr 650/2012, trzeba zbadać skutki zagranicznego orzeczenia lub dokumentu urzędowego, zamiast mechanicznie wszczynać drugą, równoległą sprawę w Polsce. Orzeczenia wydane w innym państwie członkowskim są co do zasady uznawane bez osobnego postępowania, a zagraniczne dokumenty urzędowe korzystają z zasad przewidzianych w art. 59 rozporządzenia. Dla orzeczeń i dokumentów z państw trzecich obowiązują odrębne reguły wynikające z Kodeksu postępowania cywilnego i umów międzynarodowych.

Nie można też zakładać, że skoro sprawę prowadzi polski sąd, zawsze zastosuje on polskie prawo spadkowe. Rozporządzenie nr 650/2012 wyraźnie rozdziela jurysdykcję od prawa właściwego. Polski sąd może być właściwy, a jednocześnie stosować prawo obce.

W sprawach rodzinnych znaczenie ma także to, kogo testament powołuje do spadku i czy w Polsce trzeba uzyskać formalne potwierdzenie praw spadkobiercy. Przykładowo, jeżeli spadkodawcą była ciocia, praktycznym uzupełnieniem może być poradnik dotyczący spadku po cioci z testamentu. Sam fakt zagranicznego sporządzenia testamentu nie zmienia jednak zasad ustalania jurysdykcji i prawa właściwego.

Dokumenty i dowody, które trzeba przygotować

W sprawie zagranicznego testamentu sam dokument testamentu zwykle nie wystarcza. Organ musi mieć dane pozwalające ustalić łączniki wskazane w Konwencji haskiej i rozporządzeniu nr 650/2012. Dlatego przygotowanie akt powinno objąć nie tylko treść rozrządzenia, ale także dowody dotyczące spadkodawcy i jego sytuacji życiowej.

Jeżeli forma testamentu jest nietypowa dla prawa polskiego – np. dokument został sporządzony według obcej procedury notarialnej albo z udziałem świadków – warto zgromadzić materiały pozwalające zidentyfikować tę formę. Samo stwierdzenie, że „tak sporządza się testamenty w danym kraju”, może nie wystarczyć, gdy druga strona kwestionuje ważność dokumentu.

Procedura krok po kroku

Przy testamencie zagranicznym kolejność działań ma znaczenie. Najbezpieczniej zacząć od ustalenia, gdzie toczy się lub powinno toczyć postępowanie, a dopiero potem kompletować formalności dokumentowe. Szerszy kontekst takich spraw opisuje poradnik o spadku zagranicznym.

Działania przed sprawą

1. Zabezpiecz oryginał testamentu. Nie nanoś na dokument żadnych adnotacji, nie zszywaj go ponownie i nie ingeruj w jego stan. Jeżeli testament przechowuje notariusz lub urząd za granicą, ustal tryb uzyskania urzędowego wypisu lub odpisu.
2. Ustal datę i miejsce sporządzenia. Te dane są kluczowe dla oceny formy według Konwencji haskiej.
3. Ustal obywatelstwo, miejsce zamieszkania i zwykły pobyt spadkodawcy. Potrzebne mogą być dane zarówno z chwili sporządzenia testamentu, jak i z chwili śmierci.
4. Sprawdź, czy testament zawiera wybór prawa. Nie każdy zwrot typu „stosuję prawo polskie” będzie skuteczny, ale wyraźny wybór prawa obywatelstwa może mieć zasadnicze znaczenie dla całego spadku.
5. Sprawdź jurysdykcję. Ustal, czy sprawa powinna być prowadzona w Polsce, innym państwie członkowskim czy państwie trzecim.
6. Ustal status dokumentu. Dopiero na tym etapie decyduj o apostille, legalizacji, odpisie urzędowym i tłumaczeniu.

Sąd, notariusz lub urząd

Jeżeli sprawa jest bezsporna, a spełnione są warunki prawa polskiego i prawa unijnego, można sprawdzić możliwość sporządzenia aktu poświadczenia dziedziczenia u notariusza. W sprawie spornej – zwłaszcza gdy kwestionowana jest ważność testamentu, autentyczność podpisu, treść prawa obcego, krąg spadkobierców albo jurysdykcja – właściwą drogą jest zazwyczaj postępowanie sądowe.

Urząd stanu cywilnego nie „uznaje” testamentu i nie rozstrzyga, kto dziedziczy. Może natomiast wydać potrzebne akty stanu cywilnego. Organy konsularne lub właściwe organy państwa pochodzenia dokumentu mogą uczestniczyć w uzyskiwaniu lub uwierzytelnianiu dokumentów, ale nie zastępują sądu lub notariusza przy stwierdzaniu praw do spadku.

Jeżeli w Polsce potrzebne jest sądowe stwierdzenie nabycia spadku, do wniosku trzeba dołączyć testament lub wskazać, gdzie się znajduje, wymienić zainteresowanych i przedstawić dokumenty pozwalające sądowi ustalić właściwość, prawo właściwe oraz krąg spadkobierców. Przy zagranicznym testamencie trzeba liczyć się z wezwaniem do uzupełnienia tłumaczeń, poświadczeń albo informacji dotyczących prawa obcego.

Czynności po rozstrzygnięciu

Po uzyskaniu prawomocnego postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku albo zarejestrowanego aktu poświadczenia dziedziczenia można przejść do dalszych czynności dotyczących konkretnych składników majątku. Jeżeli majątek znajduje się również za granicą, może być potrzebne posłużenie się polskim orzeczeniem, dokumentem urzędowym albo Europejskim Poświadczeniem Spadkowym w innym państwie.

Trzeba też pamiętać, że kwestie podatkowe, wpisy do ksiąg wieczystych, rachunki bankowe, udziały w spółkach i rozliczenia z innymi spadkobiercami mają własne procedury i terminy. Uznanie testamentu za skuteczny w postępowaniu spadkowym nie zastępuje tych czynności.

Terminy, koszty i ryzyka praktyczne

Nie ma jednego terminu na „uznanie zagranicznego testamentu”. Nie istnieje termin, po którego upływie poprawnie sporządzony testament zagraniczny automatycznie przestaje być możliwy do wykorzystania w Polsce. Są jednak inne terminy, które mogą mieć decydujące znaczenie.

Jeżeli zastosowanie ma polskie prawo do przyjęcia lub odrzucenia spadku, oświadczenie składa się co do zasady w terminie sześciu miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swego powołania. Gdy właściwe jest prawo obce, trzeba sprawdzić terminy przewidziane przez to prawo. Nie należy więc zakładać, że polski sześciomiesięczny termin działa w każdej sprawie transgranicznej.

Osoba, która posiada testament, powinna złożyć go po uzyskaniu wiadomości o śmierci spadkodawcy. Przepisy nie przewidują tu prostego terminu liczonego w dniach, ale bezzasadne przetrzymywanie dokumentu może prowadzić do reakcji sądu i zwiększać ryzyko procesowe.

Jeżeli konieczne jest sądowe postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku, opłata od wniosku wynosi obecnie 100 zł, a dodatkowo pobiera się 5 zł za wpis do Rejestru Spadkowego. Do tego mogą dojść koszty tłumaczenia przysięgłego, uzyskania odpisów, apostille lub legalizacji, korespondencji zagranicznej, pełnomocnika oraz – w bardziej złożonych sprawach – ustalania treści prawa obcego.

W postępowaniu notarialnym koszt zależy od wymaganych czynności, liczby dokumentów, wypisów i podatku VAT. Przy elemencie zagranicznym notariusz może potrzebować dodatkowych dokumentów albo uznać, że z powodu sporu lub braku możliwości jednoznacznego ustalenia praw spadkobierców sprawa powinna trafić do sądu.

Najważniejsze ryzyka praktyczne to:

• złożenie sprawy w państwie lub sądzie bez jurysdykcji;
• utożsamienie prawa formy testamentu z prawem właściwym dla całego spadku;
• brak oryginału albo urzędowego odpisu testamentu;
• tłumaczenie nieuwzględniające pieczęci, poświadczeń i dopisków;
• uzyskanie apostille na niewłaściwy dokument albo pominięcie legalizacji, gdy jest wymagana;
• pominięcie wcześniejszego lub późniejszego testamentu;
• równoległe prowadzenie postępowań w dwóch państwach;
• przeoczenie terminu do przyjęcia lub odrzucenia spadku albo innych terminów wynikających z prawa właściwego.

Najczęstsze błędy i odpowiedzi na pytania

Błąd 1: „Testament jest z zagranicy, więc w Polsce jest nieważny”.
Nie. Zagraniczne miejsce sporządzenia samo w sobie nie jest wadą. Konwencja haska celowo przewiduje kilka alternatywnych praw, według których można utrzymać ważność formy testamentu.

Błąd 2: „Skoro testament jest notarialny, apostille zawsze jest konieczna”.
Nie zawsze. Trzeba sprawdzić państwo pochodzenia, rodzaj dokumentu i podstawę jego użycia w Polsce. W obrocie między państwami uczestniczącymi w rozporządzeniu nr 650/2012 część formalności została zniesiona.

Błąd 3: „Wystarczy skan testamentu”.
Skan może pomóc na etapie wstępnej analizy, ale w postępowaniu spadkowym kluczowe znaczenie ma oryginał albo urzędowo dopuszczalny odpis. Jeżeli oryginał jest przechowywany w zagranicznym depozycie, trzeba ustalić właściwy tryb uzyskania dokumentu.

Błąd 4: „Polski sąd zawsze stosuje polskie prawo”.
Nie. Jurysdykcja i prawo właściwe są dwiema odrębnymi kwestiami. Polski sąd może mieć jurysdykcję i stosować prawo obce.

Błąd 5: „Jeżeli testament jest formalnie ważny, nie można go już kwestionować”.
Formalna ważność nie wyłącza sporu o autentyczność, zdolność testatora, wady oświadczenia woli, odwołanie testamentu albo inne kwestie materialne. Jeżeli problem dotyczy dokumentu własnoręcznego, uzupełnieniem jest poradnik o podważeniu testamentu własnoręcznego.

Błąd 6: „Najpierw załatwię apostille, a potem sprawdzę, czy jest potrzebna”.
To często prowadzi do zbędnych kosztów. Najpierw trzeba zakwalifikować dokument i ustalić podstawę jego użycia w Polsce.

FAQ

Czy testament sporządzony za granicą trzeba przepisać u polskiego notariusza?

Nie. Jeżeli testament jest ważny co do formy według właściwych reguł, nie trzeba sporządzać jego polskiej „wersji”. Potrzebne może być natomiast tłumaczenie, urzędowy odpis, apostille albo inne poświadczenie pozwalające użyć dokumentu w postępowaniu.

Czy polski sąd może uznać testament napisany zgodnie z prawem obcym?

Tak. Konwencja haska z 1961 r. przewiduje kilka alternatywnych podstaw oceny formy. Testament może być formalnie ważny np. dlatego, że odpowiada prawu miejsca sporządzenia, prawu obywatelstwa testatora albo prawu jego zwykłego pobytu.

Czy każdy testament zagraniczny wymaga apostille?

Nie. Apostille dotyczy obrotu dokumentami urzędowymi i nie jest uniwersalnym warunkiem ważności testamentu. Konieczność jej uzyskania zależy od charakteru dokumentu, państwa pochodzenia oraz obowiązujących umów i przepisów unijnych.

Czy wystarczy tłumaczenie wykonane samodzielnie?

Do wstępnej analizy może pomóc, ale w postępowaniu sądowym sąd może zażądać tłumaczenia przez tłumacza przysięgłego. Przy ważnym zagranicznym testamencie warto od razu przygotować przekład obejmujący treść dokumentu i wszystkie istotne poświadczenia.

Gdzie złożyć zagraniczny testament po śmierci spadkodawcy?

Jeżeli testament znajduje się u osoby prywatnej, powinien zostać złożony w sądzie spadku albo u notariusza. W sprawie transgranicznej przed wszczęciem właściwego postępowania trzeba jednak dodatkowo ustalić jurysdykcję międzynarodową.

Czy polski sąd będzie stosował polskie prawo do skutków testamentu?

Nie zawsze. Dla spadków objętych rozporządzeniem nr 650/2012 zasadą jest prawo państwa zwykłego pobytu zmarłego w chwili śmierci, chyba że zachodzi wyjątek albo spadkodawca skutecznie wybrał prawo swojego obywatelstwa.

Co jeśli istnieje już zagraniczne orzeczenie spadkowe?

Trzeba je przeanalizować przed wszczęciem nowej sprawy w Polsce. W relacjach między państwami uczestniczącymi w rozporządzeniu nr 650/2012 obowiązują unijne zasady uznawania orzeczeń i dokumentów urzędowych. Dla państw trzecich podstawą mogą być przepisy Kodeksu postępowania cywilnego albo umowy międzynarodowe.

Podsumowanie

Testament sporządzony za granicą może być skutecznie wykorzystany w Polsce, ale nie ocenia się go wyłącznie według polskich zasad testamentowych. Najpierw trzeba ustalić jego formę na podstawie Konwencji haskiej z 1961 r., następnie prawo właściwe dla ważności materialnej i skutków dziedziczenia, a także jurysdykcję organu prowadzącego sprawę.

Praktycznie należy zacząć od zabezpieczenia oryginału lub urzędowego odpisu, ustalenia daty i miejsca sporządzenia, obywatelstwa i zwykłego pobytu spadkodawcy, a następnie sprawdzić tłumaczenie, status apostille lub legalizacji oraz ewentualne postępowania prowadzone za granicą. Dopiero taki komplet pozwala bezpiecznie zdecydować, czy sprawę kierować do polskiego sądu, notariusza czy najpierw uzyskać dodatkowe dokumenty w państwie pochodzenia testamentu.

Źródła

• Konwencja dotycząca kolizji praw w przedmiocie formy rozporządzeń testamentowych, sporządzona w Hadze 5 października 1961 r. – w szczególności art. 1, 6 i 7; Dz.U. 1969 nr 34 poz. 284.
• Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 650/2012 z 4 lipca 2012 r. – w szczególności art. 4, 10, 20–24, 26, 59, 74–75 i 83.
• Ustawa z 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego – w szczególności art. 256, 628, 646, 649 i przepisy dotyczące zagranicznych dokumentów urzędowych.
• Ustawa z 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych – opłata od wniosku o stwierdzenie nabycia spadku.
• Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z 7 września 2016 r. w sprawie sposobu uiszczania i wysokości opłat za wpisy dokonywane w Rejestrze Spadkowym przez notariusza albo sąd.