Darowizna do majątku wspólnego małżonków a zachowek – kto jest obdarowany?

Istota problemu – kto jest obdarowanym i w jakiej części?

Rodzic przekazuje córce i zięciowi mieszkanie, zaznaczając w akcie notarialnym, że ma należeć do ich majątku wspólnego. Po śmierci rodzica pozostałe dzieci pytają, czy przy obliczaniu zachowku uwzględnić całe mieszkanie jako przysporzenie córki, czy jedynie część odpowiadającą jej korzyści.

Odpowiedź zależy od tego, kto otrzymał darowiznę i na jakiej podstawie nieruchomość weszła do majątku wspólnego. Trzeba odrębnie ustalić stronę umowy, zakres przysporzenia i ewentualną odpowiedzialność za zachowek. Sam fakt istnienia wspólności ustawowej nie rozstrzyga wszystkich trzech kwestii.

W przypadku darowizny dla obojga małżonków utrwalone orzecznictwo pozwala na przypisanie każdemu z nich połowy wartości przedmiotu darowizny przy rozliczeniach zachowkowych. Ma to znaczenie zwłaszcza przy zastosowaniu art. 994 § 1 Kodeksu cywilnego, który przewiduje ograniczenie doliczania niektórych darowizn dokonanych przed więcej niż dziesięciu laty.

Ogólny mechanizm doliczania przysporzeń otrzymanych od rodziców został przedstawiony w poradniku darowizna od rodzica a zachowek. Tutaj rozstrzygamy węższe pytanie: komu przypisać wartość konkretnej darowizny.

Darowizna dla jednego lub obojga małżonków

Gdy rodzic obdarował wyłącznie swoje dziecko

Na podstawie art. 33 pkt 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego przedmioty uzyskane przez darowiznę co do zasady należą do majątku osobistego obdarowanego, chyba że darczyńca postanowił inaczej. Jeśli więc matka darowała mieszkanie wyłącznie synowi bez zastrzeżenia dotyczącego wspólności, jego żona nie staje się obdarowaną tylko dlatego, że są małżeństwem.

W takim przypadku punktem wyjścia do rozliczeń zachowkowych jest przysporzenie dokonane na rzecz syna. Inaczej będzie, jeżeli małżonkowie później przenieśli nieruchomość do majątku wspólnego na podstawie odrębnej czynności. Należy wtedy rozróżnić darowiznę matki od późniejszego przesunięcia majątkowego między małżonkami.

Gdy darczyńca obdarował oboje małżonków

Jeżeli w umowie oboje małżonkowie występują jako obdarowani i przyjmują nieruchomość do majątku wspólnego, można co do zasady przyjąć, że przysporzenie przypadające na każdego odpowiada połowie wartości darowizny. W wyroku z 18 maja 2017 r., I CSK 512/16, Sąd Najwyższy wskazał, że bezudziałowy charakter wspólności ustawowej nie stoi na przeszkodzie takiemu rozliczeniu na potrzeby zachowku.

Nie oznacza to, że uprawniony może żądać automatycznie połowy z 300 000 zł. Ta wartość służy ustaleniu substratu zachowku lub zakresu przysporzenia, natomiast samo roszczenie zależy od ustawowego udziału uprawnionego, innych składników spadku i przysługujących już świadczeń.

Gdy obdarowany jest jeden małżonek, lecz nieruchomość ma wejść do wspólności

Art. 33 pkt 2 k.r.o. pozwala darczyńcy postanowić, że rzecz podarowana jednemu z małżonków wejdzie do majątku wspólnego. Nie należy bez sprawdzenia umowy utożsamiać tej sytuacji z darowizną dla obojga małżonków jako stron czynności.

Przy ustalaniu odpowiedzialności z art. 1000 k.c. znaczenie mają rzeczywista treść umowy, sposób uzyskania korzyści i ewentualne późniejsze przesunięcia majątkowe. Gdy akt jest niejednoznaczny, ocena może wymagać wykładni oświadczeń woli.

Jeśli przedmiotem darowizny był jedynie udział w domu, rozliczeniu podlega odpowiednie przysporzenie z tego udziału, nie cała nieruchomość. Tę sytuację szerzej przedstawia artykuł darowana część domu a zachowek.

Wspólność ustawowa – skąd bierze się połowa wartości?

W czasie trwania wspólności ustawowej małżonkowie nie posiadają wyodrębnionych udziałów ułamkowych w poszczególnych składnikach majątku wspólnego. Art. 35 k.r.o. zabrania rozporządzania udziałem, który przypadnie małżonkowi po ustaniu wspólności. Z kolei art. 43 § 1 k.r.o. ustanawia zasadę równych udziałów małżonków w majątku wspólnym.

Dlatego przypisanie połowy wartości darowizny na potrzeby zachowku jest metodą określenia przysporzenia, a nie podziałem własności mieszkania. Sąd Najwyższy zaakceptował takie podejście w wyroku I CSK 512/16 także w kontekście dziesięcioletniego wyłączenia darowizn z art. 994 § 1 k.c.

Trzeba też ustalić, kto był darczyńcą. Jeśli rodzice darowali nieruchomość pochodzącą z ich własnego majątku wspólnego, przy rozliczaniu spadku po jednym rodzicu co do zasady przypisuje się mu połowę wartości darowanego prawa, a dopiero następnie ustala, jaka część tej korzyści przypadła poszczególnym obdarowanym.

Ten model wymaga modyfikacji, jeśli darczyńcy mieli rozdzielność majątkową, darowana nieruchomość stanowiła majątek osobisty jednego z nich albo ujawniły się podstawy do innego określenia udziałów. Nie wolno stosować czterech równych ćwiartek bez weryfikacji dokumentów.

Odpowiedzialność po śmierci obdarowanego

Obliczenie części darowizny przypadających małżonkom jest potrzebne także do ustalenia, kto może odpowiadać za zapłatę. Art. 1000 § 1 k.c. przewiduje odpowiedzialność obdarowanego za uzupełnienie zachowku, jeśli uprawniony nie może otrzymać należnej kwoty od spadkobiercy ani od osoby, na rzecz której dokonano zapisu windykacyjnego. Odpowiedzialność ta jest ograniczona do wzbogacenia będącego skutkiem darowizny.

Obdarowany, który sam jest uprawniony do zachowku, odpowiada wobec innych uprawnionych w granicach nadwyżki ponad własny zachowek (art. 1000 § 2 k.c.). Nie istnieje natomiast ogólna zasada, że oboje obdarowani małżonkowie są solidarnie zobowiązani do zapłaty całej wartości darowizny wyłącznie dlatego, że nieruchomość weszła do ich majątku wspólnego.

Śmierć obdarowanego po darczyńcy

Jeśli obowiązek uzupełnienia zachowku powstał za życia obdarowanego, co do zasady przechodzi jako obowiązek majątkowy na jego spadkobierców. Trzeba ustalić osoby dziedziczące oraz zasady przyjęcia spadku i odpowiedzialności za długi spadkowe. Samo odziedziczenie darowanej nieruchomości nie oznacza bezwarunkowego obowiązku zapłaty całej kwoty żądanej przez uprawnionego.

Śmierć obdarowanego przed darczyńcą

W wyroku z 13 kwietnia 2018 r., I CSK 381/17, Sąd Najwyższy przyjął możliwość przejścia obowiązku uzupełnienia zachowku na następców prawnych obdarowanego również w razie śmierci obdarowanego przed darczyńcą. Nie znosi to konieczności ustalenia, czy konkretna darowizna podlega doliczeniu i jakie ograniczenia odpowiedzialności znajdują zastosowanie.

W szczególności część przypadająca zięciowi lub synowej może być inaczej traktowana niż część przypadająca dziecku spadkodawcy. Uchwała Sądu Najwyższego z 8 sierpnia 2024 r., III CZP 3/24, wyjaśnia znaczenie rzeczywistego dochodzenia do spadku dla wyłączenia darowizn dokonanych ponad dziesięć lat przed śmiercią darczyńcy.

Rozróżnienie to szerzej przedstawia poradnik darowizna dla osoby obcej sprzed ponad 10 lat. Dziesięcioletnie ograniczenie doliczania nie jest tym samym co przedawnienie roszczenia o zapłatę.

Dokumenty i dowody, które trzeba przygotować

Najważniejszym dowodem jest pełny wypis aktu notarialnego. Sama informacja z księgi wieczystej, że nieruchomość stanowi majątek wspólny, nie wystarcza do ustalenia wszystkich stron darowizny i zakresu ich przysporzeń.

• Akt darowizny: oznaczenie darczyńców i obdarowanych, przyjęcie darowizny, oświadczenia dotyczące majątku wspólnego, zastrzeżone prawa lub obciążenia.
• Księga wieczysta i dokument nabycia przez darczyńcę: pozwalają ustalić historię własności i podstawę dysponowania nieruchomością.
• Dokumenty małżeńskie: ewentualna intercyza, orzeczenie rozwodu, dokumenty ustanowienia rozdzielności i podziału majątku.
• Akty zgonu, testament, postanowienie spadkowe lub akt poświadczenia dziedziczenia: potrzebne do ustalenia daty otwarcia spadku i osób, które rzeczywiście dziedziczą.
• Dokumentacja dotycząca nieruchomości: dane o stanie z chwili darowizny, obciążeniach i wartości; w razie sporu może być potrzebna opinia rzeczoznawcy.
• Dokumenty po zmarłym obdarowanym: jeśli roszczenie ma dotyczyć jego spadkobierców, trzeba wykazać ich następstwo prawne.

Ważne jest również prawidłowe zakwalifikowanie czynności. Odpłatny zakup mieszkania od rodziców nie jest automatycznie darowizną; odrębny problem omawia artykuł wykup mieszkania rodziców przez siostrę.

Procedura krok po kroku

Działania przed sprawą

1. Ustal datę śmierci każdego darczyńcy oraz datę i przedmiot darowizny.
2. Sprawdź dokładnie, kto wystąpił w akcie jako obdarowany, a kto został objęty wspólnością na mocy postanowienia darczyńcy.
3. Ustal, czy nieruchomość pochodziła z majątku osobistego, czy wspólnego darczyńców.
4. Przypisz wartość darowizny do konkretnych darczyńców i obdarowanych, bez traktowania małżeńskiej wspólności jako zwykłej współwłasności udziałowej.
5. Sprawdź status obdarowanych w chwili otwarcia spadku oraz możliwe zastosowanie art. 994 § 1 k.c.
6. Oceń, czy dochodzenie zachowku od spadkobiercy lub zapisobiercy windykacyjnego pozwala zaspokoić roszczenie, a jeśli nie – w jakim zakresie może odpowiadać obdarowany.

Sąd, notariusz lub ugoda

Jeżeli strony zgadzają się co do przypisania darowizny i należnej kwoty, mogą zawrzeć ugodę. Notariusz może sporządzić stosowną czynność, dostarczyć wypisy dokumentów lub – po spełnieniu warunków – poświadczyć dziedziczenie, ale nie rozstrzyga jednostronnie sporu o zachowek.

Gdy brak porozumienia, właściwą drogą jest pozew o zapłatę zachowku albo jego uzupełnienie. Pozwanym powinien być podmiot, dla którego wykazano konkretną podstawę odpowiedzialności. W pozwie trzeba przedstawić wyliczenie roszczenia, dowody oraz sposób przypisania darowizny każdemu obdarowanemu.

Według art. 39 k.p.c. powództwo o zachowek wnosi się zasadniczo do sądu ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy. Sprawę rozpoznaje co do zasady sąd rejonowy, gdy wartość przedmiotu sporu nie przekracza 100 000 zł, albo sąd okręgowy po przekroczeniu tego progu.

Czynności po rozstrzygnięciu

Po zawarciu ugody lub uzyskaniu prawomocnego wyroku trzeba ustalić termin zapłaty, zasądzone odsetki i koszty. Przy braku dobrowolnej zapłaty można dochodzić wykonania tytułu w odpowiednim trybie egzekucyjnym.

Wyrok zasądzający zachowek nie przenosi automatycznie własności mieszkania. Jest to zasadniczo roszczenie pieniężne. Osobna możliwość zwolnienia się przez obdarowanego z obowiązku zapłaty poprzez wydanie przedmiotu darowizny wynika z art. 1000 § 3 k.c.

Terminy, koszty i ryzyka praktyczne

Przedawnienie: zgodnie z art. 1007 § 2 k.c. roszczenie przeciwko obdarowanemu o uzupełnienie zachowku przedawnia się z upływem pięciu lat od otwarcia spadku. Przy ustalaniu końcowej daty trzeba uwzględnić art. 118 k.c., przepisy przejściowe i zdarzenia wpływające na bieg przedawnienia. Dla roszczeń objętych art. 1007 § 1 k.c. termin powiązano z ogłoszeniem testamentu.

Koszty sądowe: opłata od pozwu zależy od żądanej kwoty, a nie od całej wartości darowanego mieszkania. Przy wartości przedmiotu sporu ponad 20 000 zł opłata stosunkowa wynosi co do zasady 5%, nie więcej niż 100 000 zł. Dla kwot do 20 000 zł ustawa przewiduje opłaty stałe. Przy sporze mogą dojść wydatki na opinię biegłego i zastępstwo procesowe.

Wycena: art. 995 § 1 k.c. każe ustalać wartość darowizny według stanu przedmiotu z chwili dokonania darowizny i cen z chwili ustalania zachowku. Nie zawsze zatem będzie to historyczna kwota podana w akcie notarialnym.

Ryzyko procesowe: największym błędem jest pozwanie obojga małżonków o całą wartość darowizny bez określenia ich osobnej odpowiedzialności. Istotne znaczenie mogą mieć kolejność darowizn, własne uprawnienia obdarowanego do zachowku oraz granice wzbogacenia.

Najczęstsze błędy i odpowiedzi na pytania

Czy rozwód obdarowanych zmienia to, kto otrzymał darowiznę?

Sam rozwód nie zmienia automatycznie historycznego zakresu przysporzenia z darowizny. Może jednak wymagać zbadania późniejszego podziału majątku, spłat i innych czynności majątkowych, zwłaszcza przy ustalaniu obecnego wzbogacenia i odpowiedzialności.

Czy sprzedaż podarowanego mieszkania eliminuje obowiązek zachowku?

Nie. Zbycie mieszkania nie usuwa samej darowizny z rozliczeń. Wpływ sprzedaży na odpowiedzialność obdarowanego zależy od okoliczności, w tym dalszego losu uzyskanej korzyści. Szczegóły wyjaśnia poradnik sprzedaż mieszkania z darowizny.

Czy wpis obojga małżonków w księdze wieczystej dowodzi, że oboje byli obdarowani?

Nie zawsze. Wpis odzwierciedla stan prawa własności, lecz to akt stanowiący podstawę nabycia pozwala ustalić, czy obdarowanym był jeden małżonek, czy oboje. Treść i mechanizm przysporzenia są ważniejsze niż potoczne określenie, że mieszkanie jest „na małżeństwo”.

Czy zięć lub synowa mogą odpowiadać za zachowek po teściach?

Tak, jeżeli otrzymali darowiznę podlegającą doliczeniu i spełnione są pozostałe przesłanki odpowiedzialności z art. 1000 k.c. Samo powinowactwo nie czyni jednak zięcia czy synowej ustawowymi spadkobiercami ani uprawnionymi do zachowku po teściach.

Czy można pozwać każdego małżonka o całą kwotę?

Nie należy zakładać automatycznej solidarności. Trzeba wykazać odrębną podstawę odpowiedzialności każdego pozwanego, zakres uzyskanego przysporzenia oraz właściwe ograniczenia wynikające z art. 1000 i 1001 k.c.

Praktyczny następny krok to porównanie aktu darowizny, dokumentów dotyczących ustroju majątkowego i dat otwarcia spadku. Dopiero z tak ustalonego stanu można prawidłowo wyprowadzić wartości przypadające obdarowanym i sformułować roszczenie.

Źródła

• Kodeks cywilny, tekst jednolity Dz.U. z 2026 r. poz. 795 – art. 118, 922, 924, 993–996, 1000, 1001 i 1007.
• Kodeks rodzinny i opiekuńczy, tekst jednolity Dz.U. z 2026 r. poz. 236 – art. 31, 33 pkt 2, 35 i 43.
• Kodeks postępowania cywilnego – art. 17 pkt 4 i art. 39.
• Ustawa o kosztach sądowych w sprawach cywilnych – art. 13.
• Sąd Najwyższy, wyrok z 18 maja 2017 r., I CSK 512/16.
• Sąd Najwyższy, wyrok z 13 kwietnia 2018 r., I CSK 381/17.
• Sąd Najwyższy, uchwała z 8 sierpnia 2024 r., III CZP 3/24.