Konta internetowe i dobra cyfrowe po śmierci – co dziedziczą bliscy?

Prawo spadkowe nie posługuje się jedną zamkniętą kategorią „dóbr cyfrowych”. Dlatego po śmierci użytkownika nie można przyjąć jednej zasady dla poczty elektronicznej, profilu społecznościowego, domeny, biblioteki e-booków, plików w chmurze i praw autorskich. Każdy składnik trzeba zakwalifikować według jego rzeczywistej treści prawnej.

Punktem wyjścia jest art. 922 Kodeksu cywilnego. Do spadku przechodzą prawa i obowiązki majątkowe zmarłego, natomiast nie należą do niego prawa i obowiązki ściśle związane z jego osobą ani prawa przechodzące po śmierci na oznaczone osoby niezależnie od dziedziczenia. To rozróżnienie jest szczególnie ważne w świecie cyfrowym, gdzie dostęp techniczny do usługi często nie jest tym samym co prawo majątkowe.

Istota problemu – ustalić los kont, licencji, domen i treści cyfrowych

Najczęstszy błąd polega na traktowaniu wszystkich aktywów cyfrowych jak rzeczy należących do zmarłego. Tymczasem konto internetowe może być jedynie sposobem korzystania z usługi, licencja może być niezbywalna, domena jest związana z umową o jej utrzymywanie, a pliki przechowywane w chmurze mogą jednocześnie zawierać treści objęte odrębnymi prawami majątkowymi.

Dlatego należy zadać cztery osobne pytania: czy zmarły miał określone prawo majątkowe, czy było ono zbywalne, czy umowa wygasała z jego śmiercią oraz jakie warunki dostawca stawia osobie, która po śmierci użytkownika chce uzyskać dostęp, kopię danych, wypłatę środków, zmianę abonenta albo zamknięcie konta.

W praktyce pomocne jest szersze rozróżnienie, co wchodzi do spadku a co przechodzi na określone osoby poza zwykłym mechanizmem dziedziczenia. Przy dobrach cyfrowych ta kwalifikacja powinna poprzedzać każdą próbę przejęcia konta.

Prawa majątkowe a regulaminy usług

Sam regulamin platformy nie powinien być utożsamiany z prawem spadkowym. Może on jednak określać, czy konto jest osobiste, czy użytkownik może przenieść licencję, kiedy umowa wygasa oraz jakie dokumenty są potrzebne do obsługi osoby działającej po śmierci użytkownika. Jednocześnie regulamin dotyczący konta nie przesądza automatycznie o losie odrębnego prawa majątkowego, które należało do zmarłego.

Przykładowo, konto twórcy może być nieprzenoszalne, ale pozostawione przez niego fotografie, teksty lub nagrania mogą być przedmiotem praw majątkowych. Autorskie prawa majątkowe co do zasady mogą przechodzić w drodze dziedziczenia, natomiast autorskie prawa osobiste są niezbywalne i nie wygasają w taki sam sposób. Szersze zasady omawia osobny poradnik o prawach autorskich po śmierci twórcy.

Podobnie należy oceniać licencje. Zakup dostępu do programu, gry, filmu lub książki cyfrowej nie zawsze oznacza nabycie prawa, które można przekazać innej osobie. Trzeba ustalić, czy użytkownik nabył egzemplarz albo zbywalne prawo, czy jedynie osobistą licencję na korzystanie z usługi. Jeżeli licencja jest przypisana do konkretnego użytkownika i nie może być przeniesiona, spadkobierca nie powinien zakładać, że odziedziczył ją tylko dlatego, że odziedziczył komputer lub telefon.

W przypadku domeny internetowej szczególne znaczenie ma umowa z rejestratorem i zasady właściwego rejestru. Dla domeny .pl regulamin NASK opisuje usługę utrzymywania nazwy domeny i status abonenta. Po śmierci abonenta trzeba więc wykazać następstwo prawne i przejść procedurę właściwą dla rejestratora, zamiast ograniczać się do posiadania loginu do panelu.

Dostęp do urządzeń i haseł

Odziedziczenie telefonu, komputera lub dysku nie jest równoznaczne z automatycznym prawem do logowania się do wszystkich kont dostępnych na tym urządzeniu. Własność rzeczy i uprawnienie do dostępu do systemu informatycznego to dwa odrębne zagadnienia.

Jeżeli spadkobierca zna kod PIN albo hasło, powinien najpierw ustalić, czy jest uprawniony do użycia tych danych i czy regulamin przewiduje specjalną procedurę po śmierci użytkownika. Art. 267 Kodeksu karnego penalizuje uzyskanie dostępu do informacji lub systemu informatycznego bez uprawnienia, w tym przez przełamywanie albo omijanie zabezpieczeń. W sytuacji spornej lub niejasnej bezpieczniejszą drogą jest formalne żądanie skierowane do usługodawcy, poparte dokumentami spadkowymi.

Nie należy również od razu resetować urządzenia, usuwać konta ani formatować dysku. Taka czynność może zniszczyć dowody istnienia praw majątkowych, historię płatności, dane o domenach, umowy, korespondencję dotyczącą wierzytelności lub kopie utworów. Jeżeli urządzenie może zawierać istotne dane, najpierw warto zabezpieczyć je w stanie niezmienionym i sporządzić podstawową dokumentację.

Testament cyfrowy oraz wykonawca testamentu

Polskie prawo nie przewiduje odrębnej ustawowej formy „testamentu cyfrowego”. Plik tekstowy, wiadomość e-mail, dokument zapisany w chmurze czy lista haseł nie stają się testamentem tylko dlatego, że zawierają instrukcje na wypadek śmierci. Rozrządzić majątkiem na wypadek śmierci można przez testament, który musi spełniać wymagania jednej z przewidzianych prawem form.

Testament własnoręczny powinien być w całości napisany pismem ręcznym i podpisany, a co do zasady także opatrzony datą. Testament może być również sporządzony w formie aktu notarialnego. Jeżeli celem jest przekazanie majątku osobie spoza rodziny, trzeba pamiętać, że dziedziczenie przez osobę niespokrewnioną wymaga prawidłowego ukształtowania rozrządzeń testamentowych i może wywoływać dalsze skutki, których nie zastąpi prywatna lista loginów.

Praktycznym rozwiązaniem może być rozdzielenie dwóch dokumentów: testamentu zawierającego skuteczne rozrządzenia majątkowe oraz prywatnego, aktualizowanego spisu aktywów cyfrowych. Taki spis może wskazywać nazwę usługi, rodzaj prawa, e-mail rejestracyjny, miejsce przechowywania dokumentów i sposób odnalezienia danych dostępowych. Nie ma potrzeby wpisywania wszystkich haseł bezpośrednio do testamentu.

Kodeks cywilny pozwala powołać w testamencie wykonawcę testamentu, także do zarządu oznaczonym składnikiem majątku. Przy rozbudowanym majątku cyfrowym wykonawca może pomóc uporządkować domeny, rozliczenia, prawa do treści i kontakty z usługodawcami, o ile zakres jego zadań został prawidłowo określony i mieści się w granicach prawa.

Dokumenty i dowody, które trzeba przygotować

W sprawach dotyczących dóbr cyfrowych dokumenty często są rozproszone. Część znajduje się w aktach stanu cywilnego, część u notariusza albo w sądzie, a część wyłącznie w urządzeniach i korespondencji zmarłego. Im wcześniej powstanie spójny zestaw dowodów, tym łatwiej wykazać zarówno status spadkobiercy, jak i istnienie konkretnego prawa.

Postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku lub akt poświadczenia dziedziczenia potwierdzają krąg spadkobierców i ich udziały. Nie oznacza to jednak, że dokument będzie wymieniał wszystkie domeny, konta, pliki i licencje. Dlatego usługodawca może dodatkowo żądać dowodu, że dane prawo należało do zmarłego i że w ogóle podlega sukcesji.

Procedura krok po kroku

Działania przed sprawą

Najpierw ustal, czy dobra cyfrowe mają znaczenie majątkowe, dowodowe lub organizacyjne. Nie trzeba od razu odzyskiwać wszystkich kont. Priorytetem powinny być domeny z bliskim terminem odnowienia, usługi generujące koszty, konta z należnościami, urządzenia zawierające dokumentację oraz treści, które mogą przedstawiać wartość gospodarczą.

Następnie ustal podstawę dziedziczenia. Jeżeli istnieje testament, należy zabezpieczyć jego oryginał. Osoba, u której znajduje się testament, po uzyskaniu wiadomości o śmierci spadkodawcy powinna złożyć go w sądzie spadku, chyba że został złożony u notariusza. Równolegle warto sporządzić spis aktywów cyfrowych bez ingerowania w zabezpieczenia techniczne.

Na tym etapie nie rozdzielaj jeszcze kont i praw między członków rodziny wyłącznie na podstawie ustnych ustaleń. Najpierw trzeba ustalić, kto jest spadkobiercą i w jakim udziale.

Sąd, notariusz lub urząd – kiedy który tryb jest potrzebny?

Jeżeli spadkobiercy chcą formalnie wykazać swoje prawa, mogą uzyskać sądowe stwierdzenie nabycia spadku albo – gdy spełnione są warunki ustawowe – zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia u notariusza. W postępowaniu sądowym właściwy jest co do zasady sąd spadku, czyli sąd ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy; gdy tego miejsca w Polsce nie da się ustalić, znaczenie ma miejsce położenia majątku spadkowego.

Notarialny akt poświadczenia dziedziczenia jest praktycznym rozwiązaniem w sprawach, w których możliwe jest przeprowadzenie procedury notarialnej z udziałem wszystkich wymaganych osób i nie występują przeszkody ustawowe. Jeżeli istnieje spór co do testamentu, kręgu spadkobierców albo podstaw dziedziczenia, sprawa może wymagać rozstrzygnięcia przez sąd. Szerzej samą procedurę pokazuje poradnik o stwierdzeniu nabycia spadku z testamentu.

Urząd stanu cywilnego nie „przepisuje” dóbr cyfrowych na spadkobierców, ale wydaje odpisy aktów stanu cywilnego potrzebne w postępowaniu. Inne urzędy mogą mieć znaczenie w odrębnych kwestiach podatkowych lub działalności gospodarczej, lecz samo ustalenie prawa do kont, licencji, domen i treści opiera się przede wszystkim na prawie spadkowym, treści umów oraz procedurach usługodawców.

Czynności po rozstrzygnięciu

Po uzyskaniu prawomocnego postanowienia sądu albo zarejestrowanego aktu poświadczenia dziedziczenia przygotuj osobne zgłoszenie do każdego usługodawcy. Załącz wyłącznie te dokumenty, których rzeczywiście wymaga procedura. Typowo będą to dokument potwierdzający śmierć, dokument dziedziczenia, dane identyfikujące spadkobiercę oraz informacje pozwalające zidentyfikować konto, domenę lub umowę.

W zgłoszeniu precyzyjnie określ żądanie. Inaczej formułuje się wniosek o wypłatę salda, inaczej o zmianę abonenta domeny, inaczej o przekazanie kopii danych, a jeszcze inaczej o zamknięcie lub upamiętnienie profilu. Nie zakładaj, że usługodawca przekaże pełne dane logowania. Często właściwym rozwiązaniem jest wykonanie konkretnej czynności na rzecz spadkobiercy bez przekazywania hasła do konta zmarłego.

Jeżeli prawo przysługuje kilku spadkobiercom, trzeba również uwzględnić zasady zarządu majątkiem spadkowym do czasu działu spadku. Samo stwierdzenie nabycia spadku nie przyznaje jednemu spadkobiercy wszystkich praw do konkretnego składnika tylko dlatego, że to on pierwszy skontaktował się z dostawcą.

Terminy, koszty i ryzyka praktyczne

Nie ma jednego ustawowego terminu na „odziedziczenie konta internetowego”. Istnieją jednak terminy, których nie wolno przeoczyć. Najważniejszy z punktu widzenia samego spadku to sześć miesięcy na złożenie oświadczenia o przyjęciu albo odrzuceniu spadku, liczone od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania. Brak oświadczenia w tym terminie oznacza co do zasady przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Stwierdzenie nabycia spadku albo poświadczenie dziedziczenia może nastąpić przed upływem sześciu miesięcy od śmierci, jeżeli wszyscy znani spadkobiercy złożyli już oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku.

W przypadku aktywów cyfrowych równie ważne bywają terminy umowne: odnowienie domeny, opłacenie hostingu, wygaśnięcie abonamentu, okres przechowywania danych po rozwiązaniu umowy czy termin na reakcję na wezwanie dostawcy. Ich długość zależy od konkretnej usługi, dlatego trzeba sprawdzać je indywidualnie.

Opłata stała od wniosku o stwierdzenie nabycia spadku wynosi 100 zł. Poza nią mogą pojawić się koszty odpisów dokumentów, pełnomocnika, tłumaczeń, opinii specjalisty, odzyskiwania danych oraz czynności notarialnych. W postępowaniu notarialnym wysokość kosztów zależy od wykonywanych czynności i obowiązujących stawek, dlatego przed wizytą warto poprosić kancelarię o informację o pełnym koszcie.

Największe ryzyka praktyczne to utrata domeny lub danych przed zakończeniem formalności, przejęcie konta przez osobę nieuprawnioną, zniszczenie dowodów przez reset urządzenia, nieuwzględnienie aktywnych zobowiązań oraz błędne założenie, że każde cyfrowe „zakupione” dobro jest zbywalne. Im większa wartość gospodarcza konta lub treści, tym ważniejsze jest rozdzielenie kwestii dostępu technicznego od kwestii prawa do majątku.

Najczęstsze błędy i odpowiedzi na pytania

W praktyce problemy z dobrami cyfrowymi wynikają zwykle nie z braku jakiegokolwiek prawa, lecz z błędnej kolejności działań. Najczęstsze błędy to:

• uznanie, że znajomość hasła automatycznie daje prawo do korzystania z konta;
• utożsamienie własności telefonu lub komputera z prawem do wszystkich usług dostępnych na urządzeniu;
• pominięcie regulaminu i warunków licencji;
• próba przeniesienia konta, mimo że faktycznie dziedziczeniu podlega tylko saldo, wierzytelność albo odrębne prawo do treści;
• zbyt późne sprawdzenie terminu odnowienia domeny lub hostingu;
• umieszczenie wszystkich haseł bezpośrednio w testamencie, zamiast zastosowania bezpiecznego i aktualizowanego sposobu przekazania informacji;
• usuwanie danych z urządzeń przed zabezpieczeniem dokumentów i dowodów;
• ignorowanie sześciomiesięcznego terminu na decyzję o przyjęciu lub odrzuceniu całego spadku tylko dlatego, że uwaga rodziny skupia się na aktywach cyfrowych.

Jeżeli usługodawca odmawia wykonania żądania, trzeba sprawdzić podstawę odmowy. Czasem problemem jest brak dokumentu potwierdzającego dziedziczenie, czasem osobisty charakter usługi, a czasem zbyt szeroko sformułowane żądanie. Warto wtedy oddzielić żądanie dostępu do konta od żądania wypłaty należności, przeniesienia prawa, wydania kopii własnych treści albo zamknięcia usługi.

FAQ

Czy konto e-mail przechodzi na spadkobierców?

Nie automatycznie. Trzeba oddzielić samo konto i umowę z dostawcą od praw majątkowych oraz danych znajdujących się na koncie. Dostawca może przewidywać własną procedurę po śmierci użytkownika i nie musi przekazywać spadkobiercy loginu ani pełnego dostępu do skrzynki.

Czy mogę zalogować się na konto zmarłego, jeśli znam hasło?

Sama znajomość hasła nie rozstrzyga, czy masz uprawnienie do dostępu. Jeżeli regulamin, zakres praw spadkowych lub charakter danych budzą wątpliwości, lepiej skorzystać z oficjalnej procedury usługodawcy zamiast obchodzić zabezpieczenia.

Czy kupione gry, e-booki i filmy zawsze są dziedziczone?

Nie. Często użytkownik nabywa jedynie licencję na korzystanie z treści na określonych warunkach. O tym, czy uprawnienie może przejść na spadkobiercę, decydują przepisy, charakter prawa i treść umowy lub licencji.

Czy domena internetowa może przejść na spadkobierców?

Może istnieć majątkowe prawo wynikające z umowy dotyczącej utrzymywania domeny, ale jego realizacja wymaga sprawdzenia regulaminu rejestru i rejestratora. W praktyce spadkobiercy powinni wykazać następstwo prawne i pilnować terminów odnowienia.

Czy testament zapisany na komputerze jest ważny?

Sam zapis cyfrowy nie tworzy odrębnej formy testamentu. Testament musi spełniać wymagania przewidziane przez Kodeks cywilny, np. formę własnoręczną albo notarialną. Plik komputerowy może być użyteczną instrukcją organizacyjną, ale nie należy zakładać, że zastąpi ważny testament.

Czy w postanowieniu o stwierdzeniu nabycia spadku sąd wymieni wszystkie konta i domeny?

Co do zasady nie. Sąd stwierdza, kto nabył spadek i w jakich udziałach. Przy kontakcie z usługodawcą może być potrzebne dodatkowe wykazanie, że konkretne prawo lub umowa należały do zmarłego i mogą przejść na następców prawnych.

Co zrobić, gdy rodzina nie wie, jakie konta miał zmarły?

Warto zacząć od urządzeń, skrzynek z dokumentami, historii płatności, faktur, wiadomości od rejestratorów i dostawców usług oraz zapisanych nazw usług. Należy przy tym unikać obchodzenia zabezpieczeń i niszczenia danych przez resetowanie urządzeń.

Podsumowanie

Po śmierci użytkownika nie dziedziczy się automatycznie „Internetu zmarłego” jako jednego pakietu. Trzeba osobno ustalić, które prawa majątkowe wchodzą do spadku, które umowy lub licencje są osobiste oraz jakie formalności przewiduje dany dostawca. Najbezpieczniejsza kolejność to zabezpieczenie dowodów, ustalenie spadkobierców, uzyskanie dokumentu potwierdzającego dziedziczenie, a następnie składanie precyzyjnych wniosków do rejestratorów i usługodawców. Przy wartościowych domenach, treściach twórczych lub kontach związanych z działalnością gospodarczą opóźnienie może realnie obniżyć wartość spadku.

Źródła

• Kodeks cywilny – w szczególności art. 922, art. 924–925, art. 941, art. 949–950, art. 986–990, art. 1015 oraz art. 1025–1027.
• Kodeks postępowania cywilnego – przepisy o sądzie spadku, otwarciu i ogłoszeniu testamentu oraz stwierdzeniu nabycia spadku, w szczególności art. 628, art. 646, art. 669–677.
• Ustawa – Prawo o notariacie – przepisy o aktach poświadczenia dziedziczenia, w szczególności art. 95a i następne.
• Ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych – art. 16, art. 17, art. 41 i art. 78.
• Ustawa o kosztach sądowych w sprawach cywilnych – art. 49 ust. 1 pkt 1.
• Kodeks karny – art. 267 dotyczący uzyskania dostępu do informacji lub systemu informatycznego bez uprawnienia.
• Regulamin nazw domeny .pl NASK – zasady świadczenia usługi utrzymywania nazw w domenie .pl.